पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
इंद्रजिताची प्रतिज्ञा
राक्षसांचा राजा रावण याने राजकुमार रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. राम वानरांची आणि अस्वलांची सेना घेऊन समुद्र ओलांडून रावणाच्या लंका नगरीला आला. मग घनघोर युद्ध सुरू झाले. रोज राक्षसांचे मोठमोठे वीर लढायला जात, आणि मारले जात. आता बातमी आली, की रावणाचे कितीतरी मुलगे आणि भाऊ पडले. रावणाचे डोळे भरून आले. तो दुःखात बुडून गेला. तेव्हा त्याचा मुलगा इंद्रजित पुढे झाला. त्याने एकदा देवांचा राजा इंद्र याला हरवले होते. म्हणून त्याला इंद्रजित म्हणत, म्हणजे इंद्राला जिंकणारा. तो म्हणाला, “बाबा, हा इंद्रजित जिवंत असताना आपण दुःख करू नका. माझा बाण ज्याला लागतो, तो जीव वाचवू शकत नाही. माझी प्रतिज्ञा ऐका. आजच्या आज मी राम आणि त्याचा भाऊ लक्ष्मण यांना मारीन.”
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
होम
इंद्रजिताने वडिलांचा निरोप घेतला. वाऱ्यासारख्या वेगवान रथात तो बसला. राक्षसांची मोठी सेना त्याच्यामागे निघाली. रावण त्याला जाताना पाहत होता. तो म्हणाला, “तू प्रत्यक्ष इंद्राला हरवले आहेस. एका साध्या माणसाला तर तू नक्कीच मारशील.” रणांगणावर इंद्रजिताने पवित्र अग्नीत होम केला. त्याने एक जिवंत काळा बोकड गळ्याला धरून पकडला. लगेच अग्नी धुराशिवाय भडकला. त्याच्या ज्वाळा उजवीकडे वळल्या, आणि सोन्यासारख्या चमकल्या. ही विजयाची लक्षणे होती. अग्निदेव स्वतः वर आला, आणि त्याने आहुती स्वीकारली. मग इंद्रजिताने ब्रह्मास्त्राचे आवाहन केले. ब्रह्मास्त्र म्हणजे सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव याचे अस्त्र. ब्रह्मदेवानेच ते त्याला पूर्वी दिले होते. त्याची शक्ती कधी वाया जात नसे. त्याने ते आवाहन करताच आकाशात सूर्य, चंद्र आणि तारे थरथरले.
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
न दिसणारा धनुर्धर
इंद्रजित आकाशात अदृश्य झाला. त्याचे धनुष्य, रथ, घोडे आणि सारथी, सगळेच दिसेनासे झाले. राक्षसांची सेना गर्जना करत बाहेर पडली. बाण आणि भाले घेऊन ती वानरांवर तुटून पडली. रामासाठी वानर जिवाची पर्वा न करता लढले. त्यांनी इंद्रजितावर झाडे, खडक आणि पर्वतांची शिखरे फेकली. पण त्याने ती सगळी उडवून लावली. मग तो आपल्या सेनेला मागे ठेवून न दिसता वानरांमध्ये शिरला. काळा ढग पाऊस पाडतो, तसा तो बाणांचा वर्षाव करू लागला. तीक्ष्ण बाण येताना वानरांना दिसत होते. पण ते मारणारा राक्षस मात्र मुळीच दिसत नव्हता. त्याच्या मायेने वानर कोसळले. इंद्राच्या वज्राने मोठमोठे पर्वत पडावेत, तसे ते पडले. वायुपुत्र हनुमान पडला. तो वानरांत सगळ्यांत बलवान होता. वानरांचा राजा सुग्रीव पडला. अस्वलांचा म्हातारा राजा जांबवानही पडला.
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
राम ब्रह्मास्त्राला मान देतो
सगळ्यांत शेवटी इंद्रजिताने राम आणि लक्ष्मण यांच्यावर बाण सोडले. रामाने त्यांची पावसाच्या सरींइतकीही पर्वा केली नाही. त्याने इकडेतिकडे पाहिले. मग तो भावाला म्हणाला. “लक्ष्मणा, या राक्षसाकडे ब्रह्मास्त्र आहे. त्याने आपली सेना पाडली. आता तो आपल्यावर बाण मारतो आहे. ब्रह्मदेवानेच त्याला हा वर दिला आहे. जो शत्रू दिसतच नाही, त्याला आपण कसे मारणार? “ब्रह्मदेव आपल्या बुद्धीपलीकडचा आहे, आणि हे त्याचे अस्त्र आहे. म्हणून माझ्याबरोबर हे बाण शांतपणे सोसून घे. आपण दोघे पडलेले पाहिले, की तो विजयाने खूश होऊन घरी जाईल.” ब्रह्मदेवाच्या स्वतःच्या अस्त्राशी रामाला लढायचे नव्हते. त्या अस्त्राच्या मानासाठी दोघा भावांनी त्याचे बाण अंगावर घेतले, आणि ते रणांगणावर पडले. इंद्रजिताने आनंदाने गर्जना केली. राक्षसांनी त्याची वाहवा केली. मग तो लंकेत परत गेला, आणि त्याने वडिलांना सगळे सांगितले.
