पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
हनुमानाची लंकेकडे झेप
वानरांना आनंद झाला
दक्षिणेच्या समुद्रकिनाऱ्यावर वानरांची एक सेना बसली होती. ती राजकुमार रामाची पत्नी सीता हिचा शोध घेत होती. राक्षसांचा राजा रावण याने सीतेला पळवून आपल्या लंकेला नेले होते. लंका समुद्रापलीकडे होती, शंभर योजने दूर. त्या सेनेत वायूचा पुत्र हनुमान होता. लहानपणी काही ऋषींनी त्याला शाप दिला होता. कोणी आठवण करून देईपर्यंत तो आपले बळ विसरून जाईल, असा तो शाप होता. आता अस्वलांच्या म्हाताऱ्या राजाने त्याला आठवण करून दिली होती. हनुमान आपले शरीर प्रचंड मोठे करू लागला. ते पाहून वानर आपले दुःख विसरले, आणि आनंदाने ओरडू लागले. हनुमान त्यांना म्हणाला, “मी वायूचा पुत्र आहे. झेप घेण्यात मी त्याच्याच तोडीचा आहे. माझे मन मला सांगते, की मला सीता दिसेल.” म्हातारा अस्वलराजा म्हणाला, “बाळा, तू आमचे दुःख दूर केलेस. जा. आमचे सगळ्यांचे प्राण तुझ्याबरोबर येत आहेत.”
हनुमानाची लंकेकडे झेप
महेंद्र पर्वतावर
हनुमान म्हणाला, “माझ्या झेपेचा जोर इथली जमीन सहन करू शकणार नाही. मी महेंद्र पर्वतावरून उडी घेईन. त्याची शिखरे भक्कम आहेत.” तो पर्वतावर चढला, आणि एका शिखरावरून दुसऱ्या शिखरावर ढांगा टाकत फिरला. त्याच्या भाराने सगळा पर्वत हादरला. झाडांवरून फुलांचा वर्षाव झाला. गुहांतले प्राणी ओरडू लागले. तिथे राहणारे दिव्य जीव घाबरून आकाशात पळाले. पूर्वेकडे तोंड करून हनुमानाने हात जोडले. सूर्याला, देवांचा राजा इंद्र याला, सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव याला, आणि आपला पिता वायू याला त्याने नमस्कार केला. मग तो खाली वाकला, त्याने श्वास भरून घेतला, आणि तो वानरांशी बोलला. “रामांनी सोडलेल्या बाणासारखा मी लंकेला जाईन. तिथे सीता सापडली नाही, तर रावणालाच साखळदंडांत बांधून घेऊन येईन.” आणि त्याने झेप घेतली.
हनुमानाची लंकेकडे झेप
समुद्रावरून
त्याच्या झेपेच्या जोराने पर्वतावरची झाडे उपटली गेली. थोडा वेळ ती त्याच्यामागे उडत गेली. लांबच्या प्रवासाला निघालेल्याला मित्र थोडे अंतर पोचवायला जातात ना, तशी. मग ती समुद्रात पडली. त्यांची फुले पाण्यावर तरंगू लागली, आकाशातल्या चांदण्यांसारखी. पर्वतावर पेटलेल्या दोन आगींसारखे त्याचे डोळे चमकत होते. त्याच्या वेगाने सुटलेला वारा घोंगावत होता, आणि लाटा उंच उचलत होता. खाली समुद्रावर त्याची सावली धावत होती. ती तीस योजने लांब होती. देवांनी आणि गंधर्वांनी त्याच्यावर फुले उधळली. सूर्याने त्याला पोळले नाही, आणि वाऱ्याने त्याला पुढे जायला मदत केली. कारण तो रामाचे काम करत होता.
हनुमानाची लंकेकडे झेप
सोन्याचा पर्वत
समुद्राने त्याला जाताना पाहिले, आणि मनात विचार केला, “रामाच्या पूर्वजांनी मला मोठे केले. हा वानर रामाचे काम करतो आहे. याला थकू देता कामा नये. याने माझ्यावर विसावा घ्यावा.” समुद्राच्या लाटांखाली मैनाक नावाचा एक सोन्याचा पर्वत होता. समुद्र त्याला म्हणाला, “मैनाका, वर ये. हनुमान थकला आहे. त्याला तुझ्या शिखरांवर विसावू दे.” लगेच मैनाक पाण्यातून वर आला. त्याची सोनेरी शिखरे शंभर सूर्यांसारखी झळाळली. पर्वत का वर आला, हे हनुमानाला ठाऊक नव्हते. आपली वाट अडवायला हा उभा राहिला आहे, असे त्याला वाटले. त्याने आपल्या छातीने शिखरांना धडक दिली, आणि ती बाजूला ढकलली. वारा ढगाला ढकलतो तशी.
