पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
कैकेयीचे दोन वर
राज्याभिषेकाच्या आदल्या दिवशी
अयोध्येचा राजा दशरथ आता म्हातारा होत चालला होता. आपला थोरला मुलगा राम याला युवराज करायचे, असे त्याने ठरवले. आपल्या मागे रामानेच राज्य करावे, अशी त्याची इच्छा होती. दुसऱ्या दिवशी तो समारंभ व्हायचा होता. रामाचा भाऊ भरत मात्र दूर, आपल्या आजोळी गेला होता. राजाला तीन राण्या होत्या. कौसल्या रामाची आई, आणि कैकेयी भरताची आई. सुमित्रा लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न यांची आई. मंथरा ही कैकेयीची दासी होती. कैकेयीबरोबर ती तिच्या माहेराहून आली होती, आणि आयुष्यभर तिच्याजवळच राहिली होती. त्या दिवशी सहज मंथरा राजवाड्याच्या गच्चीवर चढली. खाली पाहते तो सगळे नगर पताकांनी सजलेले. रस्त्यांवर पाणी शिंपडले होते, आणि कमळे पसरली होती. जिकडे तिकडे वाद्ये वाजत होती. तिने एका दाईला विचारले, “सगळे लोक एवढे आनंदात का आहेत?” दाईने आनंदाने सांगितले, “उद्या राजा रामाला युवराज करणार आहे.”
कैकेयीचे दोन वर
मंथरेने सावध केले
मंथरा संतापून घाईघाईने खाली आली. कैकेयी पलंगावर विश्रांती घेत होती. मंथरा म्हणाली, “ऊठ, वेडे! संकटांचा पूर येतो आहे, आणि तू इथे पडून आहेस. राजा तुझ्याशी गोड बोलतो, पण त्याचे मन कपटी आहे. त्याने तुझ्या भरताला तुझ्या माहेरी पाठवून दिले. आणि आता तो रामाला राजा करणार आहे. स्वतःला वाचव, भरताला वाचव, आणि मलाही वाचव!” पण कैकेयीला फार आनंद झाला. ती पलंगावरून उठली. ही बातमी आणली म्हणून तिने मंथरेला एक सुंदर रत्न बक्षीस दिले. ती म्हणाली, “याहून चांगली बातमी तू मला आणूच शकली नसतीस. राम आणि भरत यांच्यात मी काहीच फरक करत नाही. राजा रामाला राज्याभिषेक करतो आहे, याचा मला आनंदच आहे.”
कैकेयीचे दोन वर
भीतीचे बीज
मंथरेने रागाने ते रत्न फेकून दिले. ती ओरडली, “तुला आनंद कसला होतो? उद्या कौसल्येचा मुलगा राजा होईल. आणि तुला दासीसारखे हात जोडून तिच्या सेवेत उभे राहावे लागेल.” कैकेयी म्हणाली, “राम चांगला आहे, सत्यवचनी आहे. तो थोरला आहे, म्हणून राज्य न्यायाने त्याचेच आहे. कौसल्येची करतो, त्याहूनही जास्त सेवा तो माझी करतो.” मंथरेने एक मोठा सुस्कारा सोडला. ती म्हणाली, “तुला धोका दिसत नाही. राम राजा होईल. त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा. भरताचा सिंहासनाशी संबंध कायमचा तुटेल. राम त्याला कुठल्यातरी दूरच्या देशात पाठवील, किंवा मारूनसुद्धा टाकील. आणि पूर्वी तू गर्वाने कौसल्येचा अपमान केला होतास. ती आता त्याचा सूड नाही का घेणार?” हे शब्द कैकेयीच्या मनाला जाऊन भिडले. रागाने तिचा चेहरा लाल झाला.
कैकेयीचे दोन वर
कैकेयी बदलली
कैकेयी म्हणाली, “आजच्या आज मी रामाला वनात पाठवीन, आणि भरताला युवराज करवीन. पण कसे?” तेव्हा मंथरेने तिला फार पूर्वीच्या एका गोष्टीची आठवण करून दिली. ती गोष्ट कैकेयीनेच कधीतरी तिला सांगितली होती. एकदा देवांचे आणि दैत्यांचे युद्ध चालले होते. देवांचा राजा इंद्र याच्या मदतीला दशरथ गेला. त्याने कैकेयीला बरोबर नेले होते. दशरथ शौर्याने लढला. पण शस्त्रांनी तो सगळ्या अंगभर घायाळ झाला, आणि बेशुद्ध पडला. कैकेयीने त्याला रणांगणातून बाहेर नेले, आणि त्याचे प्राण वाचवले. राजाला तिच्याबद्दल इतकी कृतज्ञता वाटली, की त्याने तिला दोन वर दिले. तिला हवे ते दोन वर. ती म्हणाली, “मला हवे तेव्हा मी ते मागून घेईन.” आणि राजा म्हणाला, “ठीक आहे.”
