पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
दशरथ आणि श्रावणबाळ
राजाला जुनी आठवण झाली
दशरथ अयोध्येचा राजा होता. अयोध्या म्हणजे शरयू नदीच्या काठावरचे एक मोठे नगर. राजा आता म्हातारा झाला होता, आणि दुःखात बुडाला होता. त्याचा थोरला मुलगा राम पुष्कळ वर्षांसाठी वनात गेला होता. रामाची पत्नी सीता आणि त्याचा भाऊ लक्ष्मण त्याच्याबरोबर गेले होते. राजाची एक राणी कैकेयी हिने राजाला भाग पाडले होते, म्हणून रामाला जावे लागले. राम गेल्यावरची ही सहावी रात्र होती. मध्यरात्र झाली, तरी राजाला झोप येत नव्हती. फार पूर्वी आपल्या हातून घडलेली एक चूक त्याला आठवत होती. तो रामाची आई कौसल्या राणी हिच्याकडे वळला. “माणूस बरे करो की वाईट,” तो म्हणाला, “त्याचे फळ शेवटी त्यालाच भोगावे लागते. ऐक, मी काय केले ते तुला सांगतो.”
दशरथ आणि श्रावणबाळ
आवाजावर बाण मारणारा राजपुत्र
त्या काळी दशरथ तरुण राजपुत्र होता. कौसल्येशी त्याचे लग्नही झाले नव्हते. तो उत्तम धनुर्धर होता. जे डोळ्यांना दिसत नाही, त्यालाही तो नुसत्या आवाजावरून बाण मारू शकत असे. या विद्येसाठी तो प्रसिद्ध होता. पावसाळा आला होता. उन्हाळा संपला होता. आभाळ ढगांनी भरून खाली आले होते. बेडूक आणि मोर आनंदले होते. नद्या गढूळ पाण्याने दुथडी भरून वाहत होत्या. अशा सुखद ऋतूत एका रात्री दशरथाने धनुष्यबाण घेतले. रथात बसून तो शरयूच्या काठावर गेला. त्याला शिकार करायची होती. रात्री पाणी प्यायला एखादा रेडा किंवा हत्ती येईल, किंवा दुसरे एखादे रानटी जनावर येईल, आणि आपण त्याला मारू, असे त्याला वाटत होते.
दशरथ आणि श्रावणबाळ
अंधारात किंकाळी
काळोख गडद होता. दशरथ पाण्याजवळ वाट पाहत थांबला. तेवढ्यात नदीत एक आवाज झाला. गुडुप गुडुप असा घुमणारा आवाज. हत्ती गर्जना करतो तसा. दशरथाला काहीच दिसत नव्हते. पण तो हत्तीच आहे, अशी त्याची खात्री झाली. त्याने एक धारदार बाण काढला, आवाजाच्या दिशेने नेम धरला आणि बाण सोडला. त्याच क्षणी पाण्यातून किंकाळी आली. “आई गं! आई गं!” तो माणसाचा आवाज होता. तो आवाज म्हणाला, “माझ्यासारख्या तपस्व्याला कोणी बाण मारला? रात्रीच्या वेळी या निर्जन नदीवर मी पाणी भरायला आलो होतो. मी कोणाचे काय वाकडे केले होते? मला माझ्या जिवाचे दुःख नाही. दुःख आहे ते माझ्या आईवडिलांचे. ते म्हातारे आहेत. आता त्यांना कोण सांभाळील?” दशरथाच्या हातातून धनुष्य गळून पडले.
दशरथ आणि श्रावणबाळ
तपस्वी मुलगा
भीतीने थरथरत तो त्या जागी धावला. शरयूच्या काठावर एक तरुण तपस्वी पडला होता. त्याच्या अंगात दशरथाचा बाण घुसला होता. तो होता श्रावणबाळ. तो आपल्या आईवडिलांबरोबर वनात राहत असे. त्याच्या लांब जटा सुटून भोवती पसरल्या होत्या. त्याचा पाण्याचा घडा सांडला होता. तो धुळीने आणि रक्ताने माखला होता. मुलाने वर पाहिले. “राजा, मी तुझे काय वाईट केले होते?” तो म्हणाला. “मी फक्त आईवडिलांसाठी पाणी न्यायला आलो होतो. ते म्हातारे आहेत, आंधळे आहेत. पुष्कळ वर्षे मी त्यांची सेवा करतो आहे. माझ्यावाचून ते जगू शकणार नाहीत. म्हणजे एकाच बाणाने तू आम्हां तिघांना मारले आहेस. आताही ते तहानेले बसले असतील. माझी वाट पाहत असतील. “लवकर जा आणि माझ्या वडिलांना सांग. नाहीतर वणवा जंगल जाळतो, तसा त्यांचा राग तुला जाळून टाकील. ही लहानशी पायवाट त्यांच्या आश्रमाकडे जाते.”
