पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
भरत आणि पादुका
भरत वनात आला
अयोध्येचा राजकुमार राम चौदा वर्षांसाठी वनात राहायला गेला होता. त्याचे वडील दशरथ राजा यानेच त्याला तिकडे पाठवले होते. राणी कैकेयीला त्याने फार पूर्वी दोन वर दिले होते. ते पाळण्यासाठी हे करावे लागले. रामाची पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण हेही त्याच्याबरोबर गेले. कैकेयीचा मुलगा भरत इतके दिवस दूर होता. तो घरी परतला, तेव्हा वडील गेले होते. भरताने सिंहासन घेतले नाही. रामाला परत आणायला तो सैन्य घेऊन निघाला. रामाची आई कौसल्या, कैकेयी आणि सुमित्रा, या तिन्ही राण्याही बरोबर आल्या. राम कुठे आहे, ते एका ऋषींनी भरताला सांगितले होते. रामाचा मुक्काम चित्रकूट नावाच्या डोंगरावर होता. त्याच्या जवळ सैन्याने तळ ठोकला. पण भावाला भेटायची भरताला इतकी ओढ लागली होती, की त्याला धीर धरवेना. राजपुरोहित वसिष्ठ यांनी राण्यांना घेऊन यावे, असे त्याने सांगितले. मग धाकटा भाऊ शत्रुघ्न याला घेऊन तो घाईने पुढे निघाला. राजाचा सारथीही त्यांच्या मागोमाग गेला.
भरत आणि पादुका
पानांची झोपडी
वाटेत झाडांवर उंच ठिकाणी सालीच्या पट्ट्या बांधलेल्या भरताला दिसल्या. तो म्हणाला, “या लक्ष्मणानेच बांधल्या असणार. अंधारात वाट सापडावी म्हणून. आता आपण जवळ आलो.” पुढे होमाच्या अग्नीचा धूर वर जाताना त्याला दिसला. तो बरोबरच्या लोकांना म्हणाला, “माझ्यामुळेच रामावर ही वेळ आली. सगळी सुखे सोडून तो रानात राहतो आहे. धिक्कार असो माझ्या जगण्याला! मी त्याच्या पाया पडेन. सीतेच्या आणि लक्ष्मणाच्याही पाया पडेन, आणि त्यांची क्षमा मागेन.” थोड्याच वेळात तो एका मोठ्या झोपडीपाशी आला. तिचे छप्पर पानांनी शाकारले होते. भिंतींवर धनुष्ये, बाण आणि तलवारी टांगलेल्या होत्या. आणि तिथे राम बसला होता, सीता आणि लक्ष्मण यांच्याबरोबर. उघड्या जमिनीवर गवत पसरले होते, त्यावर ते बसले होते. रामाने तपस्व्यासारख्या जटा बांधल्या होत्या, आणि हरणाचे कातडे पांघरले होते.
भरत आणि पादुका
“दादा!”
भरत रडत रडत त्याच्याकडे धावला. तो म्हणाला, “माझ्या दादांनी राजसभेत बसायचे, प्रजेने त्यांची सेवा करायची. आणि इथे ते जंगली जनावरांमध्ये बसले आहेत. ते उंची वस्त्रे नेसायचे, आता हरणाचे कातडे पांघरतात. आणि हे सगळे माझ्यासाठी.” रामाच्या पायांपर्यंत पोहोचण्याआधीच तो जमिनीवर कोसळला. “दादा!” एवढेच तो एकदा म्हणाला. त्यापुढे त्याच्या तोंडून एक शब्दही फुटेना. शत्रुघ्नानेही रामाच्या पायांवर डोके ठेवले, आणि तो रडू लागला. रामाने दोघांनाही जवळ घेतले. त्याच्याही डोळ्यांतून पाणी वाहू लागले. मग भरताने ती बातमी सांगितली. “बाबा गेले. आपण निघून गेल्यावर थोड्याच दिवसांत ते गेले. आपल्या विरहाच्या दुःखानेच गेले. शेवटपर्यंत ते आपलीच आठवण काढत होते.” रामाने वडिलांसाठी शोक केला. मुलाचे कर्तव्य म्हणून त्याने वडिलांच्या आत्म्यासाठी पाणी अर्पण केले.
