पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
लव आणि कुश
ऋषी आणि जुळे
फार पूर्वी अयोध्येचा राजा राम याने आपली पत्नी सीता हिचा त्याग केला होता. ती शुद्ध आहे, हे त्याला ठाऊक होते. पण ती राक्षसांचा राजा रावण याच्या घरी राहिली होती, अशी कुजबुज प्रजेत चालली होती. रामाला अपकीर्तीची भीती वाटली. याआधी एकदा लंकेत आपली शुद्धता सिद्ध करायला सीता अग्नीतून चालत गेली होती. तेव्हा देवांनी ती निष्पाप असल्याचे जाहीर केले होते. गंगेकाठी तिला सोडले, तेव्हा ती गर्भवती होती. वाल्मीकी ऋषींनी तिला आपल्या आश्रमात आश्रय दिला. तिथे तिला लव आणि कुश हे जुळे मुलगे झाले. मुले वाल्मीकींचे शिष्य म्हणून मोठी झाली. वाल्मीकींनी रामाच्या जीवनावर एक दीर्घ काव्य रचले होते. तेच रामायण. ते गायला त्यांनी मुलांना शिकवले. आता रामाने अश्वमेध यज्ञ मांडला होता. तो एक मोठा आणि अद्भुत राजयज्ञ होता. वाल्मीकी आपल्या शिष्यांना घेऊन यज्ञाला आले. यज्ञभूमीच्या कडेला त्यांनी झोपड्या उभारल्या.
लव आणि कुश
ऋषींची आज्ञा
वाल्मीकींनी दोघा मुलांना बोलावले. ते म्हणाले, “जा, सगळे रामायण गा. ऋषींच्या झोपड्यांत गा, रस्त्यांवर गा. रामाच्या महालाच्या दाराशी गा, आणि यज्ञ करणाऱ्या पुरोहितांसमोर गा. ही डोंगरातली गोड फळे खात जा, म्हणजे थकणार नाही. रोज काव्याचे वीस भाग गा. गोड आवाजात, वीणेच्या साथीने गा. “राजाने तुम्हांला गायला बोलावले, तर अगदी सुरुवातीपासून गा. त्याचा मान ठेवायला चुकू नका. कारण राजा हा सगळ्या प्रजेचा पिता असतो. पैसे मात्र घेऊ नका. वनात फळे आणि कंदमुळे खाऊन राहणाऱ्यांना संपत्तीचा काय उपयोग? आणि राम विचारील, ‘तुम्ही कोणाची मुले?’ तर सांगा, ‘आम्ही वाल्मीकींचे शिष्य.’” मुले म्हणाली, “आम्ही तसेच करू.” सकाळ कधी होते, असे त्यांना झाले होते.
लव आणि कुश
गाणे
पहाटे मुलांनी स्नान केले, होमात आहुती दिली, आणि सांगितल्याप्रमाणे गायला सुरुवात केली. रामाने ते गाणे ऐकले. गाणे नवे होते, संगीत अद्भुत होते. आणखी ऐकावे, अशी रामाला ओढ लागली. म्हणून यज्ञाच्या विधींमध्ये थोडी उसंत मिळाली, तेव्हा रामाने ऋषी, राजे, विद्वान आणि संगीतातले जाणकार यांना एकत्र बोलावले. त्या दोघा गायकांना त्याने त्यांच्यासमोर बसवले. सगळे एकदा मुलांकडे, एकदा राजाकडे पाहू लागले. त्यांची नजर हटेना. ते एकमेकांच्या कानात म्हणाले, “ही मुले अगदी रामासारखी दिसतात, त्याचे प्रतिबिंबच जणू. यांच्या जटा आणि वल्कले नसती, तर ही रामापेक्षा वेगळी ओळखूच आली नसती.” मग मुलांनी गायला सुरुवात केली. ऐकणाऱ्यांचे मन काही भरेना.
