पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
दरबारात पाहुणे
अयोध्येचा राजा दशरथ याला चार मुलगे होते. त्यांच्यात थोरला राम. त्याचा भाऊ लक्ष्मण याचे त्याच्यावर फार प्रेम होते. तो सावलीसारखा रामाबरोबर असे. मुले मोठी होत होती. एके दिवशी राजा आपले पुरोहित आणि कुटुंबातली मंडळी यांच्याबरोबर मसलत करत बसला होता. तेवढ्यात एक थोर ऋषी राजवाड्याच्या दाराशी आले. ते होते विश्वामित्र. जन्माने ते राजा होते. पण पुष्कळ वर्षांच्या तपश्चर्येने त्यांनी मोठे तपोबळ मिळवले होते. ते सगळ्यांत श्रेष्ठ ऋषींपैकी एक झाले होते. “विश्वामित्र आले आहेत, असे राजाला लवकर कळवा,” ते पहारेकऱ्यांना म्हणाले. पहारेकरी धावत सांगायला गेले. दशरथाला फार आनंद झाला. कुलगुरू वसिष्ठांना बरोबर घेऊन तो ऋषींना सामोरा गेला, आणि त्याने मोठ्या मानाने त्यांचे स्वागत केले.
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
राजाचे वचन
सगळे बसल्यावर राजा मनापासून बोलला. “मोठ्या दुष्काळानंतर पाऊस यावा, तसे आपले येणे मला वाटते,” तो म्हणाला. “आज माझा जन्म सफल झाला. “आपण कशासाठी आला आहात ते सांगावे. आपली जी इच्छा असेल ती मी पुरी करीन, पूर्णपणे करीन. संकोच करू नये. माझ्यासाठी आपण देवासमान आहात.” विश्वामित्रांना फार आनंद झाला. “तुझ्यासारख्या थोर कुळातला राजाच असे बोलू शकतो,” ते म्हणाले. “आता मी जे मागेन ते करायचा निश्चय कर, आणि आपले वचन पाळ.”
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
विश्वामित्रांची मागणी
“मी एक यज्ञ करतो आहे,” विश्वामित्र म्हणाले. “प्रत्येक वेळी यज्ञ पूर्ण होत आला, की दोन राक्षस त्यात विघ्न आणतात. मारीच आणि सुबाहू अशी त्यांची नावे. ते क्रूर आहेत, आणि हवे ते रूप घेऊ शकतात. ते वेदीवर मांसाचा आणि रक्ताचा पाऊस पाडतात. माझे सगळे श्रम वाया जातात. “मी रागाने त्यांना शाप देऊ शकत नाही. कारण यज्ञ चालू असेपर्यंत शांत राहण्याचे व्रत मी घेतले आहे. म्हणून तुझा थोरला मुलगा राम मला दे. तो अजून लहान आहे. त्याच्या डोक्यावर अजून काकपक्ष आहेत. पण तो शूर आहे. मी त्याचे रक्षण करीन, आणि तो त्यांचा नाश करील. दुसरा कोणीही ते करू शकणार नाही. “यज्ञाच्या दहा दिवसांपुरताच मी त्याला मागतो आहे. त्याच्यावरच्या प्रेमापोटी नाही म्हणू नकोस.”
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
बापाची भीती
राजा बेशुद्ध पडला. शुद्धीवर आला, तेव्हा तो भीतीने थरथरत होता. “माझा कमळासारख्या डोळ्यांचा राम अजून सोळा वर्षांचासुद्धा नाही,” तो म्हणाला. “तो कधी लढाईत गेलेला नाही. राक्षस कपटाने लढतात. त्यांच्याशी तो कसा लढणार? मी स्वतः हातात धनुष्य घेऊन, सगळे सैन्य घेऊन येतो. “मी म्हातारा आहे. पुष्कळ वर्षे कष्ट सोसल्यावर मला राम झाला. माझ्या चार मुलांत तो मला सगळ्यांत प्रिय आहे. त्याच्याशिवाय मी क्षणभरही जगू शकत नाही. हे राक्षस आहेत तरी कोण?” “त्यांना रावणाने पाठवले आहे,” विश्वामित्र म्हणाले. “रावण राक्षसांचा राजा आहे. सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाकडून त्याला वर मिळाला आहे. तो तिन्ही लोकांना छळतो आहे.” राजा आक्रोश करून म्हणाला, “रावणापुढे देवसुद्धा टिकू शकत नाहीत. मी माझा मुलगा आपल्याला देणार नाही.”
