पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
रावण आणि वैद्यनाथ
गर्विष्ठ भक्त
ही रावणाची आणि शिवाची गोष्ट शिव पुराणातली आहे. रावण आणि पर्वत यांची गोष्ट या पुस्तकात आधी रामायणातून आली आहे. शिव पुराण ती आपल्या पद्धतीने सांगते. रामायणातल्या गोष्टीपेक्षा ती वेगळी आहे. रावण लंकेच्या राक्षसांचा राजा होता. तो गर्विष्ठ होता, आणि आपला गर्व त्याला फार प्रिय होता. तो थोर देव शिवाची उपासनाही करत असे. पुष्कळ काळ त्याने कैलास पर्वतावर शिवाची उपासना केली. पण शिव प्रसन्न झाला नाही. म्हणून रावणाने पुन्हा प्रयत्न केला. हिमालयाच्या दक्षिणेला एक वन होते. तिथे जाऊन त्याने तपश्चर्या सुरू केली.
रावण आणि वैद्यनाथ
तीन ऋतूंचे तप
रावणाने एक खड्डा खणला आणि त्यात अग्नी पेटवला. त्याच्या शेजारी त्याने मातीचे एक लिंग स्थापन केले. गंध, धूप आणि दिवे लावून त्याने त्याची पूजा केली. गाणी गायली, नृत्य केले. सगळे शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे केले. उन्हाळ्यात तो पाच अग्नींच्या मधोमध बसला. पावसाळ्यात उघड्या जमिनीवर झोपला. हिवाळ्यात पाण्यात उभा राहिला. तरीही शिव प्रसन्न झाला नाही. कारण दुष्टांवर तो महान प्रभू सहजासहजी प्रसन्न होत नाही. रावण खिन्न झाला. त्याला रागही आला. तो म्हणाला, “धिक्कार असो या शरीराचा, आणि याच्या बळाचा! धिक्कार असो माझ्या सगळ्या तपश्चर्येचा!”
रावण आणि वैद्यनाथ
नऊ मस्तके
रावणाला दहा मस्तके होती. आपले शरीरच अग्नीला अर्पण करायचे, असे त्याने ठरवले. तो आपल्या मस्तकांनी शिवाची पूजा करू लागला. विधीत सांगितल्याप्रमाणे त्याने एकेक मस्तक कापले, आणि धगधगत्या अग्नीत अर्पण केले. नऊ मस्तके अग्नीत गेली. एकच उरले. रावण दहावे मस्तक कापू लागला, तेवढ्यात शिव त्याच्यापुढे प्रकट झाला. त्याचे रूप शुद्ध प्रकाशाचे होते. शिवाला आपले भक्त प्रिय असतात. आता तो प्रसन्न झाला होता. “थांब!” तो घाईने आणि प्रेमाने म्हणाला. “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. वर माग. तुला हवे ते मी देईन.”
रावण आणि वैद्यनाथ
वरदान आणि अट
रावणाने नमस्कार करून शिवाची स्तुती केली. तो म्हणाला, “मला असे बळ द्या, की त्याची बरोबरी कोणी करू शकणार नाही.” “तथास्तु,” शिव म्हणाला. मग एखाद्या वैद्याने करावे, तसे त्याने एकाच नजरेने ती नऊ मस्तके पुन्हा धडाला जोडली. ती पूर्वीसारखी अखंड झाली. त्यांत कसलीही वेदना उरली नाही. मग रावण हात जोडून पुन्हा म्हणाला, “प्रभू, कृपा करा. मी आपल्याला लंकेला घेऊन जातो.” त्याच्या या बोलण्याने शिव अस्वस्थ झाला. पण एका अटीवर त्याने होकार दिला. तो म्हणाला, “माझे हे लिंग घरी घेऊन जा, आणि मनापासून त्याची पूजा कर. पण तू ते पृथ्वीवर जिथे खाली ठेवशील, तिथेच ते राहील. यात मुळीच शंका नाही.”
रावण आणि वैद्यनाथ
गवळी
“तसेच करीन,” रावण म्हणाला. ते लिंग उचलून तो घरी निघाला. पण वाटेत शिवाच्याच मायेने त्याला लघुशंका लागली. रावण मोठा सामर्थ्यवान राजा होता, पण त्याला ती आवरता आली नाही. तेवढ्यात त्याला जवळच एक गवळी दिसला. रावणाने त्याला लिंग धरायची विनवणी केली, आणि ते त्याच्या हातात दिले. गवळ्याने थोडा वेळ ते धरले. पण लिंग फार जड होते. त्याच्या भाराने तो दबून गेला, कासावीस झाला. त्याला ते आणखी पेलवेना. म्हणून गवळ्याने ते जमिनीवर ठेवून दिले.