भरत आणि पादुका
भरताची विनवणी
थोड्या वेळाने रामाने विचारले, “राज्य मागे सोडून, तपस्व्याचा वेष घेऊन तू इथे का आलास?” भरताने हात जोडले. तो म्हणाला, “बाबांनी मोठा अन्याय केला. माझी आई कैकेयी हिने हट्ट धरला, म्हणून त्यांनी तो केला. मी दूर असताना तिने जे केले, त्याचा मला तिटकारा आहे. मी राज्य कधीच मागितले नाही. तिला असे करायला मी कधीच सांगितले नाही. “राजा थोरल्या मुलानेच व्हायचे, धाकट्याने नाही. मी आपला सेवक आहे. मंत्री इथे आले आहेत, प्रजा आली आहे. आपल्या आयाही आल्या आहेत. त्या आता विधवा झाल्या आहेत. आम्ही इथेच, आत्ताच आपला राज्याभिषेक करतो. आणि तरीही आपण वनातच पुढे जाणार असाल, तर मीही आपल्याबरोबर येईन.” मग त्याने रामाच्या पायांवर डोके ठेवले.
भरत आणि पादुका
रामाचे उत्तर
रामाने त्याला पोटाशी धरले. तो म्हणाला, “तुझा मला काहीच दोष दिसत नाही. आणि तू आपल्या आईलाही दोष देऊ नकोस. “फार पूर्वी बाबांनी तुझ्या आईशी लग्न केले. तेव्हा त्यांनी तिच्या वडिलांना वचन दिले होते, की तिच्या मुलाला राज्य मिळेल. त्या लग्नाचे ते मोल होते. पुढे बाबांनी तिला दोन वर दिले. तिने तुझ्यासाठी राज्य मागितले, आणि माझ्यासाठी वनवास. बाबांनी आणि आईनेही मला जायला सांगितले. मग मी दुसरे काय करू? “म्हणून तूही बाबांचा शब्द पाळ, मी पाळतो आहे तसा. तू अयोध्येत माणसांचा राजा हो. मी इथे वनातल्या प्राण्यांचा राजा होईन.”
भरत आणि पादुका
उपोषण
एव्हाना वसिष्ठ राण्यांना घेऊन आले होते. ते दशरथाचे गुरू होते, आणि रामाचेही. ते रामाला म्हणाले, “मी सांगतो तसे कर. तुझी म्हातारी आई सांगते तसे कर. भरत सांगतो तसे कर.” राम शांतपणे म्हणाला, “आई-वडिलांनी मुलासाठी जे केलेले असते, त्याची परतफेड कोणताच मुलगा करू शकत नाही. बाबांनी मला आज्ञा दिली आहे. ती खोटी ठरणार नाही.” भरत सारथ्याकडे वळला. तो म्हणाला, “माझ्यासाठी इथे गवत पसर. दादा ऐकत नाहीत तोपर्यंत मी या झोपडीसमोर अन्नपाण्यावाचून पडून राहीन.” सारथ्याने रामाकडे पाहिले, आणि तो जागचा हलला नाही. म्हणून भरताने स्वतःच गवत पसरले. राम म्हणाला, “एखादा ब्राह्मण आपले मागणे पुरे व्हावे म्हणून कोणाच्या दारात उपोषणाला बसू शकतो. पण राजांची आणि राजपुत्रांची ती रीत नाही. ऊठ, आणि अयोध्येला परत जा.”
भरत आणि पादुका
“मला वनात जाऊ द्या”
भरताने लोकांकडे पाहिले. पण त्यांना रामाचे म्हणणे पटले होते. ते म्हणाले, “राम वडिलांच्या शब्दाला धरून आहे.” मग भरत उठला. तो म्हणाला, “तुम्ही सगळे ऐका. बाबांचा शब्द पाळायला कोणीतरी वनात राहायलाच हवे असेल, तर मी राहीन. चौदा वर्षे मी वनात राहीन.” भावाचा हा प्रामाणिकपणा पाहून राम गहिवरला. पण त्याने मान हलवली. तो म्हणाला, “बाबांनी जिवंत असताना जे वचन दिले, ते मला बदलता येणार नाही, आणि भरतालाही नाही. माझ्या जागी कोणीही जाऊ शकत नाही. मी परत आलो, की या माझ्या चांगल्या भावाबरोबर राज्य करीन.” दोन्ही भावांना पाहायला मोठमोठे ऋषी तिथे जमले होते, पण कोणाला दिसत नव्हते. आता ते बोलले, “भरता, तुला वडिलांविषयी प्रेम असेल, तर रामाचे ऐक. दशरथाने कैकेयीला दिलेले वचन पाळले. म्हणून तो कोणाचेही देणे न ठेवता स्वर्गात गेला. रामानेही वडिलांचे काही देणे ठेवू नये, अशी आमची इच्छा आहे.”
