पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
तारक दैत्य
थोर देव शिवाची पत्नी सती हिने प्राण सोडला होता. तिने पुन्हा जन्म घेतला. आता ती पार्वती होती, पर्वतांचा राजा हिमवान याची मुलगी. त्या काळी तारक नावाचा एक दैत्य तिन्ही लोकांना त्रास देत होता. त्याने सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाकडून एक वरदान मिळवले होते. वरदान म्हणजे देवाने पूर्ण केलेली इच्छा. त्या वरदानामुळे त्याला गर्व चढला, आणि त्याला कोणीही हरवू शकत नव्हते. त्याने देवांना त्यांच्या जागांवरून हाकलले आणि त्या जागा जबरदस्तीने घेतल्या. संकटात सापडलेले देव ब्रह्मदेवाकडे गेले. ते म्हणाले, “तारक आम्हांला रात्रंदिवस छळतो. आम्ही जिथे पळून जातो, तिथे तो हजर असतो. जगाचे रक्षण करणारे देव नोकरांसारखे त्याच्या सेवेत उभे असतात. त्याच्याविरुद्ध आम्ही जे जे करून पाहिले, ते सगळे वाया गेले.”
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
फक्त शिवाचा मुलगा
ब्रह्मदेव म्हणाला, “तारक माझ्याच शब्दाने मोठा झाला. तो माझ्या हातून मरावा, हे बरोबर नाही. विषाचे झाड असले, तरी ते स्वतः वाढवले असेल तर माणसाने ते तोडू नये. “माझ्या वरदानामुळे कोणताही देव त्याला मारू शकत नाही. मी मारू शकत नाही, आणि स्वतः शिवही मारू शकत नाही. शिवापासून जन्मलेला मुलगाच फक्त तारकाला मारू शकतो. “सध्या शिव हिमालयावर ध्यान लावून बसला आहे. पूर्वीची सती, म्हणजे पार्वती, आता तरुण झाली आहे. तिन्ही लोकांत तिच्याइतकी सुंदर कोणी नाही. वडिलांच्या सांगण्यावरून ती रोज दोन सख्यांना घेऊन त्याची सेवा करायला जाते. तरी त्याचे मन जराही हलत नाही. शिवाला ती पत्नी म्हणून हवीशी वाटेल, असे काहीतरी करा.” देव आपल्या राजाकडे, इंद्राकडे, वळले. ते म्हणाले, “हे काम आपणच केले पाहिजे.”
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
इंद्राने कामदेवाला बोलावले
इंद्राने कामदेवाचे स्मरण केले. कामदेव म्हणजे प्रेमाचा देव. त्याच क्षणी कामदेव त्याच्यासमोर उभा राहिला. त्याच्याबरोबर त्याची लाडकी पत्नी रती आणि त्याचा सोबती वसंत होता. कामदेवाने नमस्कार केला. तो उत्साहाने म्हणाला, “देवराज, आपण माझी आठवण का केली? काम सांगा. ते करायलाच मी आलो आहे.” इंद्र आनंदाने म्हणाला, “मला पुष्कळ थोर मित्र आहेत, पण तुझ्यासारखा एकही नाही. माझ्या विजयासाठी दोनच गोष्टी निर्माण झाल्या, वज्र आणि तू. वज्र एखादे वेळी चुकेल. तू कधीच चुकणार नाहीस.” कामदेव हसला. “माझ्याकडे पाचच बाण आहेत, आणि तेही फुलांचे. माझे धनुष्य फुलांचे आहे, आणि त्याची दोरी म्हणजे भुंग्यांची रांग. तरीही मी देवांना आणि ऋषींना एका क्षणात नमवू शकतो. शिवालासुद्धा मी नमवू शकेन.”
