पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
बिभीषण रामाकडे येतो
रावणाची सभा
राक्षसांचा राजा रावण याने राजकुमार रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. आता राम तिला सोडवायला आला होता. वानरांची प्रचंड सेना घेऊन त्याने समुद्रकिनाऱ्यावर तळ ठोकला होता. पाण्यापलीकडे समोरच्या बेटावर रावणाची लंका नगरी होती. रावणाने आपल्या सरदारांची सभा बोलावली. एकामागून एक सरदार उठले, आणि रामाचे आपण काय करू याच्या बढाया मारू लागले. मग रावणाचा धाकटा भाऊ बोलायला उठला. त्याचे नाव बिभीषण. तोही राक्षसच होता, पण शहाणा आणि सज्जन. तो म्हणाला, “दादा, ही सीता म्हणजे आपल्या गळ्याला विळखा घालून बसलेला विषारी नागच आहे. ती रामाला परत द्या. नाहीतर वानर लंकेवर तुटून पडतील, आणि रामाचे बाण आपल्या सरदारांची मस्तके उडवतील. त्याच्यापुढे आपला एकही योद्धा टिकणार नाही.”
बिभीषण रामाकडे येतो
राजाला ओढून आणा
त्यावर रावणाचा सेनापती म्हणाला, “आम्हांला देवांची भीती नाही, की दैत्यांची. मग एका राजपुत्राची भीती कशाला? तो तर साधा माणूस आहे.” बिभीषण म्हणाला, “रामाचे बाण अजून तुझ्या अंगात घुसले नाहीत, म्हणून तू असे बोलतोस. ते घुसतील, तेव्हा तुझी भाषा बदलेल. “राजा रागीट आहे. तो विचार न करता वागतो. तुम्ही स्वतःला त्याचे मित्र म्हणवता, आणि त्याला विनाशाकडे नेता. भुताने झपाटलेल्या माणसासारखा तो संकटाच्या पकडीत सापडला आहे. अशा वेळी खरे मित्र त्याचे केस धरून त्याला ओढत सुरक्षित जागी आणतात. तुम्ही सगळे मिळून राजासाठी तेच करा. सीता रामाला परत द्या.”
बिभीषण रामाकडे येतो
इंद्रजिताची थट्टा
तेवढ्यात रावणाचा मुलगा इंद्रजित बोलला. “काका, तुम्ही असे घाबरल्यासारखे का बोलता? आपल्या सगळ्या घराण्यात धैर्य नाही ते फक्त तुमच्यात. ते दोन राजपुत्र आमच्यापैकी कोणीही मारू शकेल. ती फक्त माणसे आहेत. “एकदा मी देवांचा राजा इंद्र याला जमिनीवर आणले होते. त्याच्या हत्तीचे दात उपटले होते. तेव्हा सगळे देव घाबरून पळाले. मग दोन माणसांना मी आवरू शकणार नाही?” बिभीषण म्हणाला, “तू अजून लहान आहेस. तुझी बुद्धी अजून पिकलेली नाही. नावाने तू रावणाचा मुलगा, पण वागतोस त्याच्या शत्रूसारखा. राम तुझ्या वडिलांचा नाश करणार, हे तुला दिसते. तरी तू ते थांबवायला काहीच करत नाहीस. रामाचे बाण कोणालाच सहन होणार नाहीत. महाराज, रत्ने आणि उत्तम भेटी देऊन सीता रामाला परत करा. मग आपण सगळे इथे सुखाने राहू शकू.”
बिभीषण रामाकडे येतो
धिक्कार असो
रावणाने कठोर उत्तर दिले. तो म्हणाला, “उघड शत्रूबरोबर राहावे, फणा काढलेल्या नागाबरोबर राहावे, पण शत्रूची चाकरी करणाऱ्या मित्राबरोबर कधी राहू नये. भाऊबंद कसे असतात, ते मी जाणतो. आपल्याच माणसावर संकट आले, की त्यांना आनंद होतो. “तिन्ही लोक माझा मान राखतात, माझे शत्रू मला वाकून नमस्कार करतात, हे तुला आवडत नाही. नालायकाशी केलेली मैत्री कधीच टिकत नाही. कमळाच्या पानावर पाणी टिकत नाही, घरंगळून जाते. तशीच ती मैत्री. “तुझ्या जागी दुसरा कोणी असे बोलला असता, तर तो याच क्षणी मेला असता. तुझा धिक्कार असो! तू आपल्या कुळाला कलंक आहेस!”