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
ऋषींचा राग
तुपाची आहुती पडलेला अग्नी भडकतो, तसे विश्वामित्र रागाने भडकले. “तू मला वचन दिलेस,” ते म्हणाले, “आणि आता ते मोडतो आहेस. हे तुझ्या कुळाला शोभत नाही. मी आलो तसा परत जातो. दिलेला शब्द मोडणाऱ्या राजा, तू आपल्या कुटुंबाबरोबर सुखाने राहा.” त्यांच्या रागाने सगळी पृथ्वी हादरली. मग वसिष्ठ राजाला म्हणाले, “धर्माने वागणारा राजा म्हणून तिन्ही लोकांत तुझी कीर्ती आहे. तू वचन मोडलेस, तर आजवर मिळवलेले तुझे सगळे पुण्य नष्ट होईल. रामाला जाऊ दे. विश्वामित्र त्याचे रक्षण करत असताना कोणताही राक्षस त्याला शिवू शकणार नाही. तिन्ही लोकांतली सगळी अस्त्रे विश्वामित्रांना ठाऊक आहेत. ते तुझ्या मुलाला मागतात, ते त्याच्याच भल्यासाठी.” राजाने ते ऐकले, आणि त्याचे मन पुन्हा प्रसन्न झाले.
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
राम निघाला
दशरथाने रामाला बोलावले, आणि लक्ष्मणालाही. रामाच्या आईने आणि राजाने रामाला आशीर्वाद दिले. वसिष्ठांनी त्याच्यासाठी मंत्र म्हटले. राजाने प्रेमाने मुलाचे मस्तक हुंगले, आणि त्याला विश्वामित्रांच्या हाती सोपवले. ते निघाले, तेव्हा मंद वारा वाहू लागला. आकाशातून फुले पडली. स्वर्गात देवदुंदुभी वाजले, आणि शंख फुंकले गेले. पुढे विश्वामित्र चालले. त्यांच्या मागे हातात धनुष्य आणि पाठीवर भाता घेऊन राम. आणि रामाच्या मागे लक्ष्मण. त्या रात्री ते शरयू नदीच्या काठी गवताच्या बिछान्यावर झोपले. पण विश्वामित्र त्यांच्याशी इतक्या प्रेमाने बोलले, की ती रात्र सुखात गेली.
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
घनदाट वन
दुसऱ्या दिवशी ते शरयू आणि पवित्र गंगा यांच्या संगमावर पोहोचले. ती रात्र त्यांनी तिथल्या एका आश्रमात काढली. सकाळी नावेतून त्यांनी गंगा ओलांडली. पलीकडच्या काठावर एक घनदाट, भयाण वन होते. तिथे सिंह, वाघ, रानडुकरे आणि हत्ती फिरत होते. “हे कोणते वन?” रामाने विचारले. “किती भयंकर आहे!” विश्वामित्र म्हणाले, “पूर्वी इथे दोन संपन्न आणि सुखी देश होते. आता इथे त्राटिका नावाची यक्षिणी राहते. तिच्यात हजार हत्तींचे बळ आहे. माझ्या यज्ञात विघ्न आणणारा राक्षस मारीच हा तिचा मुलगा. ती रोज हा प्रदेश उद्ध्वस्त करते. इथेच पुढे वाटेवर ती दबा धरून आहे. रामा, जा, तिला मार.”
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
त्राटिका भयंकर कशी झाली
रामाला प्रश्न पडला. “यक्ष फारसे बलवान नसतात, असे मी ऐकले आहे,” तो म्हणाला. “मग एका यक्षिणीत हजार हत्तींचे बळ कसे?” विश्वामित्र म्हणाले, “ते वरदानाने आले. फार पूर्वी एका निपुत्रिक यक्षाने तपश्चर्या केली. ब्रह्मदेव प्रसन्न झाला, आणि त्याने त्याला एक मुलगी दिली. ती म्हणजे त्राटिका. ब्रह्मदेवाने तिला हजार हत्तींचे बळ दिले. “ती मोठी झाली, तिचे लग्न झाले, आणि तिला मारीच हा मुलगा झाला. पुढे तिचा नवरा मारला गेला. तेव्हा ती आणि तिचा मुलगा एका थोर ऋषींना खाऊन टाकायला गर्जना करत धावून गेले. त्या ऋषींनी मारीचाला राक्षस होण्याचा शाप दिला. आणि त्राटिकेलाही शाप दिला. ‘तू माणसांचे मांस खातेस,’ ते म्हणाले. ‘तुझे हे सुंदर रूप जाईल, आणि तुला विद्रूप रूप येईल.’ तेव्हापासून ती संतापाने या प्रदेशात धुमाकूळ घालते आहे.”