हनुमानाची लंकेकडे झेप
फिटलेले ऋण
मैनाकाला त्याचे बळ पाहून फार आनंद झाला. त्याने माणसाचे रूप घेतले, आणि तो आपल्याच शिखरावर उभा राहिला. तो म्हणाला, “वानरश्रेष्ठा, इथे विसावा घे. माझी गोड फळे खा. तुझ्या वडिलांचे माझ्यावर ऋण आहे. पूर्वी सगळ्या पर्वतांना पंख होते. ते इकडेतिकडे उडत फिरत. ते अंगावर कोसळतील, या भीतीने सगळे जीव घाबरून राहत. म्हणून इंद्राने वज्राने त्यांचे पंख छाटले. तो माझ्याकडे आला, तेव्हा तुझ्या वडिलांनी, वायूने, मला उडवून समुद्रात लोटले, आणि वाचवले. आता तुझा सन्मान करून मला ते ऋण फेडू दे.” हनुमान म्हणाला, “आपण माझा पुरेसा सन्मान केलात. पण माझ्याकडे वेळ थोडा आहे. वाटेत कुठेही थांबणार नाही, अशी मी प्रतिज्ञा केली आहे.” त्याने पर्वताला हाताने स्पर्श केला, स्मित केले, आणि तो पुढे उडाला. मैनाकाने रामाच्या दूताचे स्वागत केले, म्हणून इंद्र प्रसन्न झाला. आता माझी भीती कधीच बाळगू नकोस, असे वचन त्याने मैनाकाला दिले.
हनुमानाची लंकेकडे झेप
सुरसा
हनुमान किती बलवान आणि किती धीराचा आहे, ते देवांना पाहायचे होते. म्हणून त्यांनी नागांची माता सुरसा हिला त्याची वाट अडवायला सांगितले. तिने एका प्रचंड आणि भयंकर राक्षसीचे रूप घेतले, आणि ती समुद्रातून वर आली. ती म्हणाली, “देवांनी तुला माझे खाद्य म्हणून दिले आहे. चल, माझ्या तोंडात शिर.” हनुमान म्हणाला, “मी रामांचा दूत आहे. त्यांच्या पळवून नेलेल्या पत्नीला शोधायला निघालो आहे. आधी मला तिला शोधू द्या, आणि रामांकडे परत जाऊ द्या. मग मी येऊन आपल्या तोंडात शिरेन. हे माझे वचन आहे.” सुरसा म्हणाली, “माझ्या तोंडात शिरल्याशिवाय कोणीही मला ओलांडून जाऊ शकत नाही. मला तसा वर आहे.” आणि तिने आपला जबडा सताड उघडला.
हनुमानाची लंकेकडे झेप
अंगठ्याएवढा
हनुमानाला राग आला. तो म्हणाला, “मग मी मावेन एवढे तोंड उघडा.” तिचे तोंड दहा योजने रुंद झाले, आणि तो दहा योजने उंच झाला. तिने तोंड वीस योजने केले, तो तीस योजने झाला. तिने चाळीस केले, तो पन्नास झाला. असे होता होता तिने तोंड शंभर योजने रुंद वासले. मग एका क्षणात हनुमानाने स्वतःला लहान केले, अंगठ्याएवढे. तो सुळकन तिच्या तोंडात शिरला, आणि तसाच बाहेर पडला. तो म्हणाला, “मी आपल्या तोंडात शिरलो. आपला वर खरा झाला. मी आपल्याला नमस्कार करतो.” सुरसेने पुन्हा आपले खरे रूप घेतले. ती म्हणाली, “बाळा, सुखाने जा. सीतेची आणि रामाची भेट घडवून आण.”
हनुमानाची लंकेकडे झेप
सावली धरणारी
हनुमान पुढे उडत राहिला. आता सिंहिका नावाच्या एका म्हाताऱ्या राक्षसीने त्याला पाहिले. ती आपल्या सावजाला त्याची सावली धरून पकडत असे. तिने हनुमानाची सावली धरली. उलट्या वाऱ्याने जहाज अडून राहावे, तसा हनुमान अचानक जागीच अडकला. त्याने इकडेतिकडे पाहिले. समुद्रातून एक राक्षसी वर येताना त्याला दिसली. वानरांचा राजा सुग्रीव याने त्यांना सावली धरणाऱ्या एका प्राण्याबद्दल सांगितले होते. ते हनुमानाला आठवले. त्याने विचार केला, “हीच ती.” त्याने आपले शरीर प्रचंड मोठे केले. तिने त्याहूनही मोठे तोंड उघडले. मग तो पुन्हा लहान झाला, आणि तिच्या तोंडात उतरला. आत जाऊन त्याने आपल्या तीक्ष्ण नखांनी तिचे हृदय फाडून काढले, आणि बाहेर झेप घेतली. सिंहिका मरून समुद्रात पडली.