भरत आणि पादुका
सोन्याच्या पादुका
भरताचा आवाज कापरा झाला. तो म्हणाला, “एवढे मोठे राज्य मी एकटा सांभाळू शकणार नाही.” आणि तो पुन्हा रामाच्या पाया पडला. रामाने त्याला मांडीवर घेतले. तो म्हणाला, “तू सांभाळशील. प्रत्येक कामात मंत्र्यांचा सल्ला घे. चंद्राचे तेज गेले, हिमालयाचे बर्फ वितळले, तरी मी बाबांचे वचन मोडणार नाही. तुझ्या आईने जे केले, ते तिच्याविरुद्ध मनात ठेवू नकोस. तिला आईसारखेच मान.” मग भरताने सोन्याने मढवलेल्या पादुकांची एक जोडी पुढे केली. तो म्हणाला, “दादा, या पायांत घाला. याच सगळ्या राज्याचे रक्षण करतील.” रामाने पादुकांत पाय घातले, पुन्हा काढले, आणि त्या भरताच्या हाती दिल्या.
भरत आणि पादुका
भरताची प्रतिज्ञा
भरताने पादुकांना नमस्कार केला. तो म्हणाला, “चौदा वर्षे मी जटा वाढवीन, वल्कले नेसेन, आणि कंदमुळे-फळे खाऊन राहीन. नगराबाहेर राहून मी आपली वाट पाहीन. राज्य या पादुका करतील. चौदा वर्षे पुरी होतील त्या दिवशी आपण दिसला नाहीत, तर मी अग्नीत प्रवेश करीन.” राम म्हणाला, “तसेच होऊ दे.” त्याने भरताला आणि शत्रुघ्नाला मिठी मारली. तो म्हणाला, “तुझ्या आईला, कैकेयीला, सांभाळ. तिच्यावर रागावू नकोस. सीता आणि मी तुझ्याकडे हे मागतो आहोत.” भरताने पादुका एका मोठ्या हत्तीच्या मस्तकावर ठेवल्या. रडणाऱ्या राण्यांचा रामाने निरोप घेतला. आणि डोळ्यांत पाणी आणून तो आपल्या झोपडीत गेला.
भरत आणि पादुका
पादुकांचे राज्य
पादुका डोक्यावर घेऊन भरत परत आला. राजा नाही, राम नाही, अशी अयोध्या सुनी आणि उदास पडली होती. राण्यांना तिथे ठेवून तो नंदिग्रामला गेला. नंदिग्राम हे नगराबाहेरचे एक गाव. तो म्हणाला, “राम हेच आपले राजे आहेत. मी तिथे त्यांची वाट पाहीन.” नंदिग्रामात त्याने पादुकांना राज्याभिषेक केला. तो म्हणाला, “माझ्या दादांनी हे राज्य माझ्याकडे ठेव म्हणून दिले आहे. या पादुकांवर राजछत्र धरा. या त्यांच्या पायांच्या जागी आहेत. ते परत आले, की या पादुका मी पुन्हा त्यांच्या पायांत घालीन, आणि त्यांचे राज्य त्यांना परत करीन.” अशा रीतीने भरताने राज्य केले. तो तपस्व्यासारखा वल्कले नेसत होता, आणि जटा बांधत होता. कोणतेही काम समोर आले, कोणतीही मौल्यवान भेट आली, तरी तो आधी ती पादुकांपुढे ठेवायचा. मग जे योग्य ते करायचा, आणि भावाची वाट पाहायचा. वाल्मीकी रामायण, अयोध्याकांड, सर्ग ९९, १०१, १०४, १०६, १०७, १११ ते ११३ आणि ११५ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. राज्याबद्दल रामाने विचारलेले लांबलचक प्रश्न (सर्ग १००), जाबाली पुरोहितांचा युक्तिवाद, दशरथासाठी केलेला संपूर्ण शोक, आणि भरद्वाज ऋषींच्या आश्रमावरून झालेला परतीचा प्रवास इथे गाळले आहेत.