पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
महिषासुरमर्दिनी
देव स्वर्गातून हाकलले गेले
फार पूर्वीची गोष्ट. देव आणि दैत्य यांच्यात एक युद्ध झाले. ते शंभर वर्षे चालले. एका बाजूचा नेता होता देवांचा राजा इंद्र. दुसऱ्या बाजूचा नेता होता दैत्यांचा राजा महिषासुर. त्याचे स्वतःचे रूप रेड्याचे होते. त्या युद्धात दैत्य जिंकले. महिषासुराने इंद्राला सिंहासनावरून हाकलून दिले, आणि तो स्वतः स्वर्गाचा राजा झाला. सूर्य आणि चंद्र, अग्नी आणि वायू, आणि बाकीचे सगळे देव जी जी कामे करत, ती सगळी त्याने आपल्या हाती घेतली. अशा रीतीने देवांना स्वर्गातून हाकलून दिले गेले. सामान्य माणसांसारखे ते पृथ्वीवर भटकू लागले.
महिषासुरमर्दिनी
रागातून तेज
हरलेले देव सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाला बरोबर घेऊन निघाले. ते जगाचे रक्षण करणाऱ्या विष्णूकडे आणि महादेव शिवाकडे गेले. महिषासुराने जे जे केले होते, ते सगळे त्यांनी सांगितले. देव म्हणाले, “त्याने आमच्या सगळ्या जागा बळकावल्या आहेत. आम्ही आपल्याकडे मदत मागायला आलो आहोत. तो कसा मरेल, याचा आपणच विचार करावा.” देवांचे बोलणे ऐकून विष्णूला राग आला. शिवालाही राग आला. दोघांच्या कपाळावर आठ्या पडल्या, आणि त्यांचे चेहरे रागाने वाकडे झाले. मग विष्णूच्या चेहऱ्यातून, त्याच्या रागातून, एक मोठे तेज बाहेर पडले. ब्रह्मदेवाच्या आणि शिवाच्या चेहऱ्यातूनही तेज बाहेर पडले. इंद्राच्या आणि बाकीच्या सगळ्या देवांच्या अंगांतूनही तेज वाहू लागले. ते सगळे तेज एकत्र आले आणि एक झाले.
महिषासुरमर्दिनी
तेजाची स्त्री
देवांनी पाहिले, तर समोर तेजाचा एक प्रचंड पुंज उभा होता. एखादा डोंगर पेटला असावा, तसा तो दिसत होता. त्याच्या ज्वाळांनी चारी बाजूंचे आकाश भरून गेले. त्याची कशाशीच तुलना करता येत नव्हती. मग त्या तेजाने आकार घेतला. ते एक स्त्री झाले. तिची प्रभा तिन्ही लोकांत पसरली. प्रत्येक देवाच्या तेजातून तिचा एकेक भाग घडला. शिवाच्या तेजाचे तिचे मुख झाले. विष्णूच्या तेजाचे तिचे हात झाले. अग्नीच्या तेजाने तिला तीन डोळे दिले. ती होती देवी. पुढे देव दुर्गा म्हणून तिची स्तुती करणार होते. सगळ्या देवांचे तेज एकवटले, आणि त्यातून ती प्रकट झाली होती. महिषासुराने छळलेल्या देवांनी तिच्याकडे पाहिले, आणि त्यांना अपार आनंद झाला.
महिषासुरमर्दिनी
देवांच्या भेटी
महिषासुरावर विजय मिळावा, अशी देवांना फार ओढ होती. म्हणून प्रत्येक देवाने आपल्या स्वतःच्या शस्त्रातून एक शस्त्र काढले आणि देवीला दिले. शिवाने आपल्या त्रिशूळातून एक त्रिशूळ काढून दिला. विष्णूने आपल्या चक्रातून एक चक्र काढून दिले. इंद्राने आपल्या वज्रातून एक वज्र काढून दिले, आणि आपल्या मोठ्या हत्तीची एक घंटाही दिली. पर्वतांचा राजा हिमवान याने तिला बसायला एक सिंह दिला. बाकीच्या देवांनीही तिला शस्त्रे दिली. दागिने, फुलांच्या माळा आणि चिलखतेही दिली. आणि भेटी देता देता देव तिचा जयजयकार करू लागले, “जय! जय!”