लव आणि कुश
सोने नाकारले
त्यांनी काव्याच्या सुरुवातीपासून वीस भाग गायले. दुपारनंतर राम आपल्या भावाकडे वळला. तो म्हणाला, “या दोघांना अठरा हजार सुवर्णमुद्रा दे. आणखी जे हवे ते दे.” प्रत्येक मुलाचा वाटा त्याच्यासमोर आणला गेला. पण मुलांनी तो घेतला नाही. त्यांनी आश्चर्याने विचारले, “सोने घेऊन आम्ही काय करणार? आम्ही वनात फळे आणि कंदमुळे खाऊन राहतो.” राम आणि सगळे श्रोते थक्क झाले. रामाने विचारले, “हे काव्य कोणी रचले? ते कुठे आहेत?” मुले म्हणाली, “आमचे गुरू वाल्मीकी ऋषी यांनी ते रचले. तेही आपल्या यज्ञाला आले आहेत. त्यात आपले सगळे जीवन आहे, चोवीस हजार श्लोकांत. आपली इच्छा असेल, तर यज्ञाच्या विधींमधल्या वेळात आपण आपल्या भावांसह ते सगळे ऐकू शकता.” राम म्हणाला, “आनंदाने ऐकेन.”
लव आणि कुश
रामाने सीतेला बोलावणे पाठवले
ऋषी, राजे आणि वानर यांच्यासह राम कितीतरी दिवस ते गाणे ऐकत राहिला. दिवसामागून दिवस ऐकता ऐकता त्याच्या लक्षात आले, की हे दोघे गायक सीतेचे मुलगे आहेत. मग रामाने वाल्मीकींकडे दूत पाठवले. तो म्हणाला, “ऋषींना माझा असा निरोप सांगा. सीता शुद्ध आणि निष्पाप असेल, तर त्यांच्या अनुमतीने तिने ते इथे सिद्ध करावे. उद्या सकाळी तिने सभेसमोर शपथ घ्यावी. त्याने तिच्यावरचा आणि माझ्यावरचा कलंक धुतला जाईल.” वाल्मीकींनी निरोप ऐकला. ते म्हणाले, “ठीक आहे. राम म्हणतो तसेच सीता करील. कारण पत्नीला पती देवासमान असतो.” रामाला आनंद झाला. त्याने ऋषींना आणि राजांना सांगितले, “तुम्ही सगळे या आणि सीतेची शपथ पाहा.” ऋषींनी त्याची प्रशंसा केली.
लव आणि कुश
सभा
दुसऱ्या दिवशी सकाळी मोठमोठे ऋषी यज्ञाला आले. राक्षस आणि वानर आले. ते युद्धात रामाचे साथीदार होते. अनेक देशांतून हजारो लोक आले, सगळ्या प्रकारचे. सगळ्यांना सीतेची शपथ पाहायची होती. ते दगडासारखे स्तब्ध बसले होते. मग वाल्मीकी आले, आणि त्यांच्या मागोमाग सीता आली. तिची मान खाली होती, हात जोडलेले होते. डोळे पाण्याने भरले होते, आणि मनात राम होता. तिला पाहताच लोकांमधून दुःखाने भरलेला मोठा आक्रोश उठला. काहीजण ओरडले, “धन्य राम!” काहीजण ओरडले, “धन्य सीता!” आणि काहीजण दोघांच्याही नावाने ओरडू लागले.
लव आणि कुश
वाल्मीकी बोलले
वाल्मीकी सीतेला गर्दीच्या मधोमध घेऊन गेले आणि रामाला म्हणाले, “रामा, ही सीता. ही आपली व्रते पाळणारी, धर्माने वागणारी आहे. लोकांच्या बोलण्याला तू घाबरलास, आणि हिला माझ्या आश्रमाजवळ सोडून दिलेस. आता ही तुला पुरावा देईल. तिला अनुमती दे. “हे जुळे तुझेच मुलगे आहेत. मी कधी खोटे बोललो नाही. हजारो वर्षे मी तपश्चर्या केली आहे. सीतेने काही पाप केले असेल, तर माझी ती सगळी तपश्चर्या फुकट जावो. “त्या तपश्चर्येने मला अंतर्दृष्टी मिळाली. त्या दृष्टीने मी पाहिले, की सीता शुद्ध आहे. म्हणूनच मी तिला आश्रय दिला. तुलाही ते ठाऊक होते. पण लोकांच्या बोलण्याने तुझ्या मनावर पडदा पडला.”