दशरथ आणि श्रावणबाळ
बाण
“आणि हा बाण काढून टाक,” मुलगा म्हणाला. “तो मला आतून कापतो आहे.” दशरथाला काय करावे ते सुचेना. बाण आत राहिला तर मुलाला वेदना होत राहतील. तो बाहेर काढला तर मुलगा मरेल. मुलाने त्याच्या चेहऱ्यावरची काळजी ओळखली. त्याला तिथे आणखी एक भीतीही दिसली. ब्राह्मणाची हत्या हे सगळ्यांत मोठ्या पापांपैकी एक पाप होते. मोठ्या कष्टाने मुलगा म्हणाला, “त्याची भीती बाळगू नकोस. मी ब्राह्मण नाही.” तो जमिनीवर तडफडत होता, थरथरत होता. दशरथाने बाण उपसून काढला. मुलाने एक मोठा श्वास घेतला, आणि त्याचे प्राण गेले.
दशरथ आणि श्रावणबाळ
आश्रमात
दशरथाने मुलाचा घडा स्वच्छ पाण्याने भरला, आणि तो पायवाटेने आश्रमाकडे निघाला. तिथे मुलाचे आईवडील बसले होते. म्हातारे, आंधळे आणि एकटे. जणू पंख कापलेले दोन पक्षीच. ते आपल्या मुलाविषयी बोलत होते, आणि त्याची वाट पाहत होते. वडिलांना पावलांचा आवाज ऐकू आला. “बाळा, इतका उशीर का केलास?” त्यांनी हाक मारली. “लवकर पाणी आण. तुझी आई तुझ्या काळजीने कासावीस झाली आहे. आमच्याकडून तुझे मन कधी दुखावले असेल, तर ते मनात ठेवू नकोस. “आम्हांला तुझ्याशिवाय कोणी नाही. आम्हां दोघा आंधळ्यांचे तू डोळे आहेस. आमचे प्राण तुझ्यावर टांगलेले आहेत. काहीच का बोलत नाहीस?”
दशरथ आणि श्रावणबाळ
खरे काय ते
भीतीने दशरथाचा आवाज कापत होता. पण मन घट्ट करून तो बोलला. “मी आपला मुलगा नाही,” तो म्हणाला. “मी दशरथ. क्षत्रिय राजपुत्र. मी नदीवर शिकारीला आलो होतो. घड्यात पाणी भरल्याचा आवाज मी ऐकला, आणि मला वाटले हत्ती आहे. मी आवाजावर बाण मारला. तो बाण आपल्या मुलाला लागला. आपल्या दोघांची काळजी करत करतच त्याने प्राण सोडले. माझ्या हातून हे नकळत घडले. माझ्यावर दया करावी.” म्हाताऱ्या ऋषींनी रडत रडत सुस्कारा सोडला. त्यांच्यासारख्या तपस्व्यांना तपश्चर्येने मोठे सामर्थ्य मिळालेले असते. ते म्हणाले, “तू हे माझ्यापासून लपवले असतेस, तर माझ्या तपाने तुझ्या डोक्याचे लाख तुकडे झाले असते. जो क्षत्रिय जाणूनबुजून तपस्व्याला मारतो, तो आपल्या पदावरून खाली पडतो, मग तो इंद्र का असेना. पण तू स्वतःहून सांगितलेस, आणि तुझ्या हातून हे नकळत घडले. म्हणून तू अजून जिवंत आहेस. आता आम्हांला त्याच्याकडे घेऊन चल.”
दशरथ आणि श्रावणबाळ
आईवडिलांचा शोक
दशरथ त्या दोघांना नदीकाठी घेऊन गेला. त्याने त्यांचे हात त्यांच्या मुलावर ठेवले. ते दोघे त्याच्या देहावर कोसळले. “बाळा, आता तुझे माझ्यावर प्रेम नाही का?” वडील आक्रोश करू लागले. “हे बघ, ही तुझी आई. आम्हांला जवळ का घेत नाहीस? बाळा, बोल ना आमच्याशी. “आता रात्री उशिरा मला कोण वाचून दाखवील? मला कंदमुळे आणि फळे आणून, एखाद्या मानाच्या पाहुण्यासारखे कोण खाऊ घालील? तुझ्यासाठी झुरणाऱ्या तुझ्या आंधळ्या आईला मी कसे सांभाळू? “थांब बाळा. यमसदनी जाऊ नकोस. तुझ्यावाचून मी आणि तुझी आई लवकरच तुझ्यामागे तिथे येऊ.”