कैकेयीचे दोन वर
मंथरेची युक्ती
मंथरा म्हणाली, “हीच ती वेळ. राजाकडे ते दोन वर माग. पहिला, भरताला युवराज करावे. दुसरा, रामाला चौदा वर्षे दूर वनात पाठवावे. तो परत येईपर्यंत भरत सिंहासनावर पक्का बसलेला असेल. “कोपभवनात जा. राणी राजावर रागावली, की जिथे जाऊन बसते, ते कोपभवन. मळकी वस्त्रे नेस, आणि उघड्या जमिनीवर पडून राहा. राजाकडे बघू नकोस, त्याच्याशी बोलू नकोस. फक्त रडत राहा. “तू त्याची सगळ्यांत लाडकी राणी आहेस. तुझा राग त्याला सहन होत नाही. तो तुला सोने आणि रत्ने देऊ करील, पण तू बधू नकोस. आधी त्याला शपथ घ्यायला लाव. मग वर माग.” कैकेयीला फार आनंद झाला. तिने मंथरेचे कौतुक केले, आणि तिला सोन्याचा हार देण्याचे वचन दिले.
कैकेयीचे दोन वर
कोपभवन
कैकेयी कोपभवनात गेली. तिने आपले मोत्यांचे आणि रत्नांचे दागिने काढून टाकले. ते चांदण्यांसारखे जमिनीवर विखुरले. ती उघड्या जमिनीवर पडून राहिली. इकडे राजाने राज्याभिषेकाचे सगळे हुकूम देऊन टाकले होते. आता ही आनंदाची बातमी कैकेयीला सांगायला तो आला. तो म्हातारा होता, आणि ती तरुण होती. ती त्याला जिवापेक्षाही प्रिय होती. ती जमिनीवर पडलेली त्याला दिसली. त्याने हळुवारपणे तिच्या अंगावरून हात फिरवला. त्याने विचारले, “तुला कोणी दुखावले? कोणाला शिक्षा करायची आहे, की कोणाला बक्षीस द्यायचे आहे? सांग, तसे होईल.” कैकेयी म्हणाली, “मला कोणीच दुखावले नाही. पण मला एक गोष्ट हवी आहे. ती कराल, असे आधी वचन द्या. मग मी सांगेन.”
कैकेयीचे दोन वर
दोन वर
राजा हसला. तो म्हणाला, “रामाशिवाय मला तुझ्याइतके प्रिय कोणीच नाही. त्याला पाहिल्याशिवाय मी क्षणभरही जगू शकत नाही. त्या रामाचीच शपथ घेऊन सांगतो, तू मागशील ते मी करीन.” कैकेयीने देवांना, सूर्याला आणि चंद्राला या शपथेचे साक्षी म्हणून बोलावले. ती म्हणाली, “दैत्यांबरोबरचे युद्ध आठवा. तेव्हा आपण मला दोन वर दिले होते. ते मी आज मागते. आपण नाही म्हणालात, तर मी आजच प्राण देईन. “रामाच्या राज्याभिषेकाची तयारी चालली आहे. त्याच तयारीने रामाऐवजी भरताला राज्याभिषेक करा. आणि रामाला तपस्व्यासारखे मृगाजिन नेसून चौदा वर्षांसाठी दंडकारण्यात जाऊ द्या. तो आजच निघून जाताना मला पाहायचे आहे.”
कैकेयीचे दोन वर
राजाची विनवणी
राजाचा आपल्या कानांवर विश्वास बसेना. हे स्वप्न तर नाही? तो बेशुद्ध पडला. शुद्धीवर आला, तेव्हा तो दुःखाने आणि रागाने थरथरत होता. तो ओरडला, “दुष्ट बाई! रामाने तुझे काय वाकडे केले? तो तर तुला सख्ख्या आईसारखा मानतो, तुझी सेवा करतो. मी माझ्या राण्या सोडीन, राज्य सोडीन, प्राणसुद्धा सोडीन. पण रामाला सोडू शकणार नाही. सूर्याशिवाय जग चालेल, पण रामाशिवाय मी जगू शकणार नाही. “माझ्यावर दया कर. मी म्हातारा आहे. माझे मरण जवळ आले आहे. या पृथ्वीवरचे तू मागशील ते मी तुला देईन. मी तुझ्या पाया पडतो. त्याला वनात पाठवू नकोस.”
