पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
वायूचा पुत्र
सुमेरू नावाच्या सोन्याच्या पर्वतावर केसरी नावाचा एक वानरराजा राहत होता. त्याच्या पत्नीचे नाव अंजना. वायूने अंजनेला एक पुत्र दिला. वायू म्हणजे आपण ज्या हवेत श्वास घेतो, त्या हवेचा देव. त्या बाळाची कांती सोन्यासारखी चमकत होती, पिकलेल्या भाताच्या लोंबीच्या टोकासारखी. एके दिवशी अंजना फळे गोळा करायला दाट वनात गेली. बाळ एकटेच राहिले. त्याला भूक लागली होती, आईची आठवण येत होती. ते रडू लागले, रडतच राहिले. तेवढ्यात त्याला उगवता सूर्य दिसला. जास्वंदीच्या फुलांच्या ढिगासारखा लाल. बाळाला वाटले, हे एक फळ आहे. ते त्याला हवेसे वाटले, आणि ते पकडायला त्याने आकाशात झेप घेतली.
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
पाठलाग
जणू एखादा छोटा सूर्यच उडतो आहे, असे ते बाळ उगवत्या सूर्याकडे झेपावले. देव आणि दैत्य थक्क होऊन पाहत राहिले. ते म्हणाले, “वारासुद्धा इतका वेगवान नाही. पक्षिराज गरुडही नाही, आणि मनसुद्धा नाही. असा आहे हा वायूचा पुत्र! लहानपणीच हा असे करतो, तर मोठा झाल्यावर काय करील?” त्याचा पिता वायू त्याच्यामागे उडाला. सूर्याने बाळाला भाजू नये, म्हणून तो बर्फासारखा गार होऊन वाहत होता. बाळ हजारो योजने पुढे गेले, आणि सूर्याच्या अगदी जवळ पोहोचले. सूर्याने त्याला भाजले नाही. सूर्याने विचार केला, “हे तर लहान मूल आहे. आपण काय करतो आहोत, हे याचे याला कळत नाही. आणि पुढे एक दिवस एक मोठे काम याच्यावर अवलंबून असणार आहे.”
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
राहूची तक्रार
त्याच दिवशी ग्रहण होते. ग्रहणाच्या दिवशी राहू दैत्य सूर्याला धरायला येत असे. राहूच्या शरीरातले फक्त मस्तक उरले होते. फार पूर्वी देवांचा राजा इंद्र याने सूर्य आणि चंद्र त्याला खाद्य म्हणून दिले होते. पण सूर्याच्या रथावर राहूला ते बाळ दिसले. बाळाने राहूला पकडायला हात घातला. राहू घाबरून पळाला. रागाने कपाळाला आठ्या घालून तो थेट इंद्राकडे गेला. तो म्हणाला, “सूर्य आणि चंद्र आपण मला खाद्य म्हणून दिले होते. मग ते आपण दुसऱ्या कोणाला का दिले? आज मी सूर्याला धरायला गेलो, तर दुसऱ्याच कोणीतरी त्याला आधीच पकडले होते.”
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
आणखी मोठे फळ
इंद्र घाबरला. तो आपले सिंहासन सोडून उठला, आणि ऐरावतावर बसला. ऐरावत म्हणजे इंद्राचा चार दातांचा प्रचंड पांढरा हत्ती. राहूला पुढे घालून इंद्र सूर्याकडे निघाला. बाळाने राहूला येताना पाहिले. हे आणखी एक फळ! त्याने सूर्याला सोडले, आणि राहूला पकडायला त्याच्यावर झेप घेतली. राहू मागे फिरून पळत सुटला. “इंद्रा! इंद्रा!” असा तो पुन्हा पुन्हा ओरडत होता. इंद्र म्हणाला, “घाबरू नकोस. मी त्याला मारतो.” पण आता बाळाला ऐरावत दिसला. हे तर याहूनही मोठे फळ! राहूला सोडून ते तेजाने झळाळत हत्तीवर धावून गेले.
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
वज्र
इंद्राने बाळावर वज्र फेकले, पण फार रागाने नव्हे. वज्र बाळाला लागले, आणि ते चिमुकले एका पर्वतावर पडले. पडताना त्याची डावी हनू मोडली. हनू म्हणजे जबडा. आपला मुलगा प्रहाराने बेशुद्ध होऊन पडलेला वायूने पाहिला. त्याला इंद्राचा राग आला. तो बाळाला घेऊन एका गुहेत गेला. आणि तिथे तो थांबला. प्रत्येक जिवाच्या शरीरात फिरणारा वारा फिरेनासा झाला. सगळ्या जगात जिवांचे श्वास कोंडले. ते लाकडासारखे ताठ झाले. देव, दैत्य आणि माणसे धावत विधाता ब्रह्मदेव याच्याकडे गेली. ते आक्रोश करत म्हणाले, “प्रभू, वायू हाच आमचा श्वास. तो का थांबला?” ब्रह्मदेव म्हणाला, “इंद्राने वायूच्या मुलाला वज्राने पाडले. चला, आपण वायूकडे जाऊन त्याला शांत करू. नाहीतर आपण सगळे मरू.”
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
ब्रह्मदेवाचा स्पर्श
मग ब्रह्मदेव त्या गुहेकडे गेला. बाकीचे सगळे त्याच्याबरोबर गेले. तिथे वायू आपल्या तेजस्वी मुलाला मांडीवर घेऊन बसला होता. ब्रह्मदेवाने त्यांना पाहिले, आणि त्याचे मन करुणेने भरून आले. बाळाला कवेत घेऊनच वायू उठला, आणि त्याने ब्रह्मदेवाच्या पायांवर मस्तक ठेवले. ब्रह्मदेवाने त्याला उठवले, आणि बाळाच्या अंगावरून हळुवारपणे हात फिरवला. त्या स्पर्शाने बाळ पुन्हा जिवंत झाले, पाऊस पडल्यावर पीक तरारते तसे. मग वायू पुन्हा प्रत्येक जिवात वाहू लागला. सगळे जग पुन्हा श्वास घेऊ लागले, आणि आनंदले.
