पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
रामजन्म
पुत्र नसलेला राजा
फार पूर्वीची गोष्ट. शरयू नदीच्या काठी अयोध्या नावाचे मोठे नगर होते. तिथे दशरथ राजा राज्य करत होता. तो चांगला आणि उदार राजा होता. त्याला तीन राण्या होत्या, कौसल्या, कैकेयी आणि सुमित्रा. पण त्याच्यानंतर राज्य करायला त्याला मुलगा नव्हता. म्हणून राजाने एक मोठा यज्ञ केला. एका ज्ञानी ऋषींनी त्या यज्ञाचे पौरोहित्य केले. ते थोडा वेळ विचार करत राहिले. मग राजाला म्हणाले, “तुला पुत्र व्हावेत म्हणून मी एक खास विधी करतो.” त्यांनी तो विधी सुरू केला. मंत्र म्हणत म्हणत ते अग्नीत आहुती देऊ लागले. आपला वाटा घ्यायला देव त्या यज्ञाला खाली उतरले.
रामजन्म
स्वर्गातले संकट
देवांनाही एक संकट छळत होते. राक्षसांचा राजा रावण याने त्यांचे जगणे मुश्कील केले होते. यज्ञाला सगळे देव जमले होते, तेव्हा ते सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाशी बोलले. “भगवन्,” देव म्हणाले, “आपण पूर्वी रावणाला वर दिला आहे. म्हणून तो जे करतो ते सगळे आम्ही सहन करतो. पण स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही लोकांना तो छळतो आहे. देवांचा राजा इंद्र यालासुद्धा तो खाली खेचू पाहतो आहे. “सूर्य त्याला चटका द्यायला धजत नाही. वारा त्याच्याजवळ वाहायला धजत नाही. त्याला पाहून समुद्रसुद्धा आपल्या लाटा शांत ठेवतो. आम्ही त्याच्या दहशतीत जगतो आहोत. त्याला मारण्याचा काहीतरी उपाय आम्हांला सांगावा.”
रामजन्म
वरातली फट
ब्रह्मदेवाने थोडा वेळ विचार केला. मग तो म्हणाला, “हो, त्या दुष्टाला मारण्याचा एक उपाय आहे. “एकदा रावणाने पुष्कळ काळ कठोर तपश्चर्या केली. त्यावर मी प्रसन्न झालो, आणि त्याला वर दिला. त्याने मागितले, की कोणत्याही देवाला, दैत्याला किंवा स्वर्गातल्या कोणत्याही जीवाला मला मारता येऊ नये. मी म्हणालो, ‘तथास्तु.’ “पण त्याने माणसांना काडीची किंमत दिली नाही. गर्वाच्या भरात त्याने त्यांचे नावसुद्धा घेतले नाही. म्हणून माणूस त्याला मारू शकतो. दुसरे कोणीच नाही.” हे ऐकून देवांना आणि महर्षींना फार आनंद झाला.
रामजन्म
विष्णू आला
तेवढ्यात विष्णू तिथे आला. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा महान देव. तो गरुडावर बसून आला. ढगावर स्वार झालेल्या सूर्यासारखा तो दिसत होता. देवांनी त्याला वाकून नमस्कार केला. “हे विष्णू,” ते म्हणाले, “अयोध्येचा दशरथ राजा चांगला आणि उदार आहे. आपण त्याच्या तीन राण्यांच्या पोटी त्याचे चार पुत्र म्हणून जन्म घ्यावा. माणूस होऊन रावणाला युद्धात मारावे, कारण कोणताही देव त्याला मारू शकत नाही. त्याने ऋषींना मारले आहे. खेळत असलेल्या अप्सरांना मारले आहे. तो स्त्रियांना बळजबरीने पळवून नेतो. आम्हांला आपल्याशिवाय कोणी आधार नाही.” विष्णू म्हणाला, “घाबरू नका. तुमच्यासाठी मी रावणाला त्याच्या मुलांसकट आणि सगेसोयऱ्यांसकट मारीन. मग अकरा हजार वर्षे मी मनुष्यलोकात राहीन, आणि पृथ्वीवर राज्य करीन.” अशा रीतीने विष्णूने दशरथ राजाला आपले वडील म्हणून निवडले, आणि तो अंतर्धान पावला.
