पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
लंकादहन
आणखी एक काम
राक्षसांचा राजा रावण याने राजकुमार रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. वायूचा पुत्र हनुमान हा एक वानर. तिला शोधायला तो समुद्र ओलांडून रावणाच्या लंका नगरीत झेपावला. वाटेत रामासाठी समुद्राने आणि एका सोन्याच्या पर्वताने त्याला मदत केली. फार पूर्वी सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव याने त्याला आशीर्वाद दिला होता. रावणाच्या अशोकवनात त्याला सीता सापडली. राक्षसी तिच्यावर पहारा करत होत्या. सीतेने त्याला रामाकडे नेण्यासाठी एक रत्न दिले. त्याचे काम झाले होते. पण तिचा निरोप घेऊन निघताना त्याने विचार केला, “हे राक्षस गोड बोलण्याने किंवा भेटी देऊन वश होणार नाहीत. त्यांच्यात फूटही पाडता येणार नाही. इथे फक्त बळच कामी येईल. निघण्यापूर्वी यांची ताकद किती आहे ते पाहावे. आणि रावणाचाही अंदाज घ्यावा.”
लंकादहन
उद्ध्वस्त बाग
हनुमानाने विचार केला, “ही बाग रावणाची लाडकी आहे. ही मी उद्ध्वस्त केली, तर तो संतापेल. माझ्यावर आपली सेना पाठवील. मग मी तिच्याशी लढेन.” मग वाऱ्यासारखा उग्र होऊन तो बागेवर तुटून पडला. त्याने झाडे उपटून टाकली. तळी आणि मंडप फोडून टाकले. थोड्याच वेळात ती सुंदर बाग वणवा लागून गेल्यासारखी दिसू लागली. मग तो बागेच्या प्रवेशद्वारावर जाऊन उभा राहिला. तो तेजाने धगधगत होता. एकट्याने सगळ्या सेनेशी लढायला तो तयार होता. रावणाने आधी आपले नोकर त्याच्यावर पाठवले. मग मंत्र्यांचे मुलगे पाठवले. मग घोडे, हत्ती आणि रथ देऊन आपले पाच सेनापती पाठवले. शेवटी त्याने आपला तरुण मुलगा पाठवला. तो इंद्रजिताचा भाऊ होता. हनुमानाने त्या सगळ्यांना मारले.
लंकादहन
इंद्रजित
रावण रागाने खदखदत होता. पण त्याने मन स्थिर केले, आणि आपला मुलगा इंद्रजित याला बोलावले. इंद्रजिताशी युद्धात कोणीच टिकू शकत नसे. इंद्राच्या नेतृत्वाखाली आलेले देवसुद्धा नाही. रावण म्हणाला, “तुझा लाडका भाऊ मेला. या वानरापुढे सेनांचा काही उपयोग नाही. शस्त्रे त्याला मारू शकत नाहीत. ब्रह्मदेवाने दिलेली अस्त्रे तुझ्यापाशी आहेत. त्यांच्या शक्तीची आठवण ठेव, आणि जा.” चार वाघ जोडलेल्या रथातून इंद्रजित बाहेर पडला. त्याला पाहून हनुमानाने आनंदाने गर्जना केली, आणि आपले शरीर प्रचंड मोठे केले. इंद्रजिताने बाणामागून बाण सोडले. हनुमान आकाशात इकडेतिकडे उडत राहिला, आणि त्याने सगळे बाण चुकवले. दोघांनाही एकमेकांचा कमकुवत भाग सापडेना. हा वानर मरणार नाही, हे इंद्रजिताने ओळखले. म्हणून त्याने त्याला बांधण्याचा उपाय शोधला. त्याने ब्रह्मास्त्र सोडले.
लंकादहन
ब्रह्मास्त्राचे बंधन
ब्रह्मास्त्राने हनुमानाला घट्ट बांधून टाकले. तो जमिनीवर पडला. त्याला हलताही येईना. पण त्याच्यावर ब्रह्मदेवाचा आशीर्वाद होता, म्हणून त्याला भीती वाटली नाही. त्याने विचार केला, “ब्रह्मदेवाच्या शक्तीमुळे मला हे बंधन तोडता येणार नाही. थोडा वेळ ते सहन केले पाहिजे. राक्षसांना मला उचलून नेऊ दे. म्हणजे त्यांच्या राजाशी मला बोलता येईल.” तो निपचित पडून राहिला. राक्षस आले, आणि त्यांनी त्याला तागाच्या आणि झाडांच्या सालीच्या दोरांनी बांधले. पण ब्रह्मास्त्राचा एक नियम आहे. त्यावर दुसरे कोणतेही बंधन घातले, की ते लगेच आपली पकड सोडते. त्यामुळे हनुमान त्याच क्षणी ब्रह्मास्त्रातून सुटला. इंद्रजिताने ते पाहिले, आणि तो खचला. त्याने विचार केला, “या मूर्खांनी माझे मोठे काम मातीत घातले.” पण आपण सुटलो आहोत, हे हनुमानाने दाखवले नाही. दोरांनी बांधलेल्या त्याला राक्षस फरफटत रावणाकडे नेऊ लागले. त्याने त्यांना तसे करू दिले.