बिभीषण रामाकडे येतो
बिभीषण निघाला
बिभीषण जे योग्य तेच बोलला होता. आता त्यालाही राग आला. हातात गदा घेऊन तो आकाशात उडाला. त्याच्याबरोबर चार राक्षसही गेले. आकाशातून तो भावाला म्हणाला, “आपण माझे थोरले भाऊ. मी आपल्याला वडिलांसारखे मानतो. पण आपण धर्माचा मार्ग सोडला आहे. आपले असले बोलणे मला सहन होत नाही. “गोड गोड बोलणारे सहज मिळतात. पण भल्यासाठी कडू सत्य सांगणारा आणि ते ऐकून घेणारा, असे दोघेही विरळा. रामाच्या बाणांनी आपण मारले जावे, हे मला पाहवणार नाही. “मला क्षमा करा. स्वतःला जपा, या नगरीला जपा. मी जातो. माझ्यावाचून सुखी राहा.”
बिभीषण रामाकडे येतो
रामाच्या छावणीत
क्षणात बिभीषण समुद्र ओलांडून राम आणि त्याचा भाऊ लक्ष्मण यांच्याकडे आला. किनाऱ्यावरच्या वानरांनी वर पाहिले. आकाशात तो पर्वताच्या शिखराएवढा उंच दिसत होता. विजेसारखा चमकत होता. त्याच्या चार साथीदारांच्या अंगात चिलखते होती, हातांत शस्त्रे होती. सुग्रीव हा वानरांचा राजा, आणि रामाचा मित्र. त्याने क्षणभर विचार केला, आणि तो म्हणाला, “तो पाहा. एक राक्षस आणखी चौघांना घेऊन येतो आहे. शस्त्रे घेऊन ते आपल्याला मारायला येत आहेत.” वानरांनी झाडे आणि खडक उचलले. ते ओरडले, “महाराज, फक्त आज्ञा द्या. आम्ही त्यांना खाली पाडतो.” पण बिभीषण आकाशातच थांबला, आणि मोठ्या आवाजात हाक देऊन बोलू लागला.
बिभीषण रामाकडे येतो
शरण आलेला राक्षस
“राक्षसांचा राजा रावण हा दुष्ट राजा आहे. मी त्याचा धाकटा भाऊ बिभीषण. “सीतेला रामांकडे परत पाठवा, असे मी त्याला पुन्हा पुन्हा सांगितले. पण मरायला टेकलेला माणूस औषध घेत नाही, तसे त्याने माझे ऐकले नाही. उलट माझा अपमान केला, मला गुलामासारखे वागवले. “म्हणून मी माझी बायको-मुले मागे सोडून आलो आहे. सगळ्या जीवांना आधार देणारे राम यांना जाऊन सांगा, बिभीषण त्यांच्या आश्रयाला आला आहे.” सुग्रीव रामाकडे गेला. तो म्हणाला, “आपल्यात एक शत्रू घुसला आहे. राक्षस हवे ते रूप घेऊ शकतात. हा रावणाचा हेर आहे. आपण विश्वास ठेवला, की हा लगेच घाव घालील. याला मारून टाका, आणि याच्या चार साथीदारांनाही.”
बिभीषण रामाकडे येतो
सल्लागार बोलले
राम आपल्या वानर सरदारांकडे वळला. तो म्हणाला, “सुग्रीवाचे म्हणणे तुम्ही ऐकले. तुमचा सल्ला काय?” काही जण म्हणाले, शत्रूकडून आलेल्यावर एकदम विश्वास ठेवू नये. काहींनी सांगितले, हेरांकरवी त्याच्यावर नजर ठेवावी. काही म्हणाले, आधी त्याची चौकशी करावी. हनुमान हा शहाणा वानर, सुग्रीवाचा मंत्री. तो सगळ्यांत शेवटी बोलला. “नव्याने आलेल्याची अचानक चौकशी केली, तर त्याला संशय येईल. आणि तो प्रामाणिक मित्र असेल, तर दुखावला जाईल. तो बोलत होता, तेव्हा मी त्याला निरखून पाहिले. मला त्याच्यात काही कपट दिसले नाही. त्याचा चेहरा प्रसन्न होता. कट रचणारा असा उघडपणे, निर्भयपणे येत नाही. “रावण किती दुष्ट आहे, आणि आपण किती बलवान आहात, हे त्याने पाहिले आहे. आपण सुग्रीवांचा भाऊ वाली याला मारले, आणि सुग्रीवांना राजा केले, हे त्याने ऐकले आहे. स्वतःलाही एक राज्य मिळावे, अशी त्याला आशा आहे. मला वाटते, तो खऱ्या मनाने आला आहे.”
बिभीषण रामाकडे येतो
सगळेच भाऊ सारखे नसतात
राम म्हणाला, “मलाही तसेच वाटते. तो मित्र म्हणून आला आहे. त्याच्यात काही दोष असले, तरी मी त्याला परत पाठवणार नाही.” पण सुग्रीवाचे समाधान झाले नाही. तो म्हणाला, “चांगला असो की वाईट, या राक्षसाने संकटात सापडलेल्या आपल्या सख्ख्या भावाला सोडले. असा माणूस कोणाला सोडणार नाही?” राम किंचित हसला, आणि लक्ष्मणाकडे वळून म्हणाला, “प्रत्येक राजाला आपल्या भाऊबंदांची भीती असते. आणि राजा संकटात सापडला, की भाऊबंदच त्याच्यावर उलटतात. म्हणूनच तो आत्ता आपल्याकडे आला आहे. आपण त्याचे भाऊबंद नाही. आणि त्याला स्वतःसाठी राज्य हवे आहे. म्हणून आपण त्याला जवळ करू शकतो. सगळेच भाऊ आपल्या भरतासारखे नसतात. माझे सिंहासन घ्यायला तो तयार झाला नाही.”