रावण आणि वैद्यनाथ
वैद्यनाथ
गवळ्याने जिथे ठेवले होते, त्याच जागी ते लिंग राहिले. ते वज्रासारखे कठीण झाले. शिवाने सांगितले होते तसेच झाले. ते तिथून हलेना. पुढे त्याला वैद्यनाथ हे नाव मिळाले. ते ज्योतिर्लिंग आहे. त्याचे दर्शन घेतले किंवा पूजा केली, तर सगळी पापे नाहीशी होतात, आणि सगळ्या इच्छा पुऱ्या होतात. सगळ्या भुवनांच्या कल्याणासाठी ते त्याच जागी राहिले. रावणाने लिंग गमावले होते, पण त्याचे वरदान त्याच्याजवळ होते. ते घेऊन तो मोठ्या आनंदाने घरी गेला. आपल्या प्रिय पत्नीला त्याने सगळी हकिगत सांगितली. विष्णू आणि ब्रह्मदेव यांना पुढे करून देव त्या जागी आले. त्यांनी तिथे विशेष काळजीने पूजा केली. त्यांना शिवाचे प्रत्यक्ष दर्शन झाले. त्यांनी त्या लिंगाला वैद्यनाथ असे नाव दिले, त्याला नमस्कार केला, आणि ते स्वर्गात परत गेले.
रावण आणि वैद्यनाथ
देव घाबरले
पण रावणाच्या वरदानाची बातमी देवांच्या कानांवरही गेली होती. ते फार घाबरले. ते म्हणाले, “हा रावण दुष्ट आहे. तो देवांचा द्वेष करतो. आता त्याला शिवाकडून वरदान मिळाले आहे. तो आपल्याला छळील. आपण काय करावे? कुठे जावे?” म्हणून त्यांनी नारदांना बोलावले. देवर्षी नारद नेहमी सगळीकडे फिरत असतात. देव त्यांना म्हणाले, “आपण काहीही करू शकता. आमचे दुःख दूर करण्याचा काहीतरी मार्ग शोधा.” नारद म्हणाले, “दुःख करू नका. मी काहीतरी युक्ती काढतो. शिवाच्या कृपेने मी देवांचे काम करीन.”
रावण आणि वैद्यनाथ
नारदांचा सल्ला
नारद रावणाच्या घरी गेले. रावणाने आदराने त्यांचे स्वागत केले. नारद प्रेमाने म्हणाले, “हे राक्षसश्रेष्ठा, तू धन्य आहेस. शिवाच्या उपासनेतून काय काय मिळाले, ते सगळे मला सांग.” मग रावणाने त्यांना सगळी गोष्ट सांगितली. शेवटी तो म्हणाला, “आता मी तिन्ही लोक जिंकायला निघालो आहे.” हे ऐकून नारद चमकले. ते मनातल्या मनात हसले. ते म्हणाले, “ऐक. तुझ्या भल्याची गोष्ट तुला सांगतो. शिवाचे वचन खरे मानू नकोस. ते खरे ठरेलच, हे तुला कसे कळणार? “परत जा, आणि कैलास उचलून पाहा. तो उचलता आला, तर सगळे जिंकलेस. मग तो पूर्वीसारखा खाली ठेव, आणि घरी ये.”
रावण आणि वैद्यनाथ
रावणाने कैलास उचलला
नशिबाने रावणाची बुद्धी झाकली गेली होती. ऋषींचे बोलणे त्याला चांगला सल्ला वाटला. तो कैलासावर गेला आणि त्याने तो पर्वत उचलला. त्यावरचे सगळे काही उलथेपालथे झाले. “हे काय झाले?” शिव म्हणाला. शिवाची पत्नी पार्वती हसली. ती म्हणाली, “चांगला शिष्य मिळाल्याचे हे फळ! अशा सज्जनाला आपण बेजोड बळ दिलेत. आणि बघा, तो आपले उपकार कसे फेडतो आहे!” तिच्या बोलण्याचा अर्थ शिवाला कळला. रावण कृतघ्न आहे, आपल्या बळाने उन्मत्त झाला आहे, हे त्याने ओळखले. आणि त्याने रावणाला शाप दिला.
रावण आणि वैद्यनाथ
शिवाचा शाप
शिव म्हणाला, “रावणा, खोट्या भक्ता, दुष्टा! आपला गर्व इतका मिरवू नकोस. लवकरच इथे कोणीतरी येईल, जो तुझ्या बाहूंचा गर्व मोडेल.” शाप ऐकूनही रावण जसा आला होता तसाच घरी गेला, मनात आनंदून. त्याने आपला बेत सोडला नाही. बळाने आंधळा होऊन त्याने सगळे जग आपल्या सत्तेखाली आणले, आणि इतरांचा गर्व उतरवला. शिवाच्या आज्ञेने त्याला एक महाशक्तिशाली दिव्य अस्त्र मिळाले होते. त्याच्या बळावर त्या काळी कोणताही योद्धा त्याची बरोबरी करू शकत नव्हता. शिव पुराण, कोटिरुद्रसंहिता, अध्याय २८ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. रावणाने नारदांना सांगितलेली आपली लांबलचक हकिगत, आणि लिंगाची स्तुती, ही इथे थोडक्यात दिली आहेत.