कैकेयीचे दोन वर
कैकेयी अडून बसली
कैकेयी आणखीच कठोर झाली. ती म्हणाली, “आपण मला वर दिले होते. आता ते नाकारलेत, तर आपण प्रतिष्ठेच्या गोष्टी कोणत्या तोंडाने बोलणार? इतर राजे विचारतील, तेव्हा त्यांना काय सांगणार? दिलेला शब्द मोडू नका. “आपण रामाला राज्याभिषेक केलात, तर मी आज विष पिऊन आपल्या डोळ्यांदेखत प्राण देईन. मी भरताची आणि स्वतःची शपथ घेऊन सांगते, रामाच्या वनवासाखेरीज दुसरे काहीही मला समाधान देणार नाही.” एवढे बोलून ती गप्प बसली. राजा म्हणाला, “भरत रामाचे राज्य कधीच घेणार नाही. मी कौसल्येला काय सांगू? लोक म्हणतील, एका बाईसाठी राजाने आपल्या मुलाला वनात धाडले.” पुन्हा विनवणी करायला त्याने तिच्या पायांकडे हात नेला. पण पायांना स्पर्श करण्याआधीच तो कोसळला.
कैकेयीचे दोन वर
रामाला बोलावले
दुःखात ती रात्र सरली. सकाळी रामाला बोलावणे गेले. तो आला, तेव्हा वडील कैकेयीबरोबर बसलेले होते. त्यांचा चेहरा पांढराफटक पडला होता, आणि ते दीनवाणे दिसत होते. रामाने दोघांच्याही पायांवर डोके ठेवून नमस्कार केला. राजा फक्त एवढेच म्हणाला, “रामा.” त्याचे डोळे पाण्याने भरले. त्याला मुलाकडे पाहवेना. राम घाबरला. त्याने कैकेयीला विचारले, “माझ्या हातून असे काय घडले, की बाबांना राग आला? ते तर मला पाहून नेहमी आनंदाने जवळ घेतात.” कैकेयी म्हणाली, “त्यांना राग आलेला नाही. त्यांना तुला काहीतरी सांगायचे आहे. पण तुझ्यावरच्या प्रेमापोटी ते त्यांच्याने बोलवत नाही. ते सांगतील ते चांगले असो वा वाईट, तू करशील, असे मला वचन दे. मग मी सांगते.” राम म्हणाला, “असे बोलू नका. वडिलांच्या शब्दासाठी मी आगीतसुद्धा उडी घेईन. मला सांगा, मी ते करीन. राम दोनदा बोलत नाही.”
कैकेयीचे दोन वर
कैकेयीने सांगितले
मग कैकेयीने त्याला दोन वरांची गोष्ट सांगितली. ती म्हणाली, “भरताला राज्याभिषेक होईल. आणि तू आजच चौदा वर्षांसाठी दंडकारण्यात जाशील. वडिलांचा शब्द खरा कर.” हे कठोर शब्द राम दुःख न करता ऐकत राहिला. दुःख झाले ते राजाला, मुलाचा वियोग होणार म्हणून. राम म्हणाला, “ठीक आहे. मी जातो. एकाच गोष्टीचे मला वाईट वाटते. बाबांनी स्वतः हे मला का सांगितले नाही? त्यांनी सांगितले नसते, तरी मी स्वतःहून आनंदाने भरताला राज्य दिले असते. त्याला घेऊन यायला वेगवान घोडेस्वार पाठवा.” कैकेयी म्हणाली, “मग लवकर निघ. तू जाईपर्यंत तुझे वडील स्नान करणार नाहीत, अन्नही घेणार नाहीत.” ते ऐकून राजा “हाय, धिक्कार!” असा ओरडला, आणि पलंगावर बेशुद्ध पडला.
कैकेयीचे दोन वर
राम बाहेर पडला
रामाने वडिलांना उचलून सावरले. तो कैकेयीला म्हणाला, “मी संपत्तीसाठी जगत नाही. वडिलांच्या इच्छेप्रमाणे वागणे, यापेक्षा मोठा धर्म नाही. फक्त आईचा निरोप घेतो, आणि माझी पत्नी सीता हिची समजूत घालतो. मग आजच वनात जायला निघतो.” वडिलांना बोलवेना. ते मोठ्याने रडू लागले. रामाने राजाच्या आणि कैकेयीच्या पायांवर डोके ठेवले. आदराने दोघांना प्रदक्षिणा घातली, आणि तो बाहेर पडला. सुमित्रेचा मुलगा लक्ष्मण त्याच्या मागोमाग निघाला. तो रागावला होता, आणि त्याचे डोळे अश्रूंनी भरले होते. राज्याभिषेकासाठी तयार ठेवलेल्या सामग्रीला रामाने आदराने प्रदक्षिणा घातली. मग मागे वळून न पाहता तो सावकाश पुढे गेला. राज्य गेले होते, पण त्याच्या चेहऱ्यावरचा भाव बदलला नाही. शरदातल्या चंद्रासारखा शांत राहून तो ही बातमी सांगायला आईकडे गेला. वाल्मीकी रामायण, अयोध्याकांड, सर्ग ७ ते १२, १८ आणि १९ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. दशरथाच्या लांबलचक विनवण्या आणि कैकेयीची उत्तरे इथे खूप संक्षिप्त केली आहेत. मधली रात्र आणि सकाळ (सर्ग १३ ते १७) इथे गाळली आहे.