दशरथ आणि श्रावणबाळ
स्वर्गात गेलेला मुलगा
मग वडिलांनी मुलाला आशीर्वाद दिला. ते म्हणाले, “तू काही पाप केले नाहीस. एका पाप्याने तुला मारले. या सत्याच्या बळावर तू लवकर वरच्या भुवनांत जा. शत्रूला तोंड देत मरणारे शूर वीर जिथे जातात, तिथे जा.” ते पुन्हा पुन्हा त्याच्यासाठी रडले. मग त्या म्हाताऱ्या जोडप्याने मुलाची उत्तरक्रिया सुरू केली. मुलासाठी त्यांनी पाणी अर्पण केले. ते करत असतानाच मुलगा एका तेजस्वी रूपात वर आला. ते रूप त्याला त्याच्या स्वतःच्या पुण्याने मिळाले होते. देवांचा राजा इंद्र त्याच्याबरोबर होता. मुलगा आईवडिलांशी बोलला, आणि त्याने त्यांचे सांत्वन केले. “मी आपली सेवा केली,” तो म्हणाला, “म्हणून मला उच्च स्थान मिळाले आहे. आपणही लवकरच माझ्याकडे याल.” मग तो एका दिव्य विमानात बसून आकाशात निघून गेला.
दशरथ आणि श्रावणबाळ
शाप
म्हातारे ऋषी दशरथाकडे वळले. तो हात जोडून त्यांच्यासमोर उभा होता. ते म्हणाले, “आजच तू मला मारून टाकलेस तरी चालेल. मला मरणाची भीती नाही. मला एकुलता एक मुलगा होता. तू एका बाणाने तो माझ्यापासून हिरावून घेतलास. तुझ्या हातून हे नकळत घडले. तरीही तू माझ्या निष्पाप मुलाला मारलेस. म्हणून मी तुला हा शाप देतो. “आज मुलासाठी मला जे दुःख होते आहे, ते तुलाही एक दिवस होईल. पुत्रशोकानेच तुला मरण येईल.” मग म्हातारे ऋषी आणि त्यांची पत्नी चितेवर चढले. ‘आपणही लवकर माझ्याकडे याल,’ असे त्यांचा मुलगा म्हणाला होता. आणि खरेच तेही हे जग सोडून स्वर्गात गेले.
दशरथ आणि श्रावणबाळ
शाप खरा झाला
“तोच शाप आता माझ्यापर्यंत येऊन पोहोचला आहे,” दशरथ कौसल्येला म्हणाला. “त्या तपस्व्यांनी सांगितले होते, तसाच मी पुत्रशोकाने मरतो आहे. “कौसल्ये, मला तू दिसत नाहीस. मला स्पर्श कर. रामाने मला एकदा जरी स्पर्श केला, तरी मी जगेन. वनातून घरी परतल्यावर ज्यांना त्याचे तोंड पाहायला मिळेल, ते भाग्यवान!” तेल संपत आलेल्या दिव्यासारखी त्याची शुद्ध हरपत चालली होती. “रामा!” तो ओरडला. “बाळा, कुठे गेलास रे?” त्याने कौसल्येला हाक मारली, आणि लक्ष्मणाची आई सुमित्रा हिलाही हाक मारली. अशा रीतीने, ज्या मुलाला त्याने स्वतः वनात पाठवले होते, त्याच्या शोकाने मध्यरात्र उलटल्यावर दशरथ राजाने प्राण सोडले. वाल्मीकी रामायण, अयोध्याकांड, सर्ग ६३ आणि ६४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे दशरथ ही गोष्ट कौसल्येला सांगतो. वाल्मीकी त्या तपस्वी मुलाचे नाव सांगत नाहीत. श्रावणबाळ हे नाव पुढच्या परंपरेतून आले आहे. पावसाळ्याचे वर्णन आणि त्या म्हाताऱ्या जोडप्याच्या विलापाचा पुष्कळसा भाग इथे थोडक्यात दिला आहे.