महिषासुरमर्दिनी
गर्जना
देवीने मोठ्याने गर्जना केली, आणि ती पुन्हा पुन्हा हसली. तिच्या आवाजाने सगळे आकाश भरून गेले, आणि त्याचा प्रचंड प्रतिध्वनी उमटला. तिन्ही लोक हादरले. समुद्र थरथरले, धरणी कापू लागली आणि पर्वत डळमळले. सिंहावर बसलेल्या त्या देवीला देव म्हणाले, “जय!” तिन्ही लोकांत उडालेली ही खळबळ दैत्यांनी पाहिली. शस्त्रे घेऊन ते लढायला उठले. “हे काय चालले आहे?” महिषासुर रागाने ओरडला. आपल्या सगळ्या दैत्यांना बरोबर घेऊन तो त्या आवाजाच्या दिशेने धावला. आणि मग त्याने तिला पाहिले. तिच्या पावलाखाली पृथ्वी वाकत होती. तिचा मुकुट आकाशाला टेकला होता. आपल्या हजार हातांनी तिने सगळ्या दिशा व्यापल्या होत्या.
महिषासुरमर्दिनी
लढाई
लढाई सुरू झाली. महिषासुराचे सेनापती अगणित सैन्य घेऊन तिच्यावर चालून आले. त्यांनी तिच्यावर भाले आणि गदा फेकल्या. तलवारी उपसून ते तिच्यावर धावले. देवीने त्यांच्या शस्त्रांचे तुकडे तुकडे केले, जणू ती खेळच खेळत होती. तिच्या चेहऱ्यावर जराही ताण दिसत नव्हता. तिच्या सिंहाने आयाळ झटकली. रानात वणवा पसरावा, तसा तो दैत्यांच्या सैन्यात धुमाकूळ घालू लागला. ती लढत असताना तिच्या श्वासांतून योद्धे निर्माण होऊ लागले. लाखो योद्धे! ते तिच्यासाठी लढले. जणू एखादा उत्सवच असावा, तसे ते नगारे वाजवत होते आणि शंख फुंकत होते. गवताच्या ढिगाला आग लागावी, तसे एका क्षणात तिने ते अफाट सैन्य नष्ट केले. स्वर्गातून देवांनी फुलांचा वर्षाव केला. मग एकेक करून तिने आणि तिच्या सिंहाने सगळ्या सेनापतींना मारले.
महिषासुरमर्दिनी
रेडा धावून आला
आपले सैन्य संपले, हे आता महिषासुराने पाहिले. मग तो आपल्या स्वतःच्या रूपात पुढे आला. ते रूप होते एका प्रचंड रेड्याचे. तो देवीच्या योद्ध्यांमध्ये घुसला. कोणाला त्याने तोंडाने ढुशा दिल्या, कोणाला खुरांखाली तुडवले. कोणाला शेपटीने फटकारले, तर कोणाला शिंगांनी फाडले. मग तो तिच्या सिंहाला मारायला धावला. तेव्हा देवीला राग आला. रेडा संतापून खुरांनी जमीन उकरू लागला, आणि जमीन फुटली. त्याने शेपटी आपटली, तसा समुद्र चारी बाजूंनी उचंबळून ओसंडला. त्याच्या शिंगांनी ढगांच्या चिंध्या झाल्या. त्याच्या श्वासाच्या झोताने पर्वत आकाशात उडाले. देवीने त्याच्यावर आपला पाश टाकला आणि त्याला घट्ट बांधले. पाशात अडकताच त्याने आपले रेड्याचे रूप सोडून दिले.
महिषासुरमर्दिनी
सिंह, माणूस आणि हत्ती
लगेच त्याने सिंहाचे रूप घेतले. देवीने त्या सिंहाचे डोके उडवले. पण दैत्य मेला नव्हता. आता त्या जागी हातात तलवार घेतलेला एक माणूस उभा होता. देवीने बाणांनी त्याला कापून काढले. त्याच्याबरोबर त्याची तलवार आणि ढालही तोडून टाकली. मग तो एक प्रचंड हत्ती झाला. चीत्कार करत त्याने आपल्या सोंडेने देवीच्या मोठ्या सिंहाला पकडले, आणि तो त्याला ओढू लागला. देवीने तलवारीने ती सोंड कापून टाकली. मग दैत्याने पुन्हा रेड्याचे शरीर धारण केले. पुन्हा तिन्ही लोक हादरले, आणि त्यांतला प्रत्येक जीवही हादरला.