लव आणि कुश
रामाचे उत्तर
रामाने हात जोडले. तो म्हणाला, “आपण म्हणता ते खरे आहे. आपल्या शब्दांवर माझा विश्वास आहे. याआधी लंकेत सीतेने देवांसमोर पुरावा दिला होता. म्हणून मी तिला घरी आणले. पण लोकांच्या बोलण्यात मोठा जोर असतो. ती निर्दोष आहे हे मला ठाऊक होते, तरी मी तिला सोडले. मला क्षमा करा. “हे जुळे माझेच मुलगे आहेत, हे मी जाणतो. पण सीता शुद्ध आहे, हे सगळ्या जगाला दिसू दे. मग माझे प्रेम तिचेच असेल.” तेव्हा रामाच्या मनातले जाणून देव सीतेची शपथ पाहायला आले. त्यांच्यापुढे सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव होता. गर्दीवरून ताजी झुळूक वाहिली. तिला स्वर्गीय सुगंध होता. सगळ्या देशांतून आलेले लोक आश्चर्याने पाहत राहिले.
लव आणि कुश
सीतेची शपथ
सगळे आले आहेत, हे सीतेने पाहिले. भगवी वस्त्रे नेसून ती उभी होती. तिची नजर जमिनीवर होती, आणि हात जोडलेले होते. ती म्हणाली, “रामांशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाचा विचार मी मनातसुद्धा केला नसेल, तर पृथ्वीदेवीने दुभंगून मला आपल्या पोटात घ्यावे. “मनाने, वाचेने आणि कृतीने मी रामांचीच पूजा केली असेल, तर पृथ्वीदेवीने दुभंगून मला आपल्या पोटात घ्यावे. “मी खरे बोलले असेन, आणि रामांपेक्षा श्रेष्ठ मी कोणालाही मानत नसेन, तर पृथ्वीदेवीने दुभंगून मला आपल्या पोटात घ्यावे.” ती बोलत असतानाच एक चमत्कार झाला. जमिनीतून एक दिव्य सिंहासन वर आले. रत्नांनी झगमगणाऱ्या प्रचंड नागांनी ते आपल्या मस्तकांवर तोलून धरले होते.
लव आणि कुश
पृथ्वीच्या पोटात
त्याच्याबरोबर पृथ्वीदेवी प्रकट झाली. फार पूर्वी जनक राजाच्या नांगराच्या मागे सीता जमिनीतून वर आली होती. आता पृथ्वीदेवीने तिला कवेत घेऊन तिचे स्वागत केले, आणि तिला सिंहासनावर बसवले. मग सीतेसह ते सिंहासन खाली पाताळात जाऊ लागले. तिच्यावर स्वर्गातून फुलांचा अखंड वर्षाव होत राहिला. आकाशातून देव म्हणाले, “धन्य सीते! धन्य! किती थोर आहेस तू!” यज्ञाला आलेल्या ऋषींचे आणि राजांचे आश्चर्य काही केल्या संपेना. काहीजण आनंदाने ओरडले. काहीजण खोल विचारात बुडाले. काही रामाकडे, तर काही सीतेकडे पाहत राहिले. ते इतके थक्क झाले होते, की त्यांना हलवेना. सीता पृथ्वीच्या पोटात जात असताना, क्षणभर सगळे जग गोंधळून स्तब्ध झाले. वाल्मीकी रामायण, उत्तरकांड, सर्ग ९३ ते ९७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. यज्ञाला आलेल्या ऋषींच्या, विद्वानांच्या आणि देवांच्या याद्या इथे गाळल्या आहेत. या गोष्टीच्या लोकप्रिय रूपात ही मुले रामाचा घोडा पकडतात आणि त्याच्या सैन्याशी लढतात. ते वाल्मीकींच्या रामायणात नाही. ते नंतरच्या कथनांत आहे, उदाहरणार्थ जैमिनीच्या अश्वमेधात आणि भवभूतीच्या उत्तररामचरित नाटकात.