पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत
आधी लग्न कोणाचे?
शिव आणि पार्वती यांना दोन मुलगे होते. एक तारक दैत्याला मारणारा कार्तिकेय, आणि दुसरा हत्तीचे मुख असलेला गणेश. चंद्राची कला दिवसेंदिवस वाढावी, तसे त्या दोघांवरचे आईवडिलांचे प्रेम वाढत होते. दोघे मुलगेही मनापासून आईवडिलांची सेवा करत. काळ लोटला, आणि दोघे लग्नाच्या वयाचे झाले. प्रत्येकाला वाटे, आधी आपले लग्न व्हावे. “आधी मी लग्न करणार,” एक म्हणे. “नाही, आधी मी,” दुसरा म्हणे. असे त्यांचे रोज रोज भांडण चाले. शिवाचे आणि पार्वतीचे दोघांवर सारखेच प्रेम होते. ते सगळ्या भुवनांचे स्वामी होते, तरीही कोणत्याही आईवडिलांसारखे तेही पेचात पडले. शेवटी त्यांना एक अद्भुत युक्ती सुचली.
पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत
शर्यत
त्यांनी मुलांना बोलावले. ते म्हणाले, “आमच्या दृष्टीने तुम्ही दोघे सारखेच आहात. म्हणून आम्ही एक शर्यत ठरवली आहे. ती तुम्हां दोघांनाही न्यायाची आहे. जो सगळ्या पृथ्वीला प्रदक्षिणा घालून आधी परत येईल, त्याचे लग्न आधी होईल.” लगेच कार्तिकेय घराबाहेर पडला आणि पृथ्वीप्रदक्षिणेला निघाला. पण गणेश जागचा हलला नाही. तो पुन्हा पुन्हा विचार करू लागला. “आता काय करू?” त्याच्या मनात आले. “मी थोडे अंतर जाऊ शकेन, त्यापुढे नाही. सगळ्या पृथ्वीला प्रदक्षिणा मी कशी घालणार?” मग त्याला काय करायचे ते सुचले.
पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत
सात प्रदक्षिणा
गणेशाने स्नान केले आणि तो घरी आला. त्याने दोन आसने मांडली. “आई, बाबा, इथे बसा,” तो म्हणाला. “मला आपली पूजा करायची आहे.” शिव आणि पार्वती आसनांवर बसले. गणेशाने त्यांची पूजा केली. त्याने त्यांना सात प्रदक्षिणा घातल्या, आणि सात वेळा त्यांच्यापुढे साष्टांग नमस्कार घातला. “आता लवकर माझे लग्न लावून द्या,” तो म्हणाला. ते म्हणाले, “आधी पृथ्वीप्रदक्षिणा करून ये. कार्तिकेय केव्हाच निघाला आहे. जा, आणि त्याच्या आधी परत ये.” गणेश म्हणाला, “पण मी तर सात वेळा पृथ्वीप्रदक्षिणा केली आहे. तरी आपण असे का म्हणता?”
पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत
गणेशाची बुद्धी
त्यांनी विचारले, “बाळा, तू पृथ्वीप्रदक्षिणा केव्हा केलीस? पृथ्वी केवढी मोठी आहे! तिच्यावर किती देश, किती रानेवने, किती समुद्र आहेत.” गणेश म्हणाला, “आपल्याला प्रदक्षिणा घातली तेव्हा. शास्त्रच तसे सांगते. जो आपल्या आईवडिलांची पूजा करून त्यांना प्रदक्षिणा घालतो, त्याला सगळ्या पृथ्वीप्रदक्षिणेचे पुण्य मिळते. मुलाचे सगळ्यांत पवित्र तीर्थ म्हणजे आईवडिलांचे पाय. शास्त्र खोटे आहे का? नसेल, तर आत्ताच माझे लग्न लावून द्या.” आईवडील थक्क झाले. ते म्हणाले, “तू म्हणतोस ते खरे आहे. ते दुसरे काही असूच शकत नाही. तू शहाणा आहेस. मुलाने जे जे करायला हवे, ते सगळे तू केले आहेस.”
पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत
गणेशाचे लग्न
विश्वरूप नावाचा एक प्रजापती होता. प्रजापती म्हणजे सृष्टीच्या अधिपतींपैकी एक. त्याला सिद्धी आणि बुद्धी नावाच्या दोन सुंदर मुली होत्या. शिवाने आणि पार्वतीने मोठा उत्सव करून गणेशाचे लग्न त्या दोघींशी लावून दिले. सगळे देव लग्नाला आले. गणेश आपल्या दोन बायकांबरोबर सुखाने राहू लागला. काही काळाने दोघींना एकेक मुलगा झाला. सिद्धीच्या मुलाचे नाव क्षेम, म्हणजे कल्याण. बुद्धीच्या मुलाचे नाव लाभ, म्हणजे फायदा. मग कार्तिकेय घरी परतला. समुद्र आणि रानेवने यांसकट सगळ्या पृथ्वीला तो प्रदक्षिणा घालून आला होता. तो घरी पोहोचतो न पोहोचतो, तोच देवर्षी नारद त्याच्याकडे आले.
पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत
नारदांचे बोलणे
नारद म्हणाले, “मी तुला खरे तेच सांगतो. तुझ्या आईवडिलांनी तुझ्याशी जे केले, ते दुसरे कोणीही केले नसते. त्यांनी तुला पृथ्वीप्रदक्षिणेला पाठवले, आणि इकडे गणेशाचे थाटामाटात लग्न लावून दिले. त्याला दोन बायका आहेत, दोन मुलगे आहेत, आणि तो सुखात राहतो आहे. “तू त्यांच्या शब्दाखातर पृथ्वीप्रदक्षिणा केलीस, आणि त्याचे तुला हे फळ मिळाले. स्वतःचे आईवडीलच फसवत असतील, तर इतर लोक काय करणार नाहीत? ज्याला शांती हवी, तो शहाणा माणूस आपल्याशी वाईट वागलेल्याचे तोंडही पाहत नाही. मी तुला सांगितले. आता तुला वाटेल तसे कर.” एवढे बोलून नारद गप्प झाले.
पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत
कार्तिकेय निघून गेला
कार्तिकेय संतापाने जळफळू लागला. त्याने वडिलांना नमस्कार केला आणि तो क्रौंच पर्वताकडे निघाला. आईवडिलांनी त्याला अडवण्याचा प्रयत्न केला. “आम्ही तुला जाऊ देणार नाही,” ते म्हणाले. “तू जाऊच कसा शकतोस?” तो म्हणाला, “आई, बाबा, आपण प्रेम बाजूला ठेवून मला फसवले. आता मी इथे क्षणभरही थांबणार नाही.” आणि तो निघून गेला. आजही तो क्रौंच पर्वतावरच आहे. त्याने कधीच लग्न केले नाही. म्हणून तो कायमचा कुमारच राहिला. कुमार, म्हणजे लग्न न केलेला मुलगा. कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेला देव आणि ऋषी तिथे त्याच्या दर्शनाला जातात.
पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत
आईवडील मागोमाग गेले
पार्वतीला मुलाच्या विरहाचे दुःख झाले. ती खिन्न होऊन शिवाला म्हणाली, “नाथ, माझ्याबरोबर तिथे चला.” तिचे सांत्वन करावे म्हणून शिव त्या पर्वतावर गेला. तिथे तो ज्योतिर्लिंग होऊन राहिला. त्या ज्योतिर्लिंगाला मल्लिकार्जुन म्हणतात. तिथे आजही देवीबरोबर त्याचे दर्शन होते. आईवडील आले आहेत, हे कार्तिकेयाला कळले. तेव्हा त्याला पुन्हा दूर निघून जावेसे वाटले. देवांनी आणि ऋषींनी त्याला थांबण्याची विनवणी केली. तो थांबला. पण स्वतःमध्ये आणि त्यांच्यामध्ये त्याने तीन योजनांचे, म्हणजे कितीतरी कोसांचे, अंतर ठेवले. आणि आजही त्याचे आईवडील त्याला भेटायला जातात. अमावास्येला शिव जातो, आणि पौर्णिमेला पार्वती जाते. त्यात कधीच खंड पडत नाही. शिव पुराण, रुद्रसंहिता, कुमारखंड, अध्याय १९ आणि २० यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. गणेशाने शास्त्रांतून दिलेला लांब युक्तिवाद, आणि क्रौंच पर्वतावर कार्तिकेयाच्या दर्शनाला जाणाऱ्यांना मिळणारे आशीर्वाद, हे इथे गाळले आहे.