पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
जटायू
आकाशातून हाक
राजकुमार राम वनात राहत होता. बरोबर पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण होते. रावण हा लंकेच्या राक्षसांचा राजा. हे राक्षस माणसे खात. रावणाला सीता हवी होती. त्याला दहा डोकी आणि वीस हात होते. थोड्याच दिवसांपूर्वी रामाने रावणाचा भाऊ खर याला मारले होते. खर हा एक क्रूर राक्षस होता. एके दिवशी रावणाने एका राक्षसाला सोन्याच्या हरणाच्या रूपात पाठवले. राम त्या हरणामागे गेला. मग लक्ष्मण रामामागे गेला. सीता एकटीच राहिली. रावणाने तिला धरले, आणि आपल्या उडत्या रथातून तो तिला आकाशमार्गे घेऊन निघाला. खाली एका झाडावर जटायू बसला होता. जटायू म्हणजे गिधाडांचा म्हातारा राजा, रामाच्या वडिलांचा मित्र. तो डुलकी घेत होता. सीता ओरडली, “जटायू, हा राक्षस मला पळवून नेतो आहे! माझे काय झाले, ते राम-लक्ष्मणांना सांगा.” तिच्या हाकेने तो जागा झाला. त्याने रावणाला आणि सीतेला पाहिले.
जटायू
जटायू बोलला
तो मोठा पक्षी पर्वताच्या शिखराएवढा होता. त्याची चोच धारदार होती. आपल्या झाडावरूनच त्याने रावणाला हाक मारली. “रावणा, मी जटायू, गिधाडांचा राजा. ही सीता, रामाची पत्नी. तूही एक राजा आहेस. राजा असून परस्त्रीला हात कसा लावतोस? रामाने तुझे काहीच वाकडे केलेले नाही. तुझा भाऊ खर मर्यादा सोडून वागला, म्हणून रामाने त्याला मारले. त्यात रामाचा काय दोष? सीतेला आत्ताच सोड. नाहीतर रामाचा राग तुला आगीसारखा जाळून टाकील. “मी साठ हजार वर्षांचा आहे, आणि तू तरुण आहेस. तुझ्याकडे धनुष्य आहे, कवच आहे, रथ आहे. राम आणि लक्ष्मण खूप दूर आहेत. पण रामाची आणि त्याच्या वडिलांची सेवा करणे हे माझे कर्तव्य आहे, जीव गेला तरी. मी जिवंत असेपर्यंत तू तिला नेऊ शकणार नाहीस. शूर असशील, तर थांब आणि लढ!”
जटायू
आकाशातली लढाई
रावणाचे डोळे रागाने लाल झाले. तो गिधाडांच्या राजावर धावून गेला. वादळी वाऱ्यात दोन ढग एकमेकांवर आदळावेत, तसे ते आकाशात भिडले. रावणाने जटायूवर बाणांचा वर्षाव केला. बाण पक्ष्याच्या अंगात घुसले. पण जटायूला रथातली सीता दिसत होती. तिच्या डोळ्यांत पाणी होते. त्याने बाणांची पर्वा केली नाही. तो थेट रावणावर झेपावला, आणि पायांनी त्याचे धनुष्य मोडले. रावणाने दुसरे धनुष्य उचलले. जटायूने तेही मोडले. मग जटायू रथावर तुटून पडला. रथाला जोडलेली गाढवे त्याने मारली, आणि रथाचा चक्काचूर केला. चोचीने त्याने सारथ्याचे मुंडके तोडले. सीतेला मांडीवर धरलेला रावण जमिनीवर कोसळला. ते पाहणारे सगळे जीव ओरडले, “शाबास! शाबास!” सगळ्यांनी गिधाडांच्या राजाची वाहवा केली.