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
अवेळी आलेला वसंत
इंद्राने त्याला तारकाबद्दल आणि ब्रह्मदेवाच्या बोलण्याबद्दल सांगितले. तो म्हणाला, “शिवाचा स्वतःवर पूर्ण ताबा आहे. त्याच्या मनात पार्वतीची ओढ जागी कर. मग सगळे दुःख संपेल.” कामदेव म्हणाला, “मी ते करीन. जराही शंका बाळगू नका.” तो रती आणि वसंत यांना घेऊन आनंदाने निघाला. हिमालयात उंचावर जिथे शिव बसला होता, तिथे ते आले. तिथे कामदेवाने गर्वाने आधी वसंताला आपला प्रभाव पसरू दिला. लगेच रानात सगळीकडे फुले फुलली. कुमुदाच्या फुलांवर भुंगे रेंगाळू लागले, आणि कोकिळ गोड आवाजात गाऊ लागला. सगळीकडे स्वच्छ चांदणे पसरले, आणि मंद वारा वाहू लागला. प्रत्येकाच्या मनात ओढ जागी झाली. शिवाने पाहिले, वसंत ऋतू अवेळी आला होता. त्याला ते मोठे नवल वाटले. पण त्याचा स्वतःवर पूर्ण ताबा होता. त्याने आपले ध्यान चालूच ठेवले.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
फुलांचा बाण
कामदेव शिवाच्या डाव्या बाजूला उभा राहिला. रती त्याच्या शेजारी होती. त्याने आंब्याच्या मोहराचा बाण धनुष्याला लावला. पण शिवापर्यंत पोहोचायला त्याला कुठेच फट सापडेना. शिव धगधगत्या अग्नीसारखा तेजस्वी बसला होता, आणि त्याच्या कपाळावर तो डोळा होता. कामदेवाला फार भीती वाटली. तेवढ्यात पार्वती आपल्या दोन सख्यांसह आली. पूजेसाठी तिने फुले आणली होती. पृथ्वीवर ज्या ज्या सौंदर्याची स्तुती होते, त्या सगळ्यापेक्षा ती सुंदर होती. ती जवळ येताच शिवाचे ध्यान क्षणभर सुटले. कामदेवाने ती संधी साधली. आधी त्याने हर्षण नावाच्या बाणाने शिवाचे मन चाळवले. हर्षण म्हणजे आनंद देणारा. मग त्याने धनुष्य ओढले आणि शिवावर फुलांचा बाण सोडला. पार्वतीने रोजच्याप्रमाणे शिवाला नमस्कार केला आणि त्याची पूजा केली. मग ती त्याच्यासमोर उभी राहिली, आणि शिवाने तिच्याकडे पाहिले.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
शिवाचे मन डळमळले
शिव आनंदाने तिच्या रूपाची स्तुती करू लागला. “हा चेहरा आहे की चंद्र? हे डोळे आहेत की कमळे? हा तिचा आवाज आहे की कोकिळेचे गाणे? सृष्टीत जे जे सुंदर आहे, ते सगळे एकाच ठिकाणी गोळा झाले आहे.” त्याने तिच्या वस्त्राकडे हात पुढे केला. पार्वती लाजून मागे सरली. तरीही ती त्याच्याकडे पाहतच राहिली, आणि फार आनंदाने हसली. तेवढ्यात तो महायोगी भानावर आला. त्याच्या मनात आले, “हे काय विचित्र घडते आहे? मी प्रभू, आणि माझे मन वासनेने डळमळले? माझे मन कोणी चाळवले?” अस्वस्थ होऊन त्याने चारी दिशांना पाहिले. डाव्या बाजूला त्याला कामदेव दिसला. तो गर्विष्ठ आणि मूर्ख कामदेव बाण ओढून उभा होता, सोडायला उतावीळ. त्याच क्षणी शिवाच्या मनात राग उसळला.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
तिसरा डोळा
कामदेवाने आपले अस्त्र सोडले. ते कधीच वाया जात नसे. पण शिवावर ते वाया गेले. शिवाचा राग जसजसा वाढला, तसतसे ते विरून गेले. आता कामदेव घाबरला. तो थरथरत उभा राहिला, आणि भीतीने त्याने इंद्राचे आणि सगळ्या देवांचे स्मरण केले. ते सगळेच्या सगळे आले. त्यांनी शिवाला नमस्कार केला आणि ते त्याची स्तुती करू लागले. त्यांची स्तुती चालू असतानाच शिवाच्या कपाळाच्या मधोमध असलेल्या तिसऱ्या डोळ्यातून मोठी आग बाहेर पडली. ती आकाशात उसळली, जमिनीवर पडली आणि जमिनीवर गरगर फिरली. “त्याला क्षमा करा! क्षमा करा!” देव ओरडले. त्यांचे शब्द पूर्ण होण्याआधीच त्या आगीने कामदेवाची राख केली होती.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
रतीचा शोक
देव मोठ्याने रडू लागले. पार्वतीचा चेहरा पांढरा पडला. ती आतून हादरली आणि दोन सख्यांसह तिथून पळून गेली. रती बेशुद्ध पडली, जणू मेलीच. शुद्धीवर आल्यावर ती दुःखाने आक्रोश करू लागली. “आता मी काय करू? कुठे जाऊ? देवांनी माझ्या स्वामींना इथे बोलावले आणि त्यांचा नाश केला. नाथ! माझ्या प्राणांइतके प्रिय असलेले माझे नाथ!” तिने जमिनीवर हात आपटले आणि केस उपटले. इंद्राने आणि देवांनी तिची समजूत घातली. ते म्हणाले, “थोडीशी राख उचल आणि ती जपून ठेव. भीती सोडून दे. तुझा प्रिय तुला परत मिळेल.”