लंकादहन
रावणापुढे
रत्नांनी मढवलेल्या आपल्या सभेत रावण बसला होता. त्याच्या मंत्र्यांनी वानराला विचारले, तू कोण आहेस, आणि इथे का आलास? हनुमान म्हणाला, “मी दूत आहे. वानरांचा राजा सुग्रीव यांनी मला पाठवले आहे. रामांनी सुग्रीवांचा भाऊ वाली याला मारले, आणि सुग्रीवांना राजा केले. आता वानर रामांच्या पत्नीचा शोध घेत आहेत. मी वायूचा पुत्र हनुमान. मी समुद्र ओलांडून आलो, आणि ती मला तुझ्याच घरात सापडली. “तुला धर्म कळतो. सीतेला रामांकडे परत पाठव. तिन्ही लोकांत रामांच्या पुढे कोणीही टिकू शकत नाही. मी एकटाच लंकेचा नाश करू शकतो. पण आपल्या शत्रूंचा नाश आपण स्वतः करायचा, अशी रामांनी प्रतिज्ञा केली आहे. “सीता तुझ्या घरात आहे, म्हणजे विषारी नागच घरात आहे. ती सगळ्या लंकेचा घात करील. ही नगरी आगीत जळताना तू पाहशील.”
लंकादहन
बिभीषण बोलला
रावणाचे डोळे रागाने गरगरा फिरू लागले. त्याने हुकूम दिला, “याला ठार करा.” पण रावणाचा धाकटा भाऊ बिभीषण याला हे पटले नाही. तो राजाशी शांतपणे बोलला. तो म्हणाला, “दादा, राग आवरा. चांगले राजे दूताला कधीच मृत्युदंड देत नाहीत. दूताला विद्रूप करता येते, फटके मारता येतात, त्याचे मुंडन करता येते. पण दूताला मारल्याचे मी कधीच ऐकलेले नाही. “दुसऱ्यांनी सांगितले, तेच हा बोलतो आहे. ज्यांनी याला पाठवले, त्यांना शिक्षा करा. आणि हा मेला, तर आपले आव्हान त्या दोन राजपुत्रांपर्यंत कोण पोचवील? मग ते आपल्याशी लढायला कसे येतील?” हा सल्ला योग्य आहे, हे रावणाला पटले, आणि त्याने तो मानला.
लंकादहन
पेटलेले शेपूट
रावण म्हणाला, “तुझे बरोबर आहे. दूताला मारू नये. पण त्याला शिक्षा झालीच पाहिजे. वानराला आपले शेपूट सगळ्यांत प्रिय असते. याचे शेपूट पेटवा, आणि याला सोडून द्या. याच्या मित्रांना याची फजिती दिसू दे. आणि आधी याला सगळ्या लंकेतून फिरवा.” राक्षसांनी त्याच्या शेपटाला जुनी सुती फडकी गुंडाळली. ते गुंडाळत असताना हनुमान मोठा मोठा होत गेला. सुकी लाकडे मिळाल्यावर वणवा भडकतो, तसा. राक्षसांनी फडकी तेलात भिजवली, आणि पेटवून दिली. हनुमानाने विचार केला, “मी हे दोर तोडून या सगळ्यांना मारू शकतो. पण हे सहन करीन. काल रात्री नगरीची तटबंदी मला नीट पाहता आली नाही. आता दिवसा ती पाहीन.” राक्षसांनी शंख फुंकत, नगारे बडवत त्याला रस्त्यांवरून फिरवले. “हा पाहा हेर!” असे ते ओरडत होते.
लंकादहन
सीतेची प्रार्थना
राक्षसी धावत सीतेकडे गेल्या. त्या म्हणाल्या, “तू ज्याच्याशी बोलत होतीस ना, तो लाल तोंडाचा वानर? त्याचे शेपूट पेटवून त्याला नगरीत फिरवत आहेत.” सीतेला याचे इतके दुःख झाले, जितके तिला पळवून नेले त्या दिवशी झाले होते. ती अग्निदेवाकडे वळली, आणि तिने हनुमानासाठी प्रार्थना केली. ती म्हणाली, “मी माझ्या पतीशीच एकनिष्ठ राहिले असेन, तर तू हनुमानासाठी गार हो.” अग्नीच्या ज्वाळा उंच उफाळल्या. जणू तो तिला सांगत होता, की वानर सुखरूप आहे. आणि हनुमानाचा पिता वायू तिच्या अंगावरून बर्फासारखा गार वाहू लागला. हनुमानाला आश्चर्य वाटले. त्याने विचार केला, “आग धगधगते आहे, तरी मला ती बर्फासारखी लागते. रामांसाठी समुद्राने आणि पर्वताने मला मदत केली. मग अग्नीने का करू नये? सीतेच्या पुण्यासाठी, रामांच्या कीर्तीसाठी, आणि माझ्या वडिलांशी असलेल्या मैत्रीसाठी अग्नी मला जाळत नाही.”
