पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
कुंभकर्णाची झोप
झोपलेला राक्षस
राक्षसांचा राजा रावण याला कुंभकर्ण नावाचा एक धाकटा भाऊ होता. तो महाकाय होता, एखाद्या पर्वताएवढा प्रचंड. त्याच्याइतका मोठा दुसरा कोणताही राक्षस नव्हता. पण तो महिनोन्महिने झोपून राहायचा. त्याला अशी झोप कशी लागली? रामायणात ही गोष्ट दोनदा सांगितली आहे, आणि त्या दोन गोष्टी जुळत नाहीत. इथे दोन्ही सांगितल्या आहेत. पहिली गोष्ट अगस्त्य ऋषींनी राजकुमार रामाला सांगितली. रामाचे रावणाशी झालेले युद्ध संपून बराच काळ लोटल्यावर त्यांनी ती सांगितली. ती गोष्ट अशी.
कुंभकर्णाची झोप
तीन भाऊ
फार पूर्वी रावण, कुंभकर्ण आणि त्यांचा सगळ्यांत धाकटा भाऊ बिभीषण, हे तिघे भाऊ तपश्चर्या करायला वनात गेले. कुंभकर्ण उन्हाळ्याच्या तापात पाच अग्नींच्या मधोमध बसला. पावसाळ्यात उघड्यावर पावसात बसला. आणि हिवाळाभर थंड पाण्यात बसून राहिला. असे त्याने दहा हजार वर्षे केले. शेवटी सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव देवांना बरोबर घेऊन आला. त्याला तिघांना वर द्यायचे होते, प्रत्येकाला एक. कोणताही देव, दैत्य किंवा नाग मला मारू शकू नये, असा वर रावणाने मागितला. माणसांचे तर त्याने नावही घेतले नाही. माणसे त्याला गवताच्या काडीसारखी दुबळी वाटत. बिभीषणाने मागितले, माझे मन सदैव धर्माला धरून राहावे. मग ब्रह्मदेव कुंभकर्णाकडे वळला.
कुंभकर्णाची झोप
देव घाबरले
देवांनी हात जोडले, आणि त्याला थांबवले. ते म्हणाले, “कुंभकर्णाला वर देऊ नका. तिन्ही लोक त्याला किती घाबरतात, हे आपण जाणताच. “इंद्राच्या बागेत त्याने सात अप्सरा खाल्ल्या. इंद्राचे दहा सेवक खाल्ले. शिवाय ऋषी आणि माणसेही खाल्ली. हे सगळे त्याने कोणताही वर मिळण्याआधी केले. आता त्याला वर मिळाला, तर तो तिन्ही लोक खाऊन टाकील. “म्हणून त्याला नावापुरता वर द्या. आणि वर देताना त्याची बुद्धी भ्रमित करा. मग तिन्ही लोक सुरक्षित राहतील.” देवांच्या बोलण्यावर ब्रह्मदेवाने विचार केला. मग त्याने वाणीची देवी सरस्वती हिचे स्मरण केले. ती आली, आणि त्याच्या शेजारी उभी राहिली.
कुंभकर्णाची झोप
तोंडातले शब्द
सरस्वतीने हात जोडून विचारले, मी काय करू? ब्रह्मदेव म्हणाला, “तू या राक्षसाच्या तोंडात वाणी होऊन राहा, आणि देवांना हवे तसे बोल.” तिने ते मान्य केले, आणि ती त्याच्यात शिरली. मग ब्रह्मदेव म्हणाला, “महाबली कुंभकर्णा, वर माग.” कुंभकर्ण म्हणाला, “देवांच्या स्वामी, मला पुष्कळ वर्षे झोपायचे आहे.” ब्रह्मदेवाने तो वर दिला, आणि तो देवांसह निघून गेला. सरस्वतीही राक्षसाला सोडून गेली. आता कुंभकर्णाचे मन पुन्हा त्याच्या ताब्यात आले, आणि तो अस्वस्थ झाला. त्याने विचार केला, “माझ्या तोंडातून हे कोणते शब्द बाहेर पडले? इथे आलेल्या देवांनीच मला गोंधळात पाडले असणार.”
कुंभकर्णाची झोप
रणांगणावरचा महाकाय
दुसरी गोष्ट युद्धातलीच आहे. रावणाने रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. राम वानरांची सेना घेऊन समुद्र ओलांडून रावणाच्या लंका नगरीत आला होता. बिभीषण रावणाला सोडून रामाला मिळाला होता. एक दिवस नगरीतून प्रचंड देहाचा एक वीर लढायला बाहेर आला. त्याच्या डोक्यावर मुकुट होता, दंडांवर सोन्याचे बाजूबंद होते. तो पर्वतासारखा दिसत होता, किंवा पावसाच्या काळ्याकुट्ट ढगासारखा. त्याला पाहताच सगळी वानरसेना पाठ फिरवून पळाली. राम चकित झाला. त्याने बिभीषणाला विचारले, “पर्वताएवढा तो कोण आहे? असा जीव मी कधीच पाहिला नाही.” बिभीषण म्हणाला, “तो माझा भाऊ कुंभकर्ण. त्याने यमाला हरवले आहे, आणि देवांचा राजा इंद्र यालाही. इतर राक्षस वरदानांमुळे बलवान आहेत. हा मात्र मुळातच बलवान आहे.” मग त्याने रामाला ही गोष्ट सांगितली.