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
शिवाचे वचन
मग देव शिवासमोर गेले. ते म्हणाले, “प्रभू, कामदेवाने जे केले, त्याचा दयेने विचार करा. त्याने ते स्वतःसाठी केले नव्हते. तारक आम्हांला छळतो, म्हणून आम्हीच त्याच्याकडून ते करवले. रती एकटी रडते आहे. तिचे दुःख दूर करा.” शिव त्यांच्यावर प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “माझ्या रागाने जे केले, ते आता परत फिरवता येणार नाही. कृष्ण पृथ्वीवर अवतार घेईपर्यंत कामदेव शरीराशिवाय राहील. मग कामदेव कृष्णाचा मुलगा म्हणून जन्म घेईल, आणि रतीला तिचा पती परत मिळेल.” एवढे बोलून शिव दिसेनासा झाला. देवांनी त्याचे शब्द रतीला सांगितले, आणि ती त्या वेळेची वाट पाहायला निघून गेली. पार्वतीच्या वडिलांनी त्या आगीचा मोठा आवाज ऐकला होता. त्यांना आपली मुलगी रडताना दिसली, कारण शिव तिला सोडून निघून गेला होता. “रडू नकोस, बाळ,” ते म्हणाले, आणि तिला उचलून घरी घेऊन गेले.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
नारदांचा सल्ला
घरी पार्वतीच्या मनाला शांती मिळेना. “धिक्कार माझ्या रूपाचा आणि माझ्या जन्माचा,” असे ती पुन्हा पुन्हा म्हणे, आणि शिवाच्या नावाचा धावा करी. मग देवर्षी नारद त्यांच्या घरी आले. पार्वती एकटी असताना ते तिच्याकडे गेले. ते म्हणाले, “तू त्या थोर देवाची सेवा केलीस, पण तपश्चर्येशिवाय. तुझा स्वामी महायोगी आहे. त्याला कसलीच इच्छा नाही. म्हणून तपश्चर्या करून दीर्घ काळ त्याची आराधना कर. तपश्चर्येने तू शुद्ध झालीस, की शिव तुला आपली पत्नी करील.” तपश्चर्या म्हणजे सगळी सुखे सोडून देणे आणि देवावर मन लावून मोठे कष्ट सोसणे. पार्वतीने नारदांकडे मंत्र मागितला. मंत्र म्हणजे पुन्हा पुन्हा म्हणायचे पवित्र शब्द. त्यांनी तिला शिवाचा मंत्र शिकवला. ते म्हणाले, “त्याचे रूप मनात धर आणि हा मंत्र जपत राहा. लवकरच तो तुझ्या डोळ्यांसमोर उभा राहील.”