जटायू
रावण पुन्हा उडाला
पण जटायू म्हातारा होता. तो थकला होता. रावणाने ते ओळखले, आणि त्याला आनंद झाला. सीतेला कवेत घेऊन तो पुन्हा आकाशात उडाला. आता त्याच्याकडे फक्त तलवार उरली होती. जटायूने त्याच्यामागे उडून त्याची वाट अडवली. तो ओरडला, “मूर्खा! रामाच्या पत्नीला पळवून तू सगळ्या राक्षसांचा नाश ओढवून घेतो आहेस. हे चोरांचे काम आहे, वीरांचे नव्हे. शूर असशील तर लढ. नाहीतर तुझ्या भावासारखा, खरासारखा, तूही मरून जमिनीवर पडशील.” मग तो रावणाच्या पाठीवर झेपावला. नखांनी आणि चोचीने त्याने त्याला ओरबाडले, आणि त्याचे केस उपटले.
जटायू
तलवार
रावण रागाने थरथरू लागला. त्याने सीतेला डाव्या कुशीत घट्ट धरले, आणि हाताने जटायूवर प्रहार केला. जटायूने चोचीने रावणाचे डाव्या बाजूचे दहाही हात तोडले. पण लगेच नवे हात उगवले, वारुळातून साप निघावेत तसे. मग रावणाने सीतेला सोडले. तो बुक्क्यांनी आणि लाथांनी पक्ष्याला मारू लागला. काही वेळ ते दोघे बलाढ्य योद्धे लढत राहिले. जटायू रामासाठी जिवाच्या कराराने लढला. पण रावणाने तलवार उपसली. त्याने पक्ष्याचे पंख, पाय आणि कुशी कापल्या. पंख गेल्यावर जटायू जमिनीवर कोसळला. तो रक्तबंबाळ झाला होता, मरणाच्या दारात होता. सीता त्याच्याकडे धावली, जणू तो तिचा सख्खा नातलगच होता. तिने त्याला कवेत घेतले आणि ती रडू लागली. पण रावणाने तिला पुन्हा धरले. तो आकाशात उडाला, आणि दक्षिणेकडे निघून गेला.
जटायू
वाटेत पडलेले गिधाड
राम आणि लक्ष्मण परत आले, तेव्हा सीता नव्हती. राम दुःखाने आणि रागाने व्याकूळ झाला. पण लक्ष्मणाने त्याला सावरले. तो म्हणाला, “वाऱ्याने पर्वत हलत नाहीत. तशी मोठी माणसे संकटात डगमगत नाहीत. चला, आपण दोघे मिळून हे वन शोधू.” ते शोधू लागले. राम धनुष्याला बाण लावून चालत होता. थोड्याच वेळात त्याला जमिनीवर पडलेला एक प्रचंड पक्षी दिसला. तो रक्ताने माखला होता. पर्वताच्या शिखराएवढा मोठा होता. राम म्हणाला, “हे गिधाड नाही. गिधाडाचे रूप घेतलेला हा राक्षस आहे. याने सीतेला खाल्ले आहे, आणि आता हा इथे निवांत पडला आहे. मी याला मारतो.” धनुष्य ताणून तो पक्ष्यावर धावला.
जटायू
“मला मारू नकोस”
पक्षी क्षीण, तुटक आवाजात बोलू लागला. त्याच्या चोचीतून फेसाळ रक्त येत होते. तो जटायू होता. “रामा, जिला तू शोधतो आहेस, ती गेली. रावणाने तिला नेले, आणि माझा जीवही घेतला. तू आणि लक्ष्मण दूर होतात, तेव्हा तो तिला घेऊन जाताना मी पाहिले. मी तिच्यासाठी त्याच्याशी लढलो. त्याचे धनुष्य मोडले, रथ मोडला, सारथ्याला मारले. ते सगळे इथे पडलेले तुला दिसते आहे. पण मी थकलो, आणि त्याने तलवारीने माझे पंख कापले. मग तो सीतेला घेऊन उडून गेला. त्या राक्षसाने मला आधीच मारले आहे. आता तू मला मारू नकोस.”
