पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
कुंभकर्ण जागा होतो
रावण घाबरला
राक्षसांचा राजा रावण याने राजकुमार रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. आधी रामाच्या वानरांपैकी हनुमान समुद्रावरून झेप घेऊन आला होता, आणि त्याने रावणाची लंका नगरी पेटवली होती. आता स्वतः राम वानरांची सेना घेऊन समुद्र ओलांडून लंकेला आला होता. रावणाचा सेनापती मारला गेला होता. आणि रामाने खुद्द रावणाला युद्धात हरवून जिवंत परत पाठवले होते. रावण आपल्या सोन्याच्या सिंहासनावर बसला होता. तो खजील झाला होता, घाबरला होता. तो म्हणाला, “माझी सगळी तपश्चर्या फुकट गेली. सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव याने मला वर दिला, की कोणताही देव किंवा दैत्य मला मारू शकणार नाही. माणसांपासून अभय मी मागितलेच नाही. आणि हा राम माणूस आहे. “माझा भाऊ कुंभकर्ण याला जागे करा. ब्रह्मदेवाच्या शापामुळे तो महिनोन्महिने झोपतो. पण आपली सभा झाल्यावर तो झोपला, त्याला अजून नऊच दिवस झाले आहेत. युद्धात तो आपल्या सगळ्यांत श्रेष्ठ आहे.”
कुंभकर्ण जागा होतो
महाकायाला उठवायला
कुंभकर्ण हा रावणाचा धाकटा भाऊ, पर्वताएवढा प्रचंड राक्षस. तो जगातले प्राणी खाऊन टाकत असे. म्हणून फार पूर्वी ब्रह्मदेवाने त्याला मेल्यासारखा झोपून राहण्याचा शाप दिला होता. मग रावणाच्या विनंतीवरून अधूनमधून जागे होण्याची मुभा दिली होती. राक्षस घाईघाईने त्याच्या गुहेकडे गेले. ती गुहा कित्येक मैल रुंद होती. त्याचा श्वास इतका जोराचा होता, की ते मागे फेकले जात. मोठ्या मुश्किलीने ते आत शिरले. तिथे तो कोसळलेल्या पर्वतासारखा पडला होता. त्याच्यापुढे त्यांनी अन्नाचे मोठमोठे ढीग रचले. हरणे, रेडे, रानडुकरे, भात, आणि पिण्यासाठी रक्ताचे घडे. त्यांनी त्याच्या अंगाला चंदनाची उटी लावली. त्याच्यासाठी माळा आणि सुगंधी द्रव्ये आणली. मग ते आरडाओरडा करू लागले. ढगांसारखे गडगडले. शंख फुंकू लागले. आवाज इतका मोठा होता, की आकाशातून पक्षी खाली पडले. तरी कुंभकर्ण झोपलेलाच.
कुंभकर्ण जागा होतो
तरी जागा होईना
त्यांनी त्याच्या छातीवर सोटे आणि दगड हाणले. दहा हजार राक्षस मिळून त्याला ठोकू लागले. एकाच वेळी हजार नगारे बडवले. सगळी लंका दणाणून गेली. तरी तो जागा झाला नाही. आता त्यांना राग आला. कोणी त्याचे केस ओढले, कोणी त्याचे कान चावले. कोणी त्याच्या कानांत शेकडो घडे पाणी ओतले. तरी तो हलला नाही. शेवटी हजार हत्ती त्याच्या अंगावरून धावले. तेव्हा कुठे त्याला ते जाणवले, आणि तो जागा झाला. जांभया देत तो उठून बसला. त्याचे तोंड पाताळासारखे मोठे होते. डोळे आगीसारखे धगधगत होते. त्याला कडकडून भूक लागली होती.
कुंभकर्ण जागा होतो
मला का उठवले?
कुंभकर्णाने रानडुकरे आणि रेडे खाल्ले. रक्त, चरबी आणि मद्य प्यायले. त्याचे पोट भरल्यावर राक्षसांनी त्याला वाकून नमस्कार केला. त्याने विचारले, “तुम्ही मला का उठवले? राजा खुशाल आहे ना? माझ्यासारख्याला तुम्ही काही लहानसहान कारणासाठी उठवणार नाही.” रावणाच्या एका मंत्र्याने हात जोडले. तो म्हणाला, “आम्हांला देवांची भीती नाही. भीती आहे ती एका माणसाची. रामाने पर्वताएवढे वानर आणून लंकेला वेढा घातला आहे. एकाच वानराने आधी आपली नगरी जाळली. आणि रामाने खुद्द महाराजांना युद्धात हरवले, आणि सोडून दिले.” कुंभकर्ण म्हणाला, “मग आधी मी राम आणि त्याचे वानर यांचा नाश करतो. मग रावणाला भेटतो.” पण एका राक्षस सरदाराने त्याला विनवले, आधी राजाचे ऐकून घ्या. मग कुंभकर्णाने स्नान केले, दोन हजार घडे मद्य प्यायले, आणि तो महालाकडे निघाला. त्याच्या पावलांनी जमीन हादरली.