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
रात्री मशाली
वानरांची सेना बेशुद्ध पडून होती. एकाही सेनापतीला हलता येत नव्हते. तेव्हा बिभीषणाने त्यांची निराशा पाहिली. बिभीषण हा रावणाचा सगळ्यांत धाकटा भाऊ. तोही राक्षसच, पण रावणाला सोडून तो रामाकडे आला होता. तो वानरवीरांना म्हणाला, “घाबरू नका. ही दुःख करण्याची वेळ नाही. ब्रह्मास्त्राला मान देऊन दोघे राजकुमार तिथे पडले आहेत. ब्रह्मदेवानेच ते इंद्रजिताला दिले आहे.” हनुमानही जखमी झाला होता. त्यानेही ब्रह्मास्त्राचा मान राखला होता. तो म्हणाला, “चला, जो कोणी अजून जिवंत असेल त्याला धीर देऊ.” मग त्या रात्री हनुमान आणि बिभीषण हातांत मशाली घेऊन रणांगणावर फिरले. सगळीकडे डोंगराएवढे वानर पडलेले होते. एकाच दिवसाच्या शेवटच्या काही घटकांत इंद्रजिताने त्यांच्यापैकी सदुसष्ट कोटी वानर पाडले होते.
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
जांबवान
पडलेल्यांमध्ये ते अस्वलांचा म्हातारा राजा जांबवान याला शोधू लागले. तो सापडला. म्हातारा जांबवान शेकडो बाणांनी भरला होता. मंद होत चाललेल्या अग्नीसारखा तो दिसत होता. बिभीषणाने विचारले, “आर्य, आपण जिवंत आहात ना?” जांबवान मोठ्या कष्टाने बोलला. “बिभीषणा, तुझ्या आवाजावरून मी तुला ओळखले. माझ्या अंगात बाण घुसले आहेत. मला तू दिसत नाहीस. मला सांग, हनुमान जिवंत आहे का?” बिभीषणाला नवल वाटले. तो म्हणाला, “दोघा राजकुमारांना सोडून आपण हनुमानाचीच चौकशी का करता? रामांवर किंवा सुग्रीव महाराजांवरसुद्धा आपण इतके प्रेम दाखवले नाही, जितके या वायुपुत्रावर दाखवता.”
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
तो जिवंत आहे तोवर
जांबवान म्हणाला, “ऐक, कारण सांगतो. तो वीर जिवंत आहे तोवर ही सेना मेल्यासारखी पडली असली, तरी जिवंत आहे. हनुमानाचा प्राण गेला असेल, तर आम्ही जिवंत असूनही मेलेलेच आहोत. तो जिवंत असेल, तर अजून आशा आहे.” तेवढ्यात हनुमान म्हाताऱ्या जांबवानाजवळ आला. त्याने नमस्कार करून जांबवानाचे पाय धरले. हनुमानाचा आवाज ऐकताच जांबवानाला जणू पुनर्जन्म मिळाला. तो म्हणाला, “ये, हनुमाना. तू वानरांना वाचवले पाहिजेस. दुसऱ्या कोणाच्या अंगात तेवढी ताकद नाही. तुझ्या पराक्रमाची हीच वेळ आहे. वानरांच्या आणि अस्वलांच्या सेनेला धीर दे. राम आणि लक्ष्मण यांच्या अंगातले बाण काढ, आणि त्यांना बरे कर.”
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
चार औषधी
जांबवान म्हणाला, “समुद्राच्या पलीकडे दूर हिमालयाला जा. तो पर्वतांचा राजा आहे. तिथे तुला दोन मोठी शिखरे दिसतील. त्यांतले एक सोन्याचे आहे. त्या दोघांच्या मध्ये औषधींचा पर्वत उभा आहे. तो तेजाने झगमगत असतो. “त्याच्या माथ्यावर चार औषधी उगवतात. त्या इतक्या तेजस्वी आहेत, की दाही दिशा उजळून निघतात. त्यांतली एक मेलेल्यांना जिवंत करते. दुसरी अंगातले बाण बाहेर काढते आणि जखमा भरून काढते. “वायुपुत्रा, त्या सगळ्या घेऊन लवकर परत ये. वानरांना पुन्हा प्राण दे.” हे ऐकून हनुमानाच्या अंगात बळ भरले. वाऱ्याने समुद्र उचंबळतो, तसा तो फुलून आला.
