पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
कार्तिकेय आणि तारकासुर
देवांची प्रतीक्षा
त्या काळी तारक नावाचा एक दैत्य देवांना छळत होता. त्याने देवांना स्वर्गातल्या त्यांच्या जागांवरून हाकलले होते, आणि त्या जागा जबरदस्तीने बळकावल्या होत्या. सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाने त्याला वरदान दिले होते, की कोणताही देव त्याला मारू शकणार नाही. फक्त थोर देव शिवापासून जन्मलेला मुलगाच त्याला मारू शकेल. इकडे शिवाने पार्वतीशी लग्न केले होते, आणि तो तिला आपल्या कैलास पर्वतावर घेऊन आला होता. तिथे ती दोघे एकांतात एकत्र राहत होती. देवांची हजार वर्षे लोटली, पण त्या दोघांना तो काळ एका क्षणासारखा वाटला. तरीही मुलगा काही जन्माला आला नाही.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
विष्णूचा सल्ला
देवांना काळजी वाटू लागली. ते विष्णूकडे गेले. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. ते म्हणाले, “शिवांनी आमच्यासाठी लग्न केले. तरी त्यांना अजून मुलगा नाही. ते उशीर का करताहेत?” विष्णू म्हणाला, “काळजी करू नका. प्रत्येक काम आपल्या वेळेवरच फळाला येते. हजार वर्षे पूर्ण झाली की त्याच्याकडे जा. मग त्याचा मुलगा जन्माला येईल.” मग पृथ्वीच थरथरू लागली. शिव आणि पार्वती अजूनही एकत्रच होते, आणि त्या भाराने पृथ्वी वाकली. सगळ्या जगाला आधार देणारा वारा जागच्या जागी थांबला. तिन्ही लोक भीतीने व्याकुळ झाले.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
शिवाच्या दाराशी
विष्णू देवांना घेऊन कैलासावर गेला. पण शिव कुठेच दिसेना. त्याचे सेवक म्हणाले, “पुष्कळ वर्षांपूर्वी ते पार्वतीच्या घरात गेले. तिथे ते काय करतात, ते आम्हांला ठाऊक नाही.” मग विष्णू दाराशी गेला आणि त्याने मोठ्याने हाक मारली. “महादेवा, आपण आत काय करता आहात? तारक आम्हांला छळतो आहे. आम्हांला वाचवा! आम्ही आपल्याला शरण आलो आहोत.” शिवाने ते ऐकले आणि तो दाराशी आला. देवांनी त्याला नमस्कार केला. “तारकाचा नाश करा,” अशी त्यांनी विनवणी केली. शिव म्हणाला, “जे व्हायचे ते होणारच. माझे तेज कोण धारण करू शकेल? त्याने ते घ्यावे.” आणि त्याने आपले तेज जमिनीवर सोडले.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
अग्नीने तेज घेतले
तेव्हा अग्नीने कबुतराचे रूप घेतले आणि ते तेज गिळून टाकले. पण ते तेज त्याच्या पोटात आगीसारखे जळू लागले. त्याला काही केल्या चैन पडेना. त्याने शिवापुढे वाकून क्षमा मागितली. शिव म्हणाला, “माझे तेज एखाद्या चांगल्या स्त्रीमध्ये ठेव. मग तुझी सुटका होईल.” मग देवर्षी नारद यांनी अग्नीला सल्ला दिला. “माघ महिन्यात कडाक्याची थंडी असते. त्या महिन्यात ज्या स्त्रिया पहाटे स्नान करतात, त्यांना ते दे.” लवकरच थोर ऋषींच्या पत्नी स्नानाला आल्या. त्यांच्यापैकी सहा जणी थंडीने कुडकुडत होत्या. अंग शेकायला त्या अग्नीच्या ज्वाळांजवळ गेल्या. तेव्हा ते तेज त्यांच्यात शिरले, आणि अग्नी मोकळा झाला.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
शरवणात
आता त्या सहा जणींना ते तेज जाळू लागले. त्यांचे पती रागावले आणि त्यांनी त्यांचा त्याग केला. संकटात सापडलेल्या त्या सहा जणींनी ते तेज हिमालयाच्या शिखरांवर सोडून दिले. पर्वत थरथरला आणि त्याने ते पवित्र गंगा नदीत फेकले. गंगेलाही ते सोसवेना. तिच्या लाटांनी ते काठावरच्या शरवणात फेकून दिले. शरवण म्हणजे शर नावाच्या उंच गवताचे दाट बन. तिथे क्षणात त्याचा एक सुंदर, तेजस्वी मुलगा झाला. तो दिवस होता मार्गशीर्ष महिन्यातल्या शुद्ध षष्ठीचा. आकाशात देवदुंदुभी वाजू लागले, आणि त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव झाला.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
सहा आया
ते बाळ शरवणात निर्धास्त आणि आनंदात पडून होते. मग आणखी सहा स्त्रिया तिथे स्नानाला आल्या. त्या ऋषिपत्नी नव्हत्या. त्या होत्या कृत्तिका, म्हणजे स्वर्गातल्या सहा स्त्रिया. प्रत्येकीला ते बाळ उचलून घ्यावेसे वाटले, आणि त्याच्यावरून त्यांच्यात भांडण सुरू झाले. ते भांडण मिटावे म्हणून बाळाने सहा मुखे धारण केली. तो सहाही जणींचे दूध प्याला, आणि प्रत्येकीचे समाधान झाले. त्या त्याला आपल्या स्वतःच्या जगात घेऊन गेल्या. आपला मुलगा म्हणून त्यांनी त्याला वाढवले. त्यांना तो जिवापेक्षाही प्रिय होता. त्यांनी त्याला दोन नावे दिली. कुमार, म्हणजे मुलगा, आणि कार्तिकेय, म्हणजे कृत्तिकांचा मुलगा.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
बाळ कुठे आहे?
