पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
पुष्पक थांबले
लंकेच्या राक्षसांचा राजा एक लढाई जिंकून परत चालला होता. त्याने नुकतेच आपल्या भावाला, कुबेराला, हरवले होते. कुबेर म्हणजे धनाचा देव. त्या काळी या राजाचे नाव रावण नव्हते. त्याचे नाव होते दशग्रीव. दशग्रीव म्हणजे दहा माना असलेला. तो पुष्पक विमानात बसला होता. हे उडणारे विमान त्याने कुबेराकडून हिसकावून घेतले होते. त्यात बसणाऱ्याला हवे तिथे ते जात असे. पण झाडाझुडपांनी भरलेल्या एका सुंदर पर्वतापाशी येताच पुष्पक थांबले. ते पुढे जाईना. तो पर्वत थोर देव शिवाचा होता. दशग्रीवाने आपल्या मंत्र्यांना विचारले, “हे विमान माझ्या इच्छेप्रमाणे का जात नाही? या पर्वतावरचेच कोणीतरी हे करत असणार.”
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
नंदीने वाट अडवली
त्याचा एक मंत्री फार शहाणा सल्लागार होता. तो म्हणाला, “महाराज, कोणीतरी याला अडवून धरले असावे. किंवा कदाचित हे विमान कुबेराशिवाय दुसऱ्या कोणालाच नेत नसेल.” तो बोलत होता, तेवढ्यात नंदी तिथे आला. नंदी हा शिवाचा सेवक. तो काळसर-पिंगट रंगाचा, बुटका आणि बळकट होता. त्याचे तोंड वानराचे होते. तो राक्षसांच्या राजाशी निर्भयपणे बोलला. “दशग्रीवा, मागे फिर,” तो म्हणाला. “शिव या पर्वतावर क्रीडा करत आहेत. इथे कोणालाही येता येत नाही. मोठे पक्षी नाहीत, नाग नाहीत, देव नाहीत, राक्षस नाहीत. कोणताच जीव इथे येऊ शकत नाही.”
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
दशग्रीव हसला
दशग्रीवाचा राग उफाळून आला. त्याची कुंडले हलू लागली. डोळे लाल झाले. तो पुष्पकातून खाली उतरला. “कोण हा शिव?” तो म्हणाला. आणि तो शिवाच्या पर्वताच्या पायथ्याशी गेला. तिथे, देवापासून थोड्याच अंतरावर, नंदी उभा होता. तो एका तळपत्या शूलावर टेकला होता. तो जणू दुसरा शिवच दिसत होता. आणि खरेच तो तसा होता, कारण नंदी हे शिवाचेच दुसरे शरीर होते. पण दशग्रीवाला दिसले ते फक्त त्याचे वानराचे तोंड. त्याने तुच्छतेने त्याच्याकडे पाहिले आणि तो खदखदून हसला. पावसाने भरलेला ढग गडगडावा, तसे ते हसणे घुमले. विजेसारखे कडाडले.
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
नंदीचा शाप
नंदीला राग आला. त्याने त्या राक्षसाला शाप दिला. तो म्हणाला, “माझ्या वानररूपाची तू थट्टा केलीस. म्हणून तुझ्या कुळाचा नाश करायला वानर जन्माला येतील. त्यांचे रूप माझ्यासारखे असेल, आणि बळही माझ्यासारखेच असेल. नखे आणि दात हीच त्यांची शस्त्रे असतील. ते भयंकर असतील, मनाइतके वेगवान असतील, चालत्या पर्वतांसारखे असतील. ते सगळे मिळून तुझा गर्व मोडतील. तुझ्या मंत्र्यांचा आणि तुझ्या मुलांचाही गर्व मोडतील. “मी तुला आत्ताच मारू शकतो. पण मारणार नाही. कारण तू आधीच मेलेला आहेस. तुझ्या स्वतःच्या कर्मांनीच तुला मारले आहे.”
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
पर्वत हादरला
दशग्रीव महाबलवान होता. नंदीच्या बोलण्याकडे त्याने लक्षच दिले नाही. तो शिवाच्या पर्वताजवळ आला. तो ओरडला, “तुझ्या या पर्वतामुळे माझे विमान अडले. म्हणून मी हा पर्वत मुळासकट उपटून टाकतो. शिवाने इथे रोज राजासारखे खेळावे, हा अधिकार त्याला कोणी दिला? त्याच्यावर संकट आले आहे, हे त्याला ठाऊकच नाही.” त्याने आपले हात पर्वताखाली खुपसले, आणि झटकन तो वर उचलला. सगळा पर्वत हादरला. शिवाचे सेवक थरथर कापू लागले. शिवाची पत्नी पार्वतीसुद्धा डळमळली, आणि तिने आपल्या पतीला घट्ट धरले.
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
पायाचा अंगठा
तेव्हा देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या शिवाने, जणू खेळ म्हणून, आपल्या पायाच्या अंगठ्याने पर्वत खाली दाबला. दशग्रीवाचे हात पर्वताखाली अडकले आणि चिरडले गेले. त्याचे मंत्री थक्क होऊन बघत राहिले. राग आणि वेदना यांनी तो राक्षस भयंकर ओरडला. त्या आरोळीने तिन्ही लोक हादरले. मंत्र्यांना वाटले, जगाच्या अंताच्या वेळी वीज कडाडते आहे. समुद्र उसळले, पर्वत थरथरले. देवांचा राजा इंद्र आणि त्याच्यामागचे देवसुद्धा आपापल्या वाटेवर डळमळले. “हे काय झाले?” सगळे एकमेकांना विचारू लागले.
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
हजार वर्षे स्तुती
तो ओरडत असताना त्याचे मंत्री त्याच्याजवळ आले. ते म्हणाले, “महाराज, शिवाशी समेट करा. आम्हांला दुसरा उपाय दिसत नाही. त्याला नमस्कार करा, त्याची स्तुती करा, आणि त्याला शरण जा. शिव दयाळू आहे. तो प्रसन्न झाला, की आपल्यावर कृपा करील.” मग दशग्रीवाने शिवाला नमस्कार केला. वेदांतल्या मंत्रांनी आणि नाना प्रकारच्या स्तोत्रांनी त्याने शिवाची स्तुती केली. तो रडत राहिला, स्तुती करत राहिला. असे करता करता हजार वर्षे लोटली. शेवटी शिव प्रसन्न झाला. तो आपल्या पर्वताच्या शिखरावर उभा राहिला, आणि त्याने त्या राक्षसाचे हात मोकळे केले.
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
नवे नाव
हजार वर्षे रडत रडत स्तुती करणाऱ्या त्या राक्षसांच्या राजाकडे शिवाने पाहिले. तो त्याला म्हणाला, “तुझे धैर्य आणि तुझा बेडर बाणा पाहून मी प्रसन्न झालो आहे. माझा पर्वत तुझ्यावर होता, तेव्हा तू एक भयंकर राव केलास, एक भयंकर आरोळी ठोकलीस. तुझ्या त्या आरोळीने तिन्ही लोक भीतीने आक्रोश करू लागले. “म्हणून आजपासून तुझे नाव रावण. रावण म्हणजे तिन्ही लोकांना आक्रोश करायला लावणारा. देव, माणसे, पृथ्वीवरचे सगळे जीव तुला याच नावाने ओळखतील. “आता निर्भयपणे जा, तुला हवे तिथे. माझी तुला अनुमती आहे.”
रावणाने शिवाचा पर्वत उचलला
चंद्रहास तलवार
पण रावणाने एक वरदान मागितले. तो म्हणाला, “कोणताही देव, दानव किंवा दुसरा कोणताही बलवान जीव मला मारू शकत नाही. हे मी आधीच मिळवले आहे. माणसांना तर मी मोजतच नाही. ती इतकी दुबळी आहेत, की त्यांचा हिशेबच नाही. ब्रह्मदेवाने मला दीर्घ आयुष्य दिले आहे. मला हवे आहे ते उरलेले आयुष्य आपण द्यावे, आणि एक शस्त्र द्यावे.” तेव्हा शिवाने त्याला चंद्रहास नावाची एक तळपती तलवार दिली. त्याने मागितलेले आयुष्यही दिले. शिव म्हणाला, “या तलवारीचा कधी अनादर करू नकोस. केलास, तर ती माझ्याकडे परत येईल.” अशा रीतीने रावणाला त्याचे नाव प्रत्यक्ष शिवाकडून मिळाले. त्याने देवाला नमस्कार केला आणि तो पुष्पकात चढला. पुष्पक त्याला घेऊन निघाले. आता तो दशग्रीव राहिला नव्हता. तो रावण झाला होता. वाल्मीकी रामायण, उत्तरकांड, सर्ग १६ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. रावणाने त्यानंतर राजांशी केलेली युद्धे इथे गाळली आहेत.