बिभीषण रामाकडे येतो
कबुतराची गोष्ट
रामाने विचार केला, आणि मग तो बोलला. “तो चांगला असो की वाईट, माझे तो थोडेसुद्धा वाईट करू शकत नाही. माझ्या मनात आले, तर पृथ्वीवरच्या सगळ्या दैत्यांना मी बोटाच्या टोकाने मारू शकतो. “एका कबुतराची जुनी गोष्ट आहे. एकाने त्याच्या कबुतरीला पळवून नेले होते. तोच शत्रू त्याच्याकडे आश्रय मागायला आला. तरीही कबुतराने पाहुणा म्हणून त्याचे स्वागत केले, आणि स्वतःचे मांस त्याला खायला दिले. एक कबूतर आपल्या शत्रूचे रक्षण करू शकते, तर माझ्यासारख्याने त्याहून कमी का करावे? “फार पूर्वी एका ज्ञानी ऋषींनी असे शिकवले आहे. शत्रूसुद्धा हात जोडून शरण आला, तर स्वतःचे प्राण देऊनही त्याचे रक्षण करावे. जो एकदा जरी माझ्याकडे येऊन म्हणतो, ‘मी आपला आहे’, त्याला मी कोणत्याही जीवापासून धोका होऊ देत नाही. हे माझे व्रत आहे. सुग्रीवा, त्याला इकडे घेऊन ये. मग तो बिभीषण असो, नाहीतर स्वतः रावण असो.”
बिभीषण रामाकडे येतो
रामाच्या पायांशी
आता सुग्रीवाच्या मनानेही ग्वाही दिली, की बिभीषण खरा आहे. त्याने होकार दिला. बिभीषण आपल्या चार साथीदारांसह आकाशातून खाली उतरला, आणि त्याने रामाच्या पायांवर लोटांगण घातले. तो म्हणाला, “मी रावणाचा धाकटा भाऊ. त्याने माझा अपमान केला. मी लंका सोडली, मित्र सोडले, संपत्ती सोडली. माझे प्राण आणि माझे सुख आता आपल्या हाती आहे.” रामाने त्याच्याशी प्रेमाने बोलून शत्रूचे बळ किती आहे, ते विचारले. बिभीषण म्हणाला, “सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव याने रावणाला वर दिला आहे. त्यामुळे गंधर्व, नाग, पक्षी किंवा असे कोणतेही जीव त्याला मारू शकत नाहीत. आमचा भाऊ कुंभकर्ण युद्धात इंद्राइतका बलवान आहे. रावणाकडे अगणित सेना आहे. तिच्या जोरावर त्याने देवांनाही हरवले आहे.”
बिभीषण रामाकडे येतो
राक्षसांचा राजा
रामाने जे ऐकले त्यावर विचार केला. तो म्हणाला, “मी रावणाला मारीन, आणि तुला राजा करीन. माझ्या तिन्ही भावांची शपथ घेऊन सांगतो, तो मेल्याशिवाय मी अयोध्येला परत जाणार नाही.” बिभीषणाने मस्तक नमवले. तो म्हणाला, “राक्षसांना मारायला आणि लंका घ्यायला मी आपल्याला मदत करीन. माझ्या शक्तीप्रमाणे करीन.” राम प्रसन्न झाला. त्याने बिभीषणाला मिठी मारली, आणि लक्ष्मणाकडे वळून तो म्हणाला, “समुद्राचे पाणी आण. आणि आत्ताच याला राक्षसांचा राजा म्हणून अभिषेक कर.” लक्ष्मणाने पाणी आणले. तिथेच, वानर सरदारांच्या मधोमध, त्याने ते बिभीषणावर ओतले, आणि रामाच्या आज्ञेप्रमाणे त्याला राजा केले. रामाचा हा दयाळूपणा पाहून वानर ओरडले, “शाबास! शाबास!” वाल्मीकी रामायण, युद्धकांड, सर्ग १४ ते १९ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. रावणाच्या योद्ध्यांची नावे, खोट्या मित्रांसाठी रावणाने दिलेले इतर दाखले, वानर सरदारांच्या सल्ल्यातला बराचसा भाग, सेनापती प्रहस्त आणि कंडू ऋषी यांची नावे, आणि समुद्र ओलांडायचा मार्ग समुद्रालाच विचारावा हा बिभीषणाने रामाला दिलेला सल्ला इथे गाळले आहेत.