काही काळ गेला. पार्वतीला यातले काहीच ठाऊक नव्हते. एके दिवशी ती हसत शिवाला म्हणाली, “आपले तेज कधीच वाया जात नाही. मग ते गेले कुठे? कुठेतरी बाळ जन्माला आले आहे का?” शिवाने देवांना बोलावून विचारले. मग त्याने अग्नी, पर्वत, नदी, वारा आणि चंद्र यांनाही विचारले. हे सगळे घडताना त्यांनी पाहिले होते. अग्नी, पर्वत आणि नदी, तिघांनीही एकच उत्तर दिले. “आम्हांला ते सोसवले नाही, म्हणून आम्ही ते पुढे दिले.” वारा म्हणाला, “शरवणात त्याचा एक गोड मुलगा झाला.” चंद्र म्हणाला, “तो रडत होता. कृत्तिकांना तो सापडला, आणि त्या त्याला घरी घेऊन गेल्या.” शिवाला आणि पार्वतीला अतिशय आनंद झाला.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
नंदी आला
शिवाने मुलाला आणायला आपले सेवक पाठवले. त्याचा मुख्य सेवक नंदी मोठी सेना घेऊन निघाला. सगळ्यांच्या हातांत शस्त्रे होती. त्यांनी कृत्तिकांच्या घराला वेढा घातला. सहाही आया घाबरून ओरडल्या, “बाळा, आपल्या चारी बाजूंनी अगणित सैन्य उभे आहे! आता काय करायचे?” कार्तिकेय म्हणाला, “माझ्या आयांनो, घाबरू नका. मी आहे ना.” नंदी त्याच्यासमोर बसला. “बंधू, मी आनंदाची बातमी आणली आहे. तू शिवाचा पुत्र आहेस. कैलासावर तुला सगळी शस्त्रे मिळतील, आणि तू तारकाला मारशील.” कार्तिकेय म्हणाला, “या आयांनी मला आपले दूध पाजले. पण पार्वतीसुद्धा माझी आई आहे. मी येईन.”
कार्तिकेय आणि तारकासुर
आयांचे दुःख
मनाच्या वेगाने धावणारा एक रथ तयार उभा होता. तो पार्वतीने पाठवला होता. कार्तिकेय रथात चढू लागला, तेव्हा कृत्तिका मोकळ्या केसांनी धावत आल्या. “निष्ठुर मुला, तू आम्हांला सोडून जाणार?” त्या आक्रोश करू लागल्या. “ज्या आयांनी वाढवले, त्यांना सोडून जाणे मुलाला शोभत नाही.” त्यांनी त्याला घट्ट कवटाळले, आणि त्या बेशुद्ध पडल्या. त्याचे मन कळवळले. ज्ञानाच्या चार गोष्टी सांगून त्याने त्यांना हळुवारपणे शुद्धीवर आणले. मग त्याने त्यांना उचलून आपल्या शेजारी रथात बसवले, आणि ते सगळे मिळून कैलासावर गेले. तिथे शिव त्याला सामोरा आला. त्याच्याबरोबर विष्णू, ब्रह्मदेव आणि सगळे देव होते. शंख आणि नगारे वाजू लागले. कार्तिकेय वितळलेल्या सोन्यासारखा झळाळत होता.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
आईवडिलांची भेट
कार्तिकेयाने शिवाला आणि पार्वतीला पाहिले. रथातून उडी मारून तो खाली आला, आणि त्याने त्यांच्यापुढे मस्तक टेकले. शिवाने त्याला मिठी मारली आणि त्याच्या मस्तकाचे चुंबन घेतले. पार्वतीने त्याला कुशीत घेतले, आणि तिला त्याच्यासाठी पान्हा फुटला. शिवाच्या घरात तो मुलगा वडिलांच्या मांडीवर खेळू लागला. शिवाच्या गळ्यात एक साप वेटोळे घालून असे. त्या सापाला त्याने दोन्ही हातांनी दाबले. शिव हसला आणि त्याने ते पार्वतीला दाखवले. प्रेमाने त्याचा कंठ दाटून आला, आणि त्याला बोलवेना. मग देवांनी कार्तिकेयाला भेटी दिल्या. विष्णूने त्याला चक्र दिले, आणि शिवाने त्रिशूळ. अग्नी त्याला आपला मुलगा मानत होता. त्याने आनंदाने त्याला एक मोठा भाला दिला.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
विश्वाचा स्वामी