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
आईने नाही म्हटले
पार्वतीला मनापासून आनंद झाला. वनात जाण्यासाठी आईवडिलांची परवानगी मागायला ती दोन सख्यांसह गेली. वडिलांना आनंद झाला. पण तिची आई मेना खिन्न झाली. ती कबूल होईना. ती म्हणाली, “बाळ, तपश्चर्या करायचीच असेल, तर इथे घरीच कर. तुझे शरीर नाजूक आहे, आणि तपश्चर्या फार कठीण असते.” अशा रीतीने आईने तिला वनात जायला मनाई केली. त्या मनाईमुळेच पार्वतीला उमा हे नाव पडले, असे कथा सांगते. पण मुलीच्या जिवाला चैन नाही, हे मेनेने पाहिले, आणि शेवटी तिने परवानगी दिली. पार्वतीने आईवडिलांना नमस्कार केला आणि ती निघाली. तिने आपली भारी वस्त्रे आणि गळ्यातला हार काढून ठेवला. झाडाच्या सालीचे वस्त्र आणि हरणाचे कातडे तिने अंगावर घेतले.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
ऋतूमागून ऋतू
जिथे शिव ध्यान लावून बसला होता आणि जिथे कामदेव जळाला होता, त्या जागी ती आली. शिव तिथे नव्हता. तिला दुःख आवरेना. “हाय हाय, शिवा!” असे म्हणून ती रडू लागली. बऱ्याच वेळाने तिने स्वतःला सावरले. तिने एक वेदी बांधली. तिने सुंदर झाडे लावली. त्यांना आलेली फळे ही आपली तपश्चर्या फळाला आल्याची खूण व्हावी, म्हणून तिने ती लावली. मग तिने तपश्चर्या सुरू केली. उन्हाळ्यात ती आपल्या चारी बाजूंना रात्रंदिवस अग्नी पेटते ठेवी, आणि त्यांच्या मधोमध उभी राहून मंत्र जपे. पावसाळ्यात ती उघड्या जमिनीवर न हलता बसे, आणि पाणी तिच्या अंगावरून वाहत राही. हिवाळ्यात गोठवणाऱ्या थंडीच्या रात्री ती उपाशी राहून पाण्यात उभी राही.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
तीन हजार वर्षे
सुरुवातीला ती फळे खाऊन राहिली, आणि मग पाने खाऊन. पुढे तिने पानेही सोडली आणि ती काहीच खाईना. ती एका पायावर उभी राहिली. तिच्या केसांच्या जटा झाल्या होत्या, आणि मन शिवावर खिळले होते. अशी तीन हजार वर्षे गेली. तिच्या वनात जन्मापासूनचे वैरीही आपले वैर विसरले. सिंह गाईगुरांना त्रास देत नव्हते, आणि मांजर उंदराबरोबर गुण्यागोविंदाने राहत होते. झाडे फळांनी लगडली होती. तरीही शिव प्रकट झाला नाही. तिचे वडील तिच्या आईला घेऊन तिच्याकडे आले. ते म्हणाले, “बाळ, अशी स्वतःला झिजवू नकोस. ऊठ आणि घरी चल. शिवाला कसलीच इच्छा नाही. तो तुला न्यायला येणार नाही. आकाशातला चंद्र कोणालाही हातात धरता येत नाही. शिवही तितकाच आवाक्याबाहेरचा आहे.”
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
तिन्ही लोक होरपळले
पार्वती नुसती हसली. “बाबा, आई, माझी प्रतिज्ञा ऐका. त्यांनी रागाने कामदेवाला जाळले. मी नुसत्या तपश्चर्येने त्यांना याच जागी आणीन. आपण घरी जा आणि आनंदात राहा.” ते नवल करत घरी गेले. आता तिची तपश्चर्या आणखी उग्र झाली. तिची धग पसरली, आणि स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ हे तिन्ही लोक त्या धगीने होरपळून निघाले. देव पळत ब्रह्मदेवाकडे गेले. तो त्यांना विष्णूकडे घेऊन गेला. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. विष्णू म्हणाला, “याचे कारण मला ठाऊक आहे. ही पार्वतीची तपश्चर्या आहे. चला, तिच्याशी लग्न करावे म्हणून आपण शिवाला विनवू या.” शिवाने कामदेवाला जाळले तसे तो आपल्यालाही जाळील, अशी देवांना भीती वाटली. पण विष्णूने त्यांना धीर दिला आणि तो त्यांना शिवाकडे घेऊन गेला.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
शिवाने शब्द दिला
विष्णू शिवाला म्हणाला, “तारकाने देवांचे हाल हाल केले आहेत. आपल्यापासून जन्मलेला मुलगाच त्याला मारू शकतो. दया करा. पर्वतराजाच्या मुलीचा हात हातात घ्या.” शिव आधी तयार होईना. पण देवांनी रडत रडत त्याची स्तुती केली, आणि शेवटी तो हसला. तो म्हणाला, “माझे जे भक्त आहेत, त्यांच्या हातात मी असतो. मुलगा जन्माला यावा म्हणून मी पार्वतीशी लग्न करीन.” देव आपापल्या घरी गेले. तरीही शिवाने पार्वतीला दर्शन दिले नाही. तिची तपश्चर्या चालूच राहिली, आणि ती पाहून तो थक्क झाला. तिचा निश्चय पारखण्यासाठी त्याने सप्तर्षींना, म्हणजे सात थोर ऋषींना, पाठवले. त्यांनी तिच्यापुढे शिवाची निंदा केली आणि दुसऱ्या एका देवाची स्तुती केली. पण ती जराही ढळली नाही. मग शिवाला स्वतःच तिची परीक्षा घ्यावीशी वाटली, आणि तिला पाहावेसे वाटले.