रामजन्म
अग्नीतून आलेला दूत
मग एक अद्भुत गोष्ट घडली. राजाच्या यज्ञकुंडातल्या अग्नीतून एक महान पुरुष वर आला. तो पर्वताच्या शिखरासारखा प्रचंड होता, आणि सूर्यासारखा तेजस्वी होता. तो सावळा होता. त्याचा चेहरा तांबूस होता, वस्त्रे तांबडी होती, आणि आवाज नगाऱ्यासारखा होता. त्याचे केस दाट आणि चमकदार होते, सिंहाच्या आयाळीसारखे. त्याच्या हातांत सोन्याचे एक मोठे पात्र होते. त्यावर चांदीचे झाकण होते. त्याने दशरथाकडे पाहिले. “राजा,” तो म्हणाला, “सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाने मला तुझ्याकडे पाठवले आहे.” राजाने हात जोडले. “भगवन्, आपले स्वागत असो,” तो म्हणाला. “मी आपली काय सेवा करू?” तो पुरुष म्हणाला, “या पात्रात खीर भरलेली आहे. ती देवांनी स्वतः तयार केली आहे. ती तुझ्या राण्यांना खायला दे. त्यांच्या पोटी तुला हवे असलेले पुत्र होतील.”
रामजन्म
राण्यांना प्रसाद
“तसेच होईल,” राजा आनंदाने म्हणाला. त्याने ते सोन्याचे पात्र घेतले आणि आदराने डोक्याला लावले. त्याने त्या अद्भुत पुरुषाला नमस्कार केला. आपले काम झाल्यावर तो पुरुष अंतर्धान पावला. एखाद्या गरिबाला अचानक धन मिळावे, तसा दशरथाला आनंद झाला. तो आपल्या राण्यांकडे गेला. त्याने अर्धी खीर कौसल्येला दिली, आणि पाव भाग सुमित्रेला. आठवा भाग कैकेयीला दिला. मग थोडा विचार करून उरलेला आठवा भागही त्याने सुमित्रेलाच दिला. अशा रीतीने सुमित्रेला दोन वाटे मिळाले. राण्यांना फार आनंद झाला. प्रत्येकीला आपला मोठा सन्मान झाला असे वाटले. त्यांनी ती खीर खाल्ली, आणि थोड्याच दिवसांत तिघीही गर्भवती झाल्या. ते पाहून राजाची इच्छा पूर्ण झाली.
रामजन्म
चार पुत्रांचा जन्म
यज्ञ होऊन पूर्ण एक वर्ष गेले. मग चैत्र महिन्यात नवमीच्या दिवशी कौसल्येला मुलगा झाला. तो होता राम. त्याच्यात साक्षात विष्णूचा अर्धा अंश होता. त्याचे डोळे तांबूस छटेचे होते, बाहू बळकट होते, आणि आवाज नगाऱ्यासारखा होता. मग कैकेयीला मुलगा झाला, भरत. आणि सुमित्रेला दोन मुलगे झाले, लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न. या तिघांमध्येही विष्णूचा अंश होता. स्वर्गात गंधर्व गाऊ लागले, आणि अप्सरा नाचू लागल्या. आकाशात देवदुंदुभी वाजले, आणि फुलांचा वर्षाव झाला. अयोध्येत रस्ते नाचणाऱ्यांनी, गाणाऱ्यांनी आणि लोकांच्या गर्दीने भरून गेले. राजाने ब्राह्मणांना पुष्कळ दाने दिली, आणि हजारो गाई दान केल्या. अकरा दिवसांनी कुलगुरू वसिष्ठांनी नामकरण केले. मोठ्या आनंदाने त्यांनी चारही मुलांची नावे ठेवली.
रामजन्म
राम आणि लक्ष्मण
चारही मुलगे विद्वान आणि शूर झाले. सगळ्यांशी ते प्रेमाने वागत. पण राम सगळ्यांचाच लाडका होता, आणि वडिलांचा तर विशेष लाडका. तो हत्तीवर आणि घोड्यावर बसायचा, रथ चालवायचा. धनुर्विद्येचा सराव करायला त्याला फार आवडे. तो वडिलांची सेवा करत असे. अगदी लहानपणापासून लक्ष्मणाचे रामावर अतोनात प्रेम होते. जणू तो रामाचा दुसरा प्राणच होता. लक्ष्मणाशिवाय राम झोपत नसे. त्याच्याशिवाय पक्वान्नाला हात लावत नसे. राम शिकारीला निघाला की लक्ष्मण धनुष्य घेऊन घोड्यावरून त्याच्या मागे जाई, त्याचे रक्षण करत. तसेच शत्रुघ्नाचे भरतावर जिवापेक्षा जