पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
सती आणि दक्षयज्ञ
सभा उठून उभी राहिली
फार पूर्वीची गोष्ट. देव आणि ऋषी एका मोठ्या यज्ञासाठी जमले होते. यज्ञ म्हणजे एक पवित्र विधी. त्यात पवित्र अग्नीत आहुती टाकतात, आणि प्रत्येक देवाला त्याचा वाटा मिळतो. त्या सभेत दक्ष आला. तो सूर्यासारखा तेजस्वी दिसत होता. दक्ष हा प्रजापतींपैकी एक. प्रजापती म्हणजे सगळ्या जिवांचे जनक. त्याची मुलगी सती ही थोर देव शिवाची पत्नी होती. दक्षाला मान देण्यासाठी सभेतले सगळे उठून उभे राहिले. फक्त दोघे बसून राहिले. एक होता सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव. दुसरा होता शिव. दक्षाने ब्रह्मदेवाला नमस्कार केला आणि तो बसला. मग त्याने शिवाकडे पाहिले. त्याचा स्वतःचा जावई त्याच्यासाठी उठला नव्हता. एका शब्दानेसुद्धा त्याने दक्षाचे स्वागत केले नव्हते. दक्षाला ते सहन झाले नाही.
सती आणि दक्षयज्ञ
दक्षाचा शाप
दक्षाने शिवाकडे डोळे वटारून पाहिले, जणू नजरेनेच त्याला जाळून टाकायचे होते. तो म्हणाला, “देवांनो, ऋषींनो, माझे ऐका. या निर्लज्जाने माझ्या मुलीचा हात हातात घेतला. याने उठून माझे स्वागत करायला हवे. पण हा माझ्याशी एक शब्दही बोलला नाही. “माझ्या मनाविरुद्ध मी माझी लेक याला दिली. हा स्मशानांत भुतांबरोबर भटकतो, उघडानागडा, केस मोकळे सोडून. हा चितेच्या राखेत अंघोळ करतो आणि हाडांचे दागिने घालतो.” शिव तसाच बसून राहिला. त्याने जराही राग दाखवला नाही. मग दक्षाने शाप उच्चारला. शाप म्हणजे रागाने काढलेला असा शब्द, ज्यात खरे होण्याची शक्ती असते. “देवांमध्ये सगळ्यांत हीन असलेल्या या शिवाला यज्ञात इतर देवांबरोबर वाटा मिळू नये.”
सती आणि दक्षयज्ञ
बोकडाचे तोंड
सभेतल्या वडीलधाऱ्यांनी दक्षाला थांबवायचा प्रयत्न केला. पण शाप तोंडातून निघून गेला होता. दक्ष रागारागाने सभेतून बाहेर पडला आणि घरी गेला. शिवाच्या सेवकांचा, म्हणजे गणांचा, प्रमुख नंदी रागाने लाल झाला. त्यानेही उलट दक्षाला शाप दिला. “जो कोणाचाच द्वेष करत नाही, त्या प्रभूचा हा द्वेष करतो. हा जनावरापेक्षा बरा नाही. या दक्षाला लवकरच बोकडाचे तोंड येवो.” शिव जरासा खिन्न झाल्यासारखा आपल्या गणांबरोबर बाहेर निघून गेला. खूप खूप काळ लोटला. सासरा आणि जावई यांचे वैर तसेच राहिले. मग ब्रह्मदेवाने दक्षाला सगळ्या प्रजापतींचा प्रमुख केले, आणि दक्षाला गर्व चढला. त्याने स्वतःचा एक मोठा यज्ञ सुरू केला. देव आणि ऋषी आपापल्या बायकांसह त्या यज्ञाला आले. शिवाला कोणीही बोलावले नाही.
सती आणि दक्षयज्ञ
सतीची इच्छा
आकाशात राहणारे सतीच्या वडिलांच्या मोठ्या उत्सवाबद्दल बोलत होते, ते तिच्या कानावर आले. घराजवळून उपदेवांच्या, म्हणजे लहान देवांच्या, बायका दिव्य विमानांतून जाताना तिला दिसल्या. चांगले कपडे आणि सोने घालून त्या आपल्या नवऱ्यांबरोबर चालल्या होत्या. ती उत्सुकतेने शिवाला म्हणाली, “माझ्या वडिलांचा मोठा यज्ञ सुरू झाला आहे म्हणे. नाथ, आपली इच्छा असेल तर आपणही जाऊ या. माझ्या बहिणींना आणि माझ्या मायाळू आईला भेटायला माझा जीव आसुसला आहे. “वडिलांच्या घरी तर बोलावले नसतानाही लोक जातात. माझे एवढे मागणे मान्य करा. मी आपल्याला विनवते.”
सती आणि दक्षयज्ञ
शिवाचा इशारा
शिवाला दक्षाचे कठोर शब्द आठवले. ते बाणांसारखे त्याच्या काळजात घुसले होते. तरीही त्याने हसून तिला उत्तर दिले. “प्रिये, तू म्हणतेस ते बरोबर आहे. आपल्या माणसांकडे लोक न बोलावताही जातात. पण ज्या घरात गर्व आणि राग यांचेच राज्य असते, आणि पाहुण्याला पाहून कपाळाला आठ्या पडतात, त्या घरी जाऊ नये. “दक्षाच्या मुलींमध्ये तू त्याची सगळ्यांत लाडकी आहेस, हे मला ठाऊक आहे. तरीही तुझे वडील तुझा मान ठेवणार नाहीत, कारण तू माझी आहेस. मी दक्षाचे काहीही वाईट केले नव्हते, तरी त्याने माझा अपमान केला. माझे म्हणणे डावलून तू गेलीस, तर त्यातून काही चांगले होणार नाही. मानाने राहणाऱ्या स्त्रीचा तिच्याच माणसांनी अपमान केला, तर ते तिच्यासाठी तिथल्या तिथे मरणच असते.”
सती आणि दक्षयज्ञ
सती निघाली
शिव पुढे काही बोलला नाही. सतीला आपल्या माणसांना भेटायची ओढ लागली होती. ती बाहेर गेली आणि पुन्हा आत आली. तिचे मन दोन्हीकडे ओढले जात होते. ती रडली, आणि तिने रागाने शिवाकडे पाहिले. मग मनात दुःख आणि राग धुमसत असताना ती त्याला सोडून वडिलांच्या घराकडे निघाली. ती नवऱ्याशिवाय निघाली, पण फार वेळ एकटी राहिली नाही. शिवाचे हजारो गण घाईघाईने तिच्या मागून गेले. त्यांनी तिला एका मोठ्या बैलावर बसवले. पांढरे छत्र, नगारे आणि शंख घेऊन ते मिरवणुकीने तिच्याबरोबर निघाले. अशी सती यज्ञाच्या ठिकाणी आली. दक्षाच्या भीतीने तिथे कोणालाही तिचे स्वागत करायचे धाडस झाले नाही. फक्त तिच्या आईने आणि बहिणींनी तिला मिठी मारली. त्यांच्या डोळ्यांत मायेचे अश्रू होते. वडिलांनी तिचे स्वागत केले नाही.
सती आणि दक्षयज्ञ
सती बोलली
त्यांनी दिलेल्या आसनावर सती बसली नाही. तिने पाहिले, यज्ञात शिवासाठी वाटा ठेवलेला नव्हता, आणि वडील अजूनही त्याला तुच्छ मानत होते. तिचा राग असा भडकला, की जणू तो तिन्ही लोक जाळून टाकील. शिवाचे गण ताडकन उठले. तिने त्यांना आवरले. मग सगळ्यांना ऐकू जाईल अशा आवाजात ती बोलली. “शिवांना या जगात कोणी लाडका नाही आणि कोणी शत्रूही नाही. आपल्याशिवाय त्यांचा द्वेष कोण करील? थोर माणसे दुसऱ्यातल्या लहानशा गुणाचेही कौतुक करतात. आपण तर सगळ्यांत थोर असलेल्यातच दोष काढले. “प्रभूंचा अपमान होत असेल, तर कानांवर हात ठेवून निघून जावे, नाहीतर प्राणच सोडावा. माझे हे शरीर तुझ्यापासून जन्मले आहे, त्यांचा अपमान करणाऱ्या तुझ्यापासून. मला या शरीराची लाज वाटते. मी ते ठेवणार नाही.”
सती आणि दक्षयज्ञ
योगाचा अग्नी
सती उत्तरेकडे तोंड करून जमिनीवर बसली आणि गप्प झाली. तिने डोळे मिटले. मग ती योगात शिरली. योग म्हणजे श्वासावर आणि मनावर मिळवलेला ताबा. तिने श्वास स्थिर केला आणि तो पायरीपायरीने भुवयांच्या मधल्या जागेपर्यंत वर नेला. शरीरातल्या अग्नीवर आणि वायूवर तिने मन एकाग्र केले. तिने आपल्या पतीच्या पायांचे चिंतन केले. दुसरा कसलाच विचार मनात आणला नाही. त्याच क्षणी तिचे शरीर पेटले. तो अग्नी तिच्या स्वतःच्या ध्यानातून जन्मला होता. अशा रीतीने सतीने प्राण सोडला. पृथ्वीवरून आणि आकाशातून मोठा आक्रोश उठला. “अरेरे! शिवाची प्रिया गेली, आणि दक्षानेच तिच्यावर ही वेळ आणली. स्वतःच्या मुलीला त्याने मरणापासून अडवले नाही.”
सती आणि दक्षयज्ञ
जटेतून जन्म
शिवाच्या गणांनी दक्षाला मारायला शस्त्रे उगारली. पण यज्ञातल्या पुरोहितांपैकी एक असलेल्या भृगू ऋषींनी पवित्र अग्नीत आहुती टाकली. त्या अग्नीतून ऋभू नावाचे हजारो देव वर आले. त्यांच्या हातांत जळती कोलिते होती. त्यांनी शिवाच्या गणांना पळवून लावले. देवर्षी नारद यांनी ही बातमी शिवाला सांगितली. वडिलांनी केलेल्या अपमानामुळे सती गेली होती. शिवाच्या रागाला सीमा उरली नाही. त्याने ओठ चावला आणि आपल्या जटांमधली एक जटा उपटली. ती विजेसारखी लखलखत होती. तो हसत, गंभीर गर्जना करत उठला आणि त्याने ती जटा जमिनीवर आपटली. तिच्यातून एक पुरुष प्रकट झाला. त्याचे शरीर आकाशाला टेकले होते. तो वादळी ढगासारखा काळा होता. त्याला हजार हात होते आणि सूर्यासारखे तीन डोळे होते. त्याचे केस म्हणजे धगधगती आग होती.
सती आणि दक्षयज्ञ
यज्ञाचा विध्वंस
त्या पुरुषाने हात जोडले. “मी काय करू?” त्याने विचारले. शिव म्हणाला, “तू माझाच अंश आहेस. माझ्या योद्ध्यांचा प्रमुख हो. दक्षाचा आणि त्याच्या यज्ञाचा नाश कर.” त्याने त्रिशूळ उचलला आणि गर्जना करत तो धावत सुटला. शिवाचे गणही गर्जना करत त्याच्या मागे धावले. यज्ञाच्या ठिकाणी सगळ्यांना उत्तरेकडे धूळ उठताना दिसली. बायका घाबरून म्हणाल्या, “हे दक्षाच्या पापाचे फळ आहे. त्याने आपल्या निरपराध मुलीचा अनादर केला.” तेवढ्यात शिवाचे सैन्य धावत आत आले आणि त्याने यज्ञाला चारी बाजूंनी वेढले. त्यांनी मंडप पाडले, भांडी फोडली आणि अग्नी विझवले. दगडांच्या वर्षावात पुरोहित आणि देव वाट फुटेल तिकडे पळाले. दक्ष त्यांच्या हाती सापडला.
सती आणि दक्षयज्ञ
दक्षाचे डोके
त्या त्रिनेत्राने दक्षाच्या छातीवर पाय ठेवला आणि धारदार पात्याने त्याच्यावर वार केले. पण डोके धडापासून वेगळे होईना. कोणतेही शस्त्र त्या कातडीत शिरत नव्हते. त्याला फार आश्चर्य वाटले. तो बराच वेळ विचार करत राहिला. मग यज्ञातल्या पशूंना कसे मारतात, ते त्याने पाहिले. त्याच रीतीने त्याने दक्षाचे डोके धडापासून वेगळे केले. अशा रीतीने यज्ञाचा यजमानच यज्ञाचा बळी झाला. रागाच्या भरात त्याने ते डोके अग्नीत फेकले. यज्ञाची जागा त्याने जाळून टाकली आणि तो कैलासाकडे निघाला. कैलास म्हणजे शिव जिथे राहतो तो पर्वत. तो मोठा यज्ञ मोडून अर्धवट पडला होता. हरलेले देव जखमी झाले होते आणि घाबरले होते. ते ब्रह्मदेवाकडे गेले आणि त्यांनी त्याला सगळे सांगितले.
सती आणि दक्षयज्ञ
ब्रह्मदेवाचा सल्ला
ब्रह्मदेव म्हणाला, “तुम्ही चूक केलीत. यज्ञातला शिवाचा हक्काचा वाटा तुम्ही त्याला दिला नाही. त्याने आपली प्रिया गमावली आहे, आणि कठोर शब्दांनी त्याचे काळीज विंधले आहे. शुद्ध मनाने त्याच्याकडे जा आणि त्याचे पाय धरा. तो चटकन प्रसन्न होतो. यज्ञ पुन्हा जिवंत व्हावा असे वाटत असेल, तर लगेच त्याची क्षमा मागा.” ब्रह्मदेव स्वतः त्यांच्याबरोबर कैलासावर गेला. तिथे एका मोठ्या वडाच्या झाडाखाली त्यांना शिव दिसला. त्याच्या अंगाला तपस्व्यासारखी राख होती, डोक्यावर जटा होत्या आणि चंद्रकोर होती. त्याने सगळा राग बाजूला ठेवला होता. तो शांत बसून ऋषींना शिकवत होता. देवांनी त्याला नमस्कार केला. ब्रह्मदेवाला पाहताच शिव उठला आणि त्याने मस्तक नमवले.
सती आणि दक्षयज्ञ
शिवाची दया
ब्रह्मदेव म्हणाला, “आपण सगळ्यांचे प्रभू आहात. दक्षाला जगू द्या. ज्यांचे हातपाय मोडले, ते पुन्हा धड होऊ देत. दक्षाचा यज्ञ अर्धवट राहिला, आणि त्यात आपल्याला वाटा दिला नव्हता. आता यज्ञातले जे उरले आहे, ते आपला वाटा म्हणून घ्या, आणि यज्ञ पूर्ण होऊ द्या.” शिवाचे समाधान झाले. तो म्हणाला, “मुलांचे अपराध मी मनावर घेत नाही. ज्यांची बुद्धी फिरली होती, त्यांनाच मी शिक्षा केली. दक्षाचे डोके जळून गेले आहे. त्याला बोकडाचे डोके मिळू दे. देवांचे हातपाय पुन्हा धड होऊ देत.” “अगदी योग्य बोललात!” सगळे जीव उद्गारले. देवांनी आणि ऋषींनी शिवाला यज्ञाला बोलावले, आणि तो त्यांच्याबरोबर परत गेला. तिथे त्यांनी त्याने सांगितल्याप्रमाणे केले. यज्ञातल्या बोकडाचे डोके त्यांनी दक्षाच्या धडाला जोडले.
सती आणि दक्षयज्ञ
दक्ष उठला
शिवाने दक्षाकडे पाहिले, आणि झोपेतून जागा व्हावा तसा दक्ष लगेच उठला. त्याला समोर शिव दिसला. कितीतरी काळ द्वेषाने त्याचे मन गढूळ झाले होते. आता ते शरद ऋतूतल्या तळ्यासारखे स्वच्छ झाले. त्याला शिवाची स्तुती करायची होती, पण त्याला ते जमेना. आपल्या गेलेल्या मुलीची त्याला आठवण झाली, आणि अश्रूंनी त्याचा गळा दाटून आला. शेवटी तो बोलला. “मला शिक्षा करून आपण माझ्यावर दयाच केली. मी कठोर शब्दांनी आपल्यावर वार केले, आणि आपण मात्र दयेच्या एका नजरेने मला वाचवले.” मग दक्षाने आपला यज्ञ पूर्ण केला. या वेळी त्याने शांत मनाने शिवाला त्याचा हक्काचा वाटा दिला. आणि सती? असे सांगतात, की तिने हिमवानाच्या, म्हणजे हिमालय पर्वताच्या, आणि त्याची पत्नी मेना हिच्या पोटी पुन्हा जन्म घेतला. तिने पुन्हा एकदा त्याच प्रिय प्रभूला पती म्हणून वरले. भागवत पुराण, स्कंध ४, अध्याय २ ते ७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. सभेच्या प्रसंगात शिव बसून का राहिला, याचे कारण ग्रंथात दिलेले नाही; आणि दक्षाचे डोके कसे वेगळे केले, याबद्दलही ग्रंथ अधिक काही सांगत नाही. मूळ ग्रंथातली स्तोत्रे, ब्राह्मणांना दिलेला शाप, शिवाची थट्टा करणाऱ्या तिघांना झालेली शिक्षा, आणि यज्ञाच्या शेवटी विष्णूचे प्रकट होणे, हे इथे गाळले आहे.