हनुमानाची लंकेकडे झेप
डोंगरावरची नगरी
शंभर योजने संपली, तेव्हा हनुमानाला वनाने झाकलेला एक किनारा दिसला. राक्षसांचे आपल्याकडे लक्ष जाऊ नये, म्हणून तो पुन्हा आपल्या मूळ आकाराचा झाला. मग किनाऱ्याजवळच्या एका डोंगरावर उतरला. त्याला धापसुद्धा लागली नव्हती. तिथून त्याने लंका पाहिली. ती दुसऱ्या एका डोंगरावर वसली होती. तिच्याभोवती सोन्याचा तट होता. तिचे पांढरे महाल शरदातल्या ढगांसारखे दिसत होते. धनुष्यधारी राक्षस चारी बाजूंनी तिचा पहारा करत होते. सीतेला पळवून आणल्यापासून रावण फार सावध झाला होता. हनुमानाने विचार केला, “लढाई करून ही नगरी देवांनासुद्धा जिंकता येणार नाही. राक्षसांनी मला पाहिले, तर रामांचे सगळे काम बिघडेल. मी रात्री लहान रूप घेऊन आत जाईन, आणि घर न् घर शोधीन.” तो सूर्य मावळण्याची वाट पाहत थांबला. मग मांजराएवढा होऊन त्याने नगरीकडे झेप घेतली. लंकेवर चंद्र उगवला.
हनुमानाची लंकेकडे झेप
वेशीची रखवालदारीण
तटापाशी वाकड्या तोंडाची एक भयंकर स्त्री त्याची वाट अडवून उभी राहिली. ती गरजली, “ए रानातल्या प्राण्या, कोण तू? जिवंत आहेस तोवर बोल. मला ओलांडून या नगरीत कोणीही शिरू शकत नाही. मी लंका, ही नगरी स्वतः. रावणासाठी मी हिचे रक्षण करते.” हनुमान म्हणाला, “मी फक्त तुझी नगरी पाहायला आलो आहे. मग जसा आलो तसा परत जाईन.” ती म्हणाली, “अरे अधम वानरा, मला हरवल्याशिवाय तुला काहीही दिसणार नाही.” आणि तिने त्याला जोरात एक थप्पड मारली. हनुमानाने गर्जना केली. डाव्या हाताची मूठ वळून त्याने तिला ठोसा मारला. पण ती स्त्री होती, म्हणून त्याने आपला बराचसा राग आवरला. तरीसुद्धा ती जमिनीवर कोसळली. तिला तसे पडलेले पाहून हनुमानाला तिची दया आली.
हनुमानाची लंकेकडे झेप
ब्रह्मदेवाचे वचन
लंका थरथरत उठली, आणि आता नम्रपणे बोलू लागली. ती म्हणाली, “वानरश्रेष्ठा, मला मारू नका. मी लंका, ही नगरी स्वतः. आपण मला हरवले. फार पूर्वी ब्रह्मदेवाने मला सांगितले होते, ‘ज्या दिवशी एखादा वानर तुला हरवील, त्या दिवशी समज, की राक्षसांच्या भीतीचे दिवस आले.’ तो दिवस आज आला आहे. आणि ब्रह्मदेवाचे वचन कधीच खोटे ठरत नाही. “रावण दुष्ट आहे. सीतेमुळे त्याचा आणि सगळ्या राक्षसांचा अंत जवळ आला आहे. वीरा, आपण नगरीत जा. वाटेल तिथे सीतेचा शोध घ्या.” अशा रीतीने वायुपुत्र हनुमान रामाच्या पत्नीला शोधण्यासाठी रात्रीच्या वेळी हळूच लंकेत शिरला. वाल्मीकी रामायण, किष्किंधाकांड, सर्ग ६७, आणि सुंदरकांड, सर्ग १ ते ३ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. हनुमानाच्या बहुतेक वल्गना, पर्वताची, आकाशाची आणि नगरीची लांबलचक वर्णने, आणि ही उडी मारू शकणाऱ्या इतर वानरांची यादी इथे गाळली आहे.