देव शिवाला म्हणाले, “तारक याच मुलाच्या हातून मरणार आहे. म्हणूनच हे सगळे घडले. त्याला आमच्याबरोबर तारकावर पाठवा.” शिवाने ते मान्य केले आणि आपला मुलगा त्यांच्या हवाली केला. कैलासाबाहेर कार्तिकेयासाठी एक सुंदर नगर वसवण्यात आले. तिथे त्याच्यासाठी घर होते आणि सिंहासन होते. तिथे विष्णूने त्याला सगळ्या तीर्थांच्या पाण्याने स्नान घातले. त्याच्या कपाळावर पवित्र तिलक लावला, आणि त्याला सगळ्या विश्वाचे स्वामित्व दिले. मग तारकाला मारायला देव आनंदाने जयघोष करत निघाले. कार्तिकेय त्यांच्या पुढे होता. तारकाला ते कळले, आणि तो मोठे सैन्य घेऊन त्यांच्यावर चालून आला.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
युद्ध
जिथे एक नदी समुद्राला मिळते, तिथे दोन्ही सैन्यांची गाठ पडली. रणवाद्ये ढगांसारखी गरजू लागली. लवकरच रणभूमी पडलेल्या वीरांनी भरून गेली. देवांचा राजा इंद्र तारकाशी लढला. तारकाने भाल्याचा घाव घालून इंद्राला हत्तीवरून खाली पाडले, आणि देव पळू लागले. मग विष्णू रागाने तारकावर चालून गेला. ते दोघे खूप वेळ लढत राहिले, पण कोणीच कोणाला हरवू शकला नाही. ब्रह्मदेव कार्तिकेयाकडे वळला. “ही लढाई व्यर्थ आहे,” तो म्हणाला. “माझ्या वरदानामुळे तारक तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणाच्याही हातून मरू शकत नाही. त्यासाठीच तुझा जन्म झाला. शस्त्र हाती घे.” कार्तिकेय हसला. “तसेच होऊ दे,” तो म्हणाला. तो रथातून खाली उतरला आणि पुढे धावला. त्याचा भाला उल्केसारखा झळाळत होता.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
भाल्यांची लढाई
सहा मुखांचा तो मुलगा येताना तारकाने पाहिला. “मी एकटाच त्याच्याशी लढेन,” तो म्हणाला. मग त्याने देवांची थट्टा केली. “तुम्हांला काही लाज आहे की नाही? माझ्याशी लढायला एक पोर पाठवलेत!” कार्तिकेयाने शिवाचे स्मरण केले आणि मोठी गर्जना केली. “जय! जय!” देव ओरडले. दोघे भाल्यांनी लढू लागले, दोन सिंहांसारखे. त्यांनी एकमेकांच्या डोक्यावर आणि मानेवर, छातीवर आणि पाठीवर घाव घातले. मग तारकाने असा जोराचा घाव घातला, की कार्तिकेय बेशुद्ध होऊन पडला. पण लवकरच तो पुन्हा उठला. वारा थांबला. सूर्य फिका पडला. डोंगर आणि रानांसकट सगळी पृथ्वी थरथरली.
कार्तिकेय आणि तारकासुर
तारकाचा अंत
तेव्हा त्या मुलाचे रक्षण करायला पर्वत धावून आले. त्यांच्या पुढे पार्वतीचे वडील हिमवान होते. कार्तिकेय त्यांना म्हणाला, “दुःख करू नका. आज आपल्या डोळ्यांदेखत मी त्याला मारीन.” त्याने मनोमन पार्वतीला आणि शिवाला नमस्कार केला. मग त्याने आपला तेजस्वी भाला उचलला आणि घाव घातला. दैत्यांचा राजा तारक जमिनीवर कोसळला. त्याचे अवयव छिन्नविछिन्न झाले होते. सगळ्यांच्या डोळ्यांदेखत तो तिथेच मरण पावला. काही दैत्यांनी दया मागितली, आणि हजारो दैत्य पाताळात पळून गेले. तिन्ही लोकांना आनंद झाला, कारण त्यांच्या पायातला काटा निघाला होता. मग शिव आणि पार्वती रणभूमीवर आले. त्यांनी आपल्या मुलाला मांडीवर घेतले आणि जवळ कवटाळले. फुलांचा वर्षाव झाला, आणि देवांनी त्याच्या विजयाचे गुणगान केले. शिव पुराण, रुद्रसंहिता, कुमारखंड, अध्याय १ ते ११ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; तारकाने देवांना काय केले होते आणि ब्रह्मदेवाचे वरदान, हे पार्वतीखंडात सांगितले आहे. पार्वतीने देवांना दिलेला शाप, भेटींच्या आणि योद्ध्यांच्या लांबलचक याद्या, बहुतेक द्वंद्वयुद्धे, आणि कार्तिकेयाच्या भाल्याचे पुढचे विजय, हे इथे गाळले आहे.