जटायू
रामाचे दुःख
सीतेची बातमी ऐकताच रामाने आपले मोठे धनुष्य खाली टाकले, आणि पक्ष्याला मिठी मारली. तो जमिनीवर पडून रडू लागला. लक्ष्मणही त्याच्याबरोबर रडला. राम म्हणाला, “माझे राज्य गेले. मी वनात राहतो. सीता गेली. आणि आता हा पक्षी मरतो आहे. माझ्यासारखा अभागी कधी कोणी झाला असेल का? हे माझ्या वडिलांचे मित्र. पाहा, कसे घायाळ होऊन पडले आहेत.” मग तो जटायूकडे वळला. “बोलता येत असेल, तर मला सीतेबद्दल सांगा. रावणाने तिला का नेले? मी त्याचे काय वाकडे केले होते? ती कशी दिसत होती? काय म्हणाली? हा राक्षस राहतो कुठे?”
जटायू
जटायूचे शेवटचे शब्द
जटायूचा आवाज क्षीण होत चालला होता. तो म्हणाला, “रावणाने मायेने वादळी वारा उठवला, आणि त्यात तिला नेले. तो दक्षिणेकडे गेला. रामा, माझा श्वास जातो आहे. डोळ्यांपुढे अंधारी येते आहे. “पण ऐक. त्याने तिला अशा मुहूर्तावर नेले, की त्या वेळी हरवलेली वस्तू लवकरच मालकाला परत मिळते. रावणाला हे ठाऊक नव्हते. हेच त्याचे मरण ठरेल. सीतेसाठी शोक करू नकोस. तू त्याला युद्धात मारशील, आणि सीता तुला पुन्हा मिळेल.” त्याच्या तोंडातून रक्त वाहत होते, पण त्याचे भान अजून जागे होते. रावण कोणाचा मुलगा आणि कोणाचा भाऊ, हे त्याने रामाला सांगितले. आणि ते बोलता बोलताच त्याने प्राण सोडले. राम हात जोडून विनवू लागला, “बोला! बोला!” पण जटायू गेला होता.
जटायू
अंत्यसंस्कार
राम लक्ष्मणाला म्हणाला, “यांनी माझ्यासाठी प्राण दिले. चांगले आणि शूर जीव सगळीकडे असतात, पक्ष्यांमध्येसुद्धा. सीतेपेक्षाही यांचे दुःख मला जास्त होते आहे. माझ्या वडिलांइतकाच मान यांनाही मिळायला हवा. लक्ष्मणा, चितेसाठी लाकडे आण.” रामाने जटायूला चितेवर ठेवले. तो म्हणाला, “गिधाडांच्या राजा, सर्वांत श्रेष्ठ भुवनांत जा. माझा आशीर्वाद घेऊन जा.” आणि आपल्या नातलगाला अग्नी द्यावा, तसा त्याने त्याला अग्नी दिला. मग त्याने हरणे मारली. त्यांचे मांस त्याने हिरव्या गवतावर पक्ष्यासाठी अर्पण म्हणून ठेवले, आणि मृतांसाठीचे मंत्र म्हटले. दोघा भावांनी गोदावरीत स्नान केले, आणि जटायूला पाणी अर्पण केले. इतके धाडसाचे आणि कठीण काम करणारा तो गिधाडांचा राजा सुखी आणि पवित्र लोकाला गेला. आणि सीतेला शोधायचेच, या निश्चयाने राम आणि लक्ष्मण पुढे वनात निघाले. वाल्मीकी रामायण, अरण्यकांड, सर्ग ४९ चा शेवट आणि सर्ग ५०, ५१, ६७ आणि ६८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. जटायूचे बरेचसे भाषण आणि रामाचे लांबलचक विलाप इथे थोडक्यात दिले आहेत, आणि दोघा भावांचे परत येणे व त्यांचा शोध (सर्ग ५८ ते ६६) एका वाक्यात सांगितला आहे. जटायूच्या शेवटच्या शब्दांत रावण विश्रवा ऋषींचा मुलगा आणि धनाचा स्वामी कुबेर याचा भाऊ, असे सांगितले आहे. जटायू ज्या मुहूर्ताबद्दल बोलतो, त्याचे नाव विंद.