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
हनुमानाची झेप
हनुमान एका पर्वताच्या शिखरावर उभा राहिला. तो स्वतःच दुसऱ्या पर्वताएवढा प्रचंड झाला. त्याच्या भाराने तो पर्वत खाली दबला. त्यावरची झाडे कोसळली, आणि पेटली. लंकेचे दरवाजे हादरले. त्या रात्री जणू ती सगळी नगरी भीतीने नाचू लागली. मग तो आणखी मोठ्या पर्वतावर चढला, आणि ढगाएवढा मोठा झाला. त्याने गर्जना केली. लंकेतले राक्षस भीतीने जागच्या जागी थिजले. त्याने समुद्राला नमस्कार केला. शेपूट उंच केले, कान मागे टाकले, आणि आकाशात झेप घेतली. त्याच्या वेगाने झाडे आणि खडक त्याच्यामागे ओढले गेले, आणि समुद्रात पडले. आपले वडील वायुदेव, त्यांच्यासारख्या वेगाने तो सूर्याच्या मार्गाने उडत निघाला.
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
औषधी लपल्या
हनुमानाला जांबवानाचे शब्द आठवत होते. तेवढ्यात समोर हिमालय दिसला. त्याची पांढरी शिखरे ढगांच्या ढिगांसारखी दिसत होती. दोन मोठ्या शिखरांच्या मध्ये त्याला औषधींचा पर्वत दिसला. तो आगीच्या ढिगासारखा धगधगत होता. हनुमान थक्क झाला. त्याने त्या पर्वतावर उडी घेतली, आणि तो शोधू लागला. पण आपल्याला कोणीतरी न्यायला येते आहे, हे औषधींना कळले होते. म्हणून त्या सगळ्या लपून बसल्या. हनुमानाला त्या सापडेनात. तो रागाने गरजला. त्याचे डोळे आगीसारखे धगधगत होते. तो ओरडला, “पर्वता, रामांवर दया करायची नाही, असेच तू ठरवले आहेस का? मग बघ, माझ्या हातांच्या बळाने तुझे कसे तुकडे होतात ते!” त्याने त्या पर्वताचे शिखर पकडले. त्यावर झाडे होती, हत्ती होते, सोने होते. ते सगळे शिखर त्याने जोर लावून उपटून काढले.
इंद्रजित आणि औषधींचा पर्वत
औषधींचा वास
ते शिखर हातांत घेऊन हनुमानाने आकाशात झेप घेतली. देव आणि दैत्य थरथरले. सूर्याच्या मार्गानेच तो परत उडत आला. ते झगमगते शिखर हातात असताना तो सूर्याशेजारी दुसऱ्या सूर्यासारखा दिसत होता. त्याला पाहताच वानरांनी आरोळ्या ठोकल्या. त्यानेही आनंदाने आरोळी दिली. तो सेनेच्या मधोमध उतरला. त्याने वानरसेनापतींना नमस्कार केला, आणि बिभीषणाला मिठी मारली. राम आणि लक्ष्मण यांनी औषधींचा वास घेतला. त्याबरोबर त्यांच्या अंगातले बाण निघून गेले, आणि जखमा भरल्या. सगळे वानर बरे होऊन उठले. पहाटे झोपेतून माणसे जागी व्हावीत, तसे मेलेले वानरसुद्धा उठून उभे राहिले. रणांगणावर मेलेली पडलेली सेना पुन्हा जिवंत झाली. मग हनुमानाने ते शिखर हिमालयावर परत नेऊन ठेवले, आणि तो रामाकडे परत आला. ही गोष्ट वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडाच्या त्र्याहत्तराव्या आणि चौऱ्याहत्तराव्या सर्गांवरून पुन्हा सांगितली आहे. इंद्रजिताने जखमी केलेल्या अनेक वानरसेनापतींची नावे आणि हिमालयावर हनुमानाने ओलांडलेली पवित्र स्थळे इथे सोडून दिली आहेत. युद्धात मेलेला प्रत्येक राक्षस रावणाच्या आज्ञेने, त्याच्या अभिमानापायी, समुद्रात टाकला जात होता, हा उल्लेखही इथे नाही. औषधींच्या पर्वतावर हनुमानाची ही पहिली फेरी. अधिक प्रसिद्ध असलेली फेरी पुढे एकशे एकाव्या सर्गात येते. त्यात रावणाच्या शक्ती या आयुधाने एकटा लक्ष्मण पडतो, आणि वानरांचा वैद्य सुषेण हनुमानाला औषधी आणायला पाठवतो.