महिषासुरमर्दिनी
“घटकाभर गर्जून घे”
आता देवीचा राग चढला. ती पुन्हा पुन्हा उत्तम पेय प्यायली. ती हसली, आणि तिचे डोळे लाल झाले. आपल्या ताकदीच्या गर्वात महिषासुराने गर्जना केली. शिंगांनी तो तिच्यावर पर्वत भिरकावू लागला. देवीने बाणांनी त्या पर्वतांचा चुराडा केला. पेयाने तिचा चेहरा लाल झाला होता. ती त्याला म्हणाली, “गर्ज मूर्खा, गर्ज! मी पिते आहे तोवर घटकाभर गर्जून घे! एकदा मी तुला मारले, की मग गर्जना करतील ते देव.” तिने उडी मारली आणि ती रेड्यावर चढली. त्याच्या मानेवर तिने आपला पाय दाबून धरला, आणि त्याच्यावर त्रिशूळाचा घाव घातला. तिच्या पायाखाली दबलेला तो दैत्य स्वतःच्याच तोंडातून बाहेर पडू लागला. पण तिच्या सामर्थ्याने त्याला घट्ट धरून ठेवले होते. म्हणून तो अर्धाच बाहेर येऊ शकला. अर्धा बाहेर आलेला असतानाही तो लढतच राहिला. तेव्हा देवीने आपल्या मोठ्या तलवारीने त्याचे मस्तक उडवले.
महिषासुरमर्दिनी
देवांनी केलेली स्तुती
अशा रीतीने महिषासुर मेला. त्याचे सैन्य आणि त्याचे सगळे मित्रही मेले. तिन्ही लोकांतल्या प्रत्येक जिवाने जयजयकार केला, “जय!” स्वर्गातले गायक गाऊ लागले, आणि स्वर्गातल्या अप्सरा नाचू लागल्या. मग देवांनी देवीपुढे वाकून नमस्कार केला आणि तिची स्तुती केली. आनंदाने त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले होते. ती शत्रूंवरसुद्धा दया करते, म्हणून त्यांनी तिचे गुण गायले. ती एका नजरेनेच दैत्यांची राख करू शकली असती. पण तसे न करता तिने त्यांना शस्त्रांनी मारले. तिच्या शस्त्रांनी ते शुद्ध झाले, आणि म्हणून तेही स्वर्गाला जाऊ शकले. देव गाऊ लागले, “हे दुर्गे, जो कोणी तुझे स्मरण करतो, त्याचे सगळे भय तू दूर करतेस. हे देवी, तुझ्या त्रिशूळाने आणि तुझ्या तलवारीने आमचे रक्षण कर. तुझ्या घंटेच्या नादाने आणि तुझ्या धनुष्याच्या टणत्काराने आमचे रक्षण कर.”
महिषासुरमर्दिनी
देवीचे वचन
देवांनी स्वर्गातल्या बागांमधली फुले वाहिली, सुगंध आणि धूप अर्पण केला, आणि तिची पूजा केली. तिचा चेहरा सौम्य झाला. ती म्हणाली, “तुम्हांला जे हवे ते मागा. तुमच्या स्तुतीने मी प्रसन्न झाले आहे. तुम्ही मागाल ते मी आनंदाने देईन.” देव म्हणाले, “तू सगळे काही केले आहेस. काहीच करायचे उरले नाही, कारण आमचा शत्रू महिषासुर मेला आहे. पण तुला आम्हांला काही द्यायचेच असेल, तर एवढे कर. जेव्हा जेव्हा आम्ही तुझे स्मरण करू, तेव्हा तेव्हा आमच्यावरची मोठमोठी संकटे नष्ट कर. आणि पृथ्वीवर जो कोणी आमच्यासारखी तुझी स्तुती करील, त्याच्यावर सदैव कृपा कर, आणि त्याची भरभराट कर.” “तथास्तु,” देवी म्हणाली. आणि ती त्यांच्या डोळ्यांसमोरून दिसेनाशी झाली. मार्कंडेय पुराण, अध्याय ८२ ते ८४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. हे अध्याय म्हणजे देवीमाहात्म्याचे, म्हणजेच देवीच्या महिम्याच्या ग्रंथाचे, अध्याय २ ते ४. त्यात मेधा ऋषी ही कथा एका राजाला आणि एका व्यापाऱ्याला सांगतात. स्तोत्रे, भेटींच्या आणि शस्त्रांच्या लांबलचक याद्या, आणि महिषासुराच्या सेनापतींची नावे इथे गाळली आहेत.