कुंभकर्ण जागा होतो
दोघे भाऊ
रावण आपल्या पलंगावरून उठला, आणि त्याने भावाला मिठी मारली. कुंभकर्ण बसला. रागाने त्याचे डोळे लाल झाले होते. त्याने विचारले, “आपण मला का उठवले? आपल्याला कसली भीती वाटते? कोण मरणार आहे?” रावण म्हणाला, “तू खूप दिवस झोपला होतास. रामाने काय केले, ते तुला ठाऊक नाही. सेतू बांधून तो वानरांसह समुद्र ओलांडून आला आहे. ते वानर आपल्या वनांत, बागांत सगळीकडे घुसले आहेत. आपले उत्तम योद्धे मेले. माझा खजिना रिकामा झाला. लंकेत फक्त मुले आणि म्हातारे उरले आहेत. “भावाकडे असे काही मी आजवर कधी मागितले नाही. या नगरीला वाचव. देव-दैत्यांच्या युद्धांत तू पुन्हा पुन्हा देवांना हरवले आहेस. जगात तुझ्याइतका बलवान कोणी नाही.”
कुंभकर्ण जागा होतो
कानउघाडणी
कुंभकर्ण हसला. तो म्हणाला, “आपल्या सभेत जो धोका आम्हांला दिसला होता, तो आता आला आहे. आपण चांगला सल्ला ऐकला नाही. आता आपल्या चुकीच्या कृत्याचे फळ मिळते आहे. जो राजा आधी करायचे ते शेवटी करतो, त्याला राज्य चालवता येत नाही. आपल्या पत्नीने आणि आमचा धाकटा भाऊ बिभीषण याने आपल्याला सांगितले, ते बरोबर होते.” रावणाच्या कपाळाला रागाने आठ्या पडल्या. तो म्हणाला, “मला गुरूसारखा उपदेश का करतोस? मी काहीही केले असले, तरी ते होऊन गेले. गेले ते गेले. माझ्यावर प्रेम असेल, तर आपल्या ताकदीने माझी चूक सुधार. संकटात साथ देतो, तोच खरा मित्र.”
कुंभकर्ण जागा होतो
दुःख करू नका
भाऊ दुखावला आहे, रागावला आहे, हे कुंभकर्णाने पाहिले. मग तो मृदूपणे बोलला. “महाराज, मी जिवंत असेपर्यंत दुःख करू नका. ज्याच्यामुळे आपण दुःख करता, त्याला मी मारीन. मी फक्त भाऊ म्हणून बोललो. “आज आपल्याला रामाचे मस्तक दिसेल, आणि सीता रडेल. म्हणतात, आधी मला मारल्याशिवाय राम आपल्याला मारू शकणार नाही. मला माझ्या जिवाची थोडीही भीती वाटत नाही. “मी राम आणि लक्ष्मण यांना मारीन. वानरांचा राजा सुग्रीव याला मारीन. लंका जाळणाऱ्या हनुमानाला मारीन. आणि वानरांना खाऊन टाकीन. महाराज, मद्य प्या, आनंदात राहा. राम मेला, की सीता आपली होईल.”
कुंभकर्ण जागा होतो
वानरांच्या गर्दीत
कुंभकर्ण युद्धाला निघाला. आधी वानर त्याला पाहून पळाले. पण त्यांच्या नायकांनी त्यांना परत बोलावले, आणि ते उलटून लढू लागले. त्यांनी त्याच्यावर झाडे आणि खडक फेकले. त्याने गदा फिरवली, आणि हजारो वानर पडले. तो वानरांना कवेत गोळा करून खाऊ लागला. वीस वीस, तीस तीस एका वेळी. काही वानर त्याच्या नाकातून आणि कानांतून पुन्हा बाहेर आले. मग वानरांचा राजा सुग्रीव पर्वताचे एक शिखर घेऊन त्याच्यावर चालून आला. तो म्हणाला, “तू मोठमोठे वीर मारले आहेस. आता साध्या वानरांना सोड, आणि माझ्याशी लढ.” त्याने ते शिखर फेकले. ते कुंभकर्णाच्या छातीवर आदळले, आणि त्याचे तुकडे तुकडे झाले. कुंभकर्णाने सुग्रीवावर लोखंडी भाला फेकला. पण वायूचा पुत्र हनुमान उसळून वर गेला. त्याने तो भाला दोन्ही हातांनी पकडला, आणि गुडघ्यावर ठेवून मोडून टाकला. वानरांनी जयजयकार केला.