कुंभकर्णाची झोप
भुकेले बाळ
कुंभकर्ण जन्मला, आणि जन्मताच त्याला भूक लागली. त्याने हजारो जिवंत प्राणी खाऊन टाकले. उरलेले प्राणी घाबरून इंद्राकडे धावले, आणि त्यांनी त्याला हे सांगितले. इंद्र संतापला. त्याने कुंभकर्णावर वज्र मारले. कुंभकर्ण हादरला, आणि त्याने गर्जना केली. त्या गर्जनेने प्राणी आणखीच घाबरले. मग रागाच्या भरात त्याने इंद्राच्या हत्तीच्या तोंडातला एक दात उपटला, आणि तोच इंद्राच्या छातीवर हाणला. मग इंद्र प्राण्यांना घेऊन ब्रह्मदेवाकडे गेला. त्यांनी ब्रह्मदेवाला सांगितले, कुंभकर्ण जिवंत प्राणी खातो, देवांवर हल्ले करतो, तपस्व्यांचे आश्रम उद्ध्वस्त करतो, आणि दुसऱ्यांच्या बायका पळवतो. ते म्हणाले, “तो असाच खात राहिला, तर लवकरच जग ओस पडेल.”
कुंभकर्णाची झोप
ब्रह्मदेवाचा शाप
ब्रह्मदेवाने राक्षसांना आपल्यापुढे बोलावले, आणि त्याने कुंभकर्णाला पाहिले. त्याला पाहून ब्रह्मदेवसुद्धा घाबरला. ब्रह्मदेव म्हणाला, “तू नक्कीच तिन्ही लोकांचा नाश करायला जन्मला आहेस. म्हणून आजपासून तू मेल्यासारखा झोपून राहशील.” त्याच क्षणी शापाचा प्रभाव पडून कुंभकर्ण त्याच्यापुढे कोसळला. रावण घाबरला. तो म्हणाला, “पूर्ण वाढलेल्या सोन्याच्या झाडासारखा हा आहे. आणि फळे धरायची वेळ आली, तेव्हाच आपण ते तोडता आहात. आपल्याच वंशजाला असा शाप देणे योग्य नाही. आपले बोलणे कधी खोटे ठरत नाही. त्यामुळे हा झोपणारच. पण निदान याच्या झोपण्याची आणि जागे होण्याची वेळ तरी ठरवून द्या.” तेव्हा ब्रह्मदेव म्हणाला, “हा सहा महिने झोपेल, आणि एक दिवस जागा राहील. त्या दिवशी तो भुकेने तोंड वासून पृथ्वीवर फिरेल. पसरत जाणाऱ्या आगीसारखा सगळे काही खात सुटेल.”
कुंभकर्णाची झोप
दोन गोष्टी
बिभीषण रामाला म्हणाला, “म्हणून तो असा झोपतो. आता रावण संकटात आहे. तो आपल्याला घाबरला आहे, म्हणून त्याने याला जागे केले आहे. आणि हा पाहा, तो चवताळून वानरांना खात येतो आहे.” म्हणजे या दोन गोष्टी वेगवेगळ्या आहेत. पहिल्या गोष्टीत देव सरस्वतीकरवी कुंभकर्णाची जीभ फिरवतात, आणि तो स्वतःच झोप मागतो. दुसऱ्या गोष्टीत वर नाहीच. ब्रह्मदेव त्याला झोपेचा शाप देतो, आणि रावणाच्या विनंतीमुळे त्याला दर सहा महिन्यांत एक दिवस जागे राहायला मिळते. पण दोन्ही गोष्टींत झोप ब्रह्मदेवाकडूनच येते. आणि ती येते, ती या भुकेल्या राक्षसापासून तिन्ही लोक वाचावेत म्हणून. वाल्मीकी रामायण, उत्तरकांड, सर्ग १० (मुख्यतः श्लोक ३६ ते ४९), आणि युद्धकांड, सर्ग ६१ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिघा भावांच्या तपश्चर्येचे आणि वरांचे पूर्ण वर्णन, आणि हा महाकाय म्हणजे फक्त एक युद्धयंत्र आहे असे वानरांना सांगावे, हा बिभीषणाचा सल्ला, इथे गाळले आहेत.