लंकादहन
लंका जळते
हनुमानाने विचार केला, “या दुष्टांनी मला बांधून का ठेवावे? मी यांना याची फेड करीन.” गर्जना करत त्याने आकाशात उडी घेतली. नगरीच्या वेशीपाशी त्याने स्वतःला अगदी लहान केले, आणि त्याचे दोर गळून पडले. मग तो पुन्हा प्रचंड झाला. वेशीवरचा लोखंडाचा परिघ उचलून त्याने पहारेकऱ्यांना मारले. पेटलेले शेपूट घेऊन तो एका छपरावरून दुसऱ्या छपरावर उड्या मारत गेला. त्याने रावणाच्या सेनापतींची घरे पेटवली, इंद्रजिताचे घर पेटवले. आणि शेवटी रावणाचा स्वतःचा महाल पेटवला. वाऱ्याने आग पसरवली. जळणाऱ्या महालांतून सोने, चांदी आणि रत्ने वितळून ओघळू लागली. राक्षस वाट फुटेल तिकडे पळू लागले. ते ओरडत होते, “हा वानर नाही. हा तर स्वतः अग्निदेव आहे.” सगळी लंका पेटली, तेव्हा हनुमानाने आपल्या शेपटाची आग समुद्रात विझवली.
लंकादहन
सीता जळाली का?
मग हनुमानाने जळलेल्या नगरीकडे पाहिले. आणि त्याच्या मनात एक भयंकर विचार आला. “हे मी काय केले? लंकेतली एकही जागा आगीतून वाचली नाही. मग सीताही जळली असणार! रागाच्या भरात मी माझ्या स्वामींचे काम बिघडवले. पाणी आग विझवते, तसा जे आपला राग शांत करू शकतात, ते धन्य! मी इथेच माझे प्राण सोडतो.” मग त्याला आधी दिसलेले शुभ शकुन आठवले. “नाही. आगीने मला जाळले नाही, तर तिला कशी जाळील? तिचे पुण्य इतके मोठे आहे, की कोणतीही आग तिला जाळू शकत नाही.” तेवढ्यात आकाशातले काही दिव्य जीव आपसात बोलताना त्याने ऐकले. ते म्हणत होते, “तट आणि वेशी यांसकट लंका जळून गेली. आणि तरीही, काय आश्चर्य! सीता जळली नाही.” हनुमानाला खूप आनंद झाला.
लंकादहन
सुखरूप
तो पुन्हा अशोकवनात गेला. सीता आपल्या झाडाच्या पायथ्याशी बसली होती. तो म्हणाला, “आपण सुखरूप दिसलात, हे माझे भाग्य.” सीतेने त्याची विनवणी केली, “बाळा, आणखी एक दिवस थांब. तू जवळ असलास, की मी माझे दुःख विसरते. तू गेल्यावर, तू परत येईपर्यंत मी जगेन की नाही, कोण जाणे. आणि राम आणि त्यांची सेना हा समुद्र तरी कसा ओलांडणार? तरीही रामांनी स्वतः सेना घेऊन यावे, आणि मला न्यावे, अशी माझी इच्छा आहे. तेच त्यांना शोभेल.” हनुमान म्हणाला, “सुग्रीव लवकरच हजारो वानर घेऊन येतील. त्यांच्याबरोबर राम आणि लक्ष्मणही येतील. लवकरच रावण युद्धात मारला गेलेला आपल्याला दिसेल.” मग त्याने तिला नमस्कार केला, आणि तो किनाऱ्यावरच्या एका पर्वतावर चढला. तिथे त्याने आपले शरीर प्रचंड मोठे केले. त्याच्या भाराने तो पर्वत जमिनीत खचला. आणि हनुमानाने उत्तरेकडे झेप घेतली, समुद्र ओलांडून पुन्हा रामाकडे. वाल्मीकी रामायण, सुंदरकांड, सर्ग ४१, ४८ आणि ५१ ते ५६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. बाग उद्ध्वस्त केल्यानंतरच्या आणि इंद्रजिताच्या युद्धाआधीच्या एकेकट्या लढाया (सर्ग ४२ ते ४७), रावणाने हनुमानाला पहिल्यांदा पाहिले तो प्रसंग (सर्ग ४९ आणि ५०), ज्यांची घरे जळली त्या राक्षसांची नावे, आणि बरीचशी भाषणे इथे गाळली आहेत.