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
स्त्री असली तरी
“रामा, तिला मार,” विश्वामित्र म्हणाले. “आता तिन्ही लोकांत तुझ्याशिवाय तिला कोणीही मारू शकत नाही. ती स्त्री आहे म्हणून मागे हटू नकोस. प्रजेचे रक्षण करणे हे राजपुत्राचे कर्तव्य आहे. त्यासाठी एखादे काम करावेच लागले, तर ते क्रूर वाटले तरी करावे. फार पूर्वी देवांचा राजा इंद्र यानेसुद्धा पृथ्वीचा नाश करू पाहणाऱ्या एका दैत्यस्त्रीला मारले होते.” रामाने हात जोडले. “अयोध्येत माझ्या वडिलांनी मला आज्ञा दिली आहे, की आपण सांगाल तसे करायचे,” तो म्हणाला. “मी त्यांची आज्ञा मोडणार नाही. या प्रदेशाच्या भल्यासाठी मी त्राटिकेला मारीन.” त्याने धनुष्य हाती घेतले आणि प्रत्यंचेचा टणत्कार केला. तो आवाज चारी दिशांना घुमला.
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
त्राटिका आली
तो आवाज ऐकून वनातले प्राणी भीतीने थरथरले. त्राटिकेने तो ऐकला, आणि ती संतापली. आवाज जिथून आला, तिकडे ती धावत सुटली. प्रचंड आणि विद्रूप त्राटिका येताना रामाने पाहिली. “लक्ष्मणा, बघ तिच्याकडे,” तो म्हणाला. “तिला पाहून भित्र्या माणसाच्या छातीत धडकी भरेल. पण ती स्त्री आहे, म्हणून मला तिला मारायचे नाही. मी फक्त तिचे नाक-कान कापीन, आणि तिचे बळ आणि हालचाल करण्याची शक्ती काढून घेईन.” तो असे बोलत होता, तेवढ्यात त्राटिका हात उगारून गर्जना करत त्याच्यावर धावून आली. विश्वामित्रांनी तिला दरडावले, आणि दोघा राजपुत्रांना आशीर्वाद दिला. त्राटिकेने धुळीचा मोठा लोट उठवला. क्षणभर दोघा भावांना काहीच दिसेना. मग तिने आपल्या मायेने त्यांच्यावर दगडांचा वर्षाव केला.
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
अंधार पडण्याआधी
आता रामाला राग आला. बाणांच्या वर्षावाने त्याने ते दगड अडवले. ती त्याच्यावर धावून आली, तेव्हा त्याने तिचे हात तोडले. लक्ष्मणाने तिचे नाक-कान कापले. पण त्राटिकेची माया अजून शिल्लक होती. रूप बदलून ती दिसेनाशी झाली. मग चारी बाजूंनी ती दगडांचा वर्षाव करू लागली. “रामा, आता दया पुरे,” विश्वामित्र म्हणाले. “ही दुष्ट आहे. यज्ञांत विघ्न आणते. मायेने ती आणखीच बलवान होईल. संध्याकाळ होण्याआधी तिला मार. कारण संध्याकाळी राक्षसांना जिंकणे कठीण जाते.” जे डोळ्यांना दिसत नाही, त्यालाही राम नुसत्या आवाजावरून बाण मारू शकत असे. आता त्याने ती विद्या दाखवली. बाणांचे जाळे करून त्याने तिला कोंडून टाकले. ती वज्रासारखी दोघा भावांवर धावून आली. रामाने तिच्या छातीत बाण मारला, आणि ती मरून पडली.
राम, विश्वामित्र आणि त्राटिका
वन मुक्त झाले
इंद्र आणि देव म्हणाले, “शाबास! शाबास!” त्यांनी रामाची स्तुती केली, आणि विश्वामित्रांचा सन्मान केला. मग ते स्वर्गात परत गेले. संध्याकाळ झाली. त्राटिका मेली, म्हणून विश्वामित्रांना फार आनंद झाला. त्यांनी रामाचे मस्तक हुंगले. ते म्हणाले, “आज रात्री आपण इथेच राहू. उद्या माझ्या आश्रमाकडे जाऊ.” अशा रीतीने रामाने ती रात्र त्राटिकेच्या वनात सुखाने काढली. पहाटे ऋषींनी त्याला उठवले. त्याच दिवशी ते वन शापातून मुक्त झाले होते. त्राटिकेने उद्ध्वस्त केलेला तो प्रदेश देवांच्या बागेसारखा सुंदर झाला. वाल्मीकी रामायण, बालकांड, सर्ग १८ मधले श्लोक ३८ ते ५९, आणि सर्ग १९ ते २६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. त्राटिकेला शाप देणारे ऋषी म्हणजे अगस्त्य. विश्वामित्रांनी रामाला शिकवलेले दोन पवित्र मंत्र, वाटेतल्या ठिकाणांच्या कथा, आणि रामाला दिव्य अस्त्रे द्यावीत ही देवांनी केलेली विनंती इथे गाळली आहे.