कुंभकर्ण जागा होतो
सुग्रीव सापडला
कुंभकर्ण संतापला. त्याने एका डोंगराचे शिखर उपटले, आणि ते सुग्रीवावर हाणले. सुग्रीव बेशुद्ध पडला. कुंभकर्णाने त्याला उचलले, आणि तो त्याला घेऊन लंकेला गेला. हनुमानाने ते पाहिले. त्याने विचार केला, “मी त्यांना सोडवू का? नको. शुद्धीवर आले, की सुग्रीव स्वतःच सुटतील. मी त्यांना सोडवले, तर ते त्यांना आवडणार नाही, आणि त्यांच्या कीर्तीला कायमचा डाग लागेल.” म्हणून त्याने वानरांना पुन्हा गोळा केले. लंकेत लोकांनी कुंभकर्णावर फुलांचा आणि सुगंधी पाण्याचा वर्षाव केला. त्या पाण्याने आणि रस्त्यावरच्या गारव्याने सुग्रीव हळूहळू शुद्धीवर आला. आल्याबरोबर त्याने नखांनी कुंभकर्णाचे कान ओरबाडून काढले. दातांनी त्याचे नाक तोडले. आणि पायांनी त्याच्या कुशी ओरबाडल्या. कुंभकर्णाने त्याला जमिनीवर आपटले, आणि चिरडले. पण सुग्रीव चेंडूसारखा आकाशात उसळला, आणि उडून रामाकडे परत आला.
कुंभकर्ण जागा होतो
राम समोर
रक्ताने माखलेला, कान नसलेला, नाक नसलेला कुंभकर्ण एक लोखंडी सोटा घेऊन पुन्हा बाहेर आला. आता तो वानर आणि राक्षस, दोघांनाही खाऊ लागला. रामाचा भाऊ लक्ष्मण त्याच्या अंगात बाण रुतवू लागला. कुंभकर्ण म्हणाला, “इंद्रसुद्धा माझ्यापुढे टिकला नाही. पण पोरा, तू टिकलास. मी खूश आहे. आता मला राम हवा. तो मेला, की तुम्ही सगळे मेलात.” लक्ष्मण म्हणाला, “तो पाहा राम. पर्वतासारखा उभा आहे.” कुंभकर्ण रामावर धावून गेला. राम म्हणाला, “ये. मी धनुष्य घेऊन इथे उभा आहे. मी राक्षसांचा संहार करणारा आहे.” कुंभकर्ण हसला. तो म्हणाला, “मी कुंभकर्ण आहे. माझे कान आणि नाक गेले, म्हणून मला कमी समजू नकोस. मला त्याचे थोडेसुद्धा दुखत नाही.” रामाने मोठमोठे वृक्ष छेदणारे बाण सोडले. पण त्याला त्यांचे साधे दुखलेसुद्धा नाही.
कुंभकर्ण जागा होतो
कुंभकर्णाचा अंत
मग रामाने वायूच्या शक्तीने भारलेला एक बाण सोडला. त्याने कुंभकर्णाचा हात सोट्यासकट तोडला. इंद्राच्या एका बाणाने दुसरा हात तोडला. आणि अर्धचंद्राच्या आकाराच्या टोकांच्या दोन बाणांनी त्याचे पाय तोडले. तरीही तोंड वासून कुंभकर्ण रामावर धावला. रामाने त्याचे तोंड बाणांनी भरून टाकले. आता त्याला बोलताही येईना. मग रामाने इंद्राचा आणखी एक बाण सोडला. तो सूर्यासारखा झळाळत होता. त्याने कुंभकर्णाचे मस्तक तोडले. ते मस्तक लंकेवर पडले, आणि त्याने नगरीच्या वेशी आणि उंच तट फोडले. धड समुद्रात पडले. पृथ्वी हादरली. देवांनी आनंदाने जयघोष केला. कुंभकर्णाबरोबर आलेले राक्षस दुःखाने आक्रोश करू लागले. ग्रहण सुटल्यावर सूर्य झळकतो, तसा राम वानरांमध्ये झळकू लागला. वानरांचे चेहरे आनंदाने फुलले होते. त्यांनी त्याचा सन्मान केला. वाल्मीकी रामायण, युद्धकांड, सर्ग ६०, ६२, ६३ आणि ६७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. रावणाला आठवलेले, त्याच्या मृत्यूचे भाकीत करणारे जुने शाप, मंत्री यूपाक्ष याचे नाव, कुंभकर्ण लंकेतून युद्धाला निघाला तो प्रसंग आणि अंगदाने वानरांना पुन्हा लढायला उभे केले ते (सर्ग ६४ ते ६६), सर्ग ६७ मधली अनेक द्वंद्वयुद्धे, आणि वानरांनी त्या महाकायाच्या अंगावर चढावे ही लक्ष्मणाची युक्ती इथे गाळली आहे. ब्रह्मदेवाच्या शापाची गोष्ट “कुंभकर्णाची झोप” या गोष्टीत सांगितली आहे.