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
म्हातारा ब्राह्मण
शिवाने एका फार म्हाताऱ्या ब्राह्मणाचे रूप घेतले. ब्राह्मण म्हणजे पुरोहितांच्या वर्णातला पवित्र माणूस. त्याच्या डोक्यावर जटा होत्या, आणि हातात काठी आणि छत्री होती. अशा रूपात तो तिच्या वनात आला. पार्वती आपल्या सख्यांमध्ये वेदीवर बसली होती. तिने त्या म्हाताऱ्याचा सगळ्या उपचारांनी सत्कार केला. “आपण कोण?” तिने विचारले. तो म्हणाला, “मी एक म्हातारा ब्राह्मण. मनाला येईल तिकडे भटकतो. पण तू कोण? तू तरुण आहेस, सुंदर आहेस. तपस्व्यांनाही सोसणार नाही अशी तपश्चर्या तू का करतेस?” ती म्हणाली, “मी पार्वती, हिमवानाची मुलगी. मनाने, वाणीने आणि कृतीने मी शिवांना पती म्हणून निवडले आहे. मी जे मागते आहे ते मिळणे कठीण आहे, हे मला ठाऊक आहे. तरीही माझे मन त्यासाठीच आसुसले आहे.”
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
शिवाची निंदा
म्हातारा म्हणाला, “मग ऐक. तुझा हा थोर देव मला चांगला ठाऊक आहे. त्याच्या अंगाला राख फासलेली असते. तो वाघाचे कातडे नेसतो आणि हातात कवटी घेतो, आणि त्याच्या अंगावर साप वेटोळे घालून बसतात. त्याचा जन्म कोणालाच ठाऊक नाही. त्याला घर नाही, आणि तो भुतांच्या संगतीत राहतो. “तू स्त्रियांमधले रत्न आहेस, आणि तुझे वडील सगळ्या पर्वतांचे राजे आहेत. तू सोने देऊन काच विकत घेते आहेस. सूर्याला सोडून काजव्याच्या उजेडामागे जाते आहेस. त्याच्यावरून मन काढून घे.” पार्वतीने रागाने उत्तर दिले. “मी तुला कोणी वेगळाच समजले होते. तू काय आहेस, ते आता मला कळले. तू म्हणतोस, मी शिवाला ओळखतो. पण तू त्यांना ओळखत नाहीस. विष्णू काय, ब्रह्मदेव काय, कोणीही त्यांच्या बरोबरीचा नाही. ते कसेही असोत, त्यांचे रूप कोणतेही असो, मला तेच सगळ्यांत प्रिय आहेत.”
कामदहन आणि पार्वतीची तपश्चर्या
शिव प्रकट झाला
ब्राह्मण पुन्हा काहीतरी बोलणार होता. पार्वती आपल्या सखीकडे वळली. “हा पुन्हा शिवांची निंदा करणार आहे. आणि जो ती ऐकतो, तोही त्या पापाचा वाटेकरी होतो. चल, आपण जाऊ.” जाण्यासाठी तिने पाऊल उचलले. त्याच क्षणी स्वतः शिवाने तिला धरले. त्याने आपले स्वतःचे सुंदर रूप घेतले होते. ध्यानात ती ज्या रूपाचे चिंतन करी, तेच ते रूप. तो म्हणाला, “मला सोडून तू कुठे जाणार? मी तुला पुन्हा सोडणार नाही. मी तुझी परीक्षा घेतली. मला क्षमा कर. आजपासून मी तुझा दास आहे, तुझ्या तपश्चर्येने विकत घेतलेला. तू माझी पत्नी आणि मी तुझा वर. चल माझ्याबरोबर, माझ्या पर्वतावरच्या घरी.” पार्वतीचे मन आनंदाने भरून गेले, आणि तपश्चर्येचा सगळा शीण निघून गेला. आणि शिवाने तर तिच्याशी लग्न करण्याचा शब्द देवांना दिलाच होता. ज्या मुलासाठी देवांनी प्रार्थना केली होती, तो जन्माला यावा म्हणून. शिव पुराण, रुद्रसंहिता, पार्वतीखंड, अध्याय १६ ते १९ आणि २१ ते २८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ ग्रंथातली स्तोत्रे, कामदेवाच्या पुनर्जन्माबद्दल शिवाचे बाकीचे बोलणे, सप्तर्षींची भाषणे, आणि म्हाताऱ्या ब्राह्मणासमोर पार्वती ज्या अग्नीत शिरली आणि ज्याने तिला जाळले नाही तो अग्नी, हे इथे गाळले आहे.