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
देवांचे वर
ब्रह्मदेव देवांकडे वळला. तो म्हणाला, “हे बाळ पुढे एक दिवस तुमचे मोठे काम करणार आहे. वायूला प्रसन्न करण्यासाठी याला वर द्या.” इंद्र सगळ्यांत आधी पुढे आला. तो म्हणाला, “माझ्या वज्राने याची हनू मोडली. म्हणून याचे नाव हनुमान होईल, म्हणजे हनू असलेला. आजपासून माझे वज्र याला कधीच मारू शकणार नाही.” सूर्याने त्याला आपल्या तेजाचा एक अंश दिला. त्याला असे शिकवण्याचे वचनही दिले, की विद्येत त्याची बरोबरी कोणीच करू शकणार नाही. इतर देवांनी वचन दिले, की त्यांची शस्त्रे त्याला कधीच मारणार नाहीत, आणि तो कधीच आजारी पडणार नाही.
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
ब्रह्मदेवाचा आशीर्वाद
मग ब्रह्मदेवाने आपला वर दिला. तो म्हणाला, “कोणत्याही तपस्व्याच्या शापाने हा मरणार नाही. आणि हा दीर्घायुषी होईल.” मग तो वायूला म्हणाला, “तुझा मुलगा शत्रूंना धडकी भरवील, आणि मित्रांचे रक्षण करील. याला कोणीही हरवू शकणार नाही. याला हवे ते रूप घेता येईल, आणि हवे तिथे जाता येईल. आणि राक्षसराज रावणाचा नाश करण्यासाठी एक दिवस हा युद्धात राजकुमार रामासाठी मोठा पराक्रम गाजवील.” देव आपापल्या घरी गेले. वायूने मुलाला अंजनेकडे परत आणले, आणि तिला सगळे वर सांगितले.
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
ऋषींचा शाप
पाण्याने भरत जाणाऱ्या समुद्रासारखा हनुमान बळाने भरत मोठा झाला. भीती त्याला ठाऊकच नव्हती. ऋषींच्या आश्रमांत जाऊन तो खोड्या करू लागला. यज्ञाची भांडी फोडू लागला, त्यांची वल्कले फाडू लागला. कोणत्याही शापाने हा मरणार नाही, हे ऋषींना ठाऊक होते. म्हणून त्यांनी ते सहन केले. त्याचे वडील केसरी आणि वायू यांनी त्याला थांबायला सांगितले. पण तो थांबला नाही. शेवटी ऋषींनी त्याला शाप दिला. ते म्हणाले, “आपल्या बळाच्या जोरावर तू आम्हांला त्रास देतोस. म्हणून ते बळ तू पुष्कळ काळ विसरशील. पण कोणी तुला तुझ्या महिम्याची आठवण करून दिली, की ते पुन्हा वाढेल.” त्याच क्षणी त्याचे प्रचंड बळ निघून गेले. आपण किती बलवान आहोत, हे न कळताच तो शांत आणि सौम्य होऊन मोठा झाला.
हनुमान सूर्याकडे झेपावला
जांबवानाने आठवण दिली
पुष्कळ वर्षांनंतर हनुमान वानरांच्या एका सेनेबरोबर समुद्राच्या किनाऱ्यावर पोहोचला. ते रामाची पत्नी सीता हिला शोधत होते. सीता समुद्राच्या पलीकडे होती. एवढी लांब उडी कोणीच मारू शकत नव्हते. सगळी सेना निराश होऊन बसली. हनुमान एका बाजूला गप्प बसला होता. तेव्हा अस्वलांचा म्हातारा राजा जांबवान त्याच्याजवळ गेला. तो म्हणाला, “हनुमाना, तू गप्प का? तू वायूचा पुत्र आहेस, आणि त्याच्यासारखीच झेप घेतोस. लहानपणी तू सूर्याला पकडायला आकाशात झेपावला होतास. मी आता म्हातारा झालो, माझे बळ संपले. पण तुझ्याकडे सगळे गुण आहेत. ऊठ, आणि झेप घेऊन हा मोठा समुद्र ओलांड. तुझे बळ पाहायला सगळी सेना आतुर आहे.” अशा रीतीने हनुमानाने आपला महिमा ऐकला. त्याचे बळ त्याला परत मिळाले. त्याने आपले शरीर प्रचंड मोठे केले, आणि सगळी सेना आनंदली. वाल्मीकी रामायण, उत्तरकांड, सर्ग ३५ आणि ३६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे अगस्त्य ऋषी ही गोष्ट रामाला सांगतात. किष्किंधाकांड, सर्ग ६६ याचाही आधार घेतला आहे. तिथे जांबवान हनुमानाला या गोष्टीची आठवण करून देतो. कुबेर, शिव आणि विश्वकर्मा यांनी दिलेले वर, हनुमानाच्या विद्येची अगस्त्यांनी केलेली स्तुती, आणि जांबवानाने सांगितलेली हनुमानाच्या आईची गोष्ट, या गोष्टी इथे गाळल्या आहेत. सुग्रीवाचा भाऊ वाली याने सुग्रीवाला हाकलून दिले, तेव्हा हनुमानाने आपल्या या मित्राला मदत का केली नाही, हे समजावण्यासाठी अगस्त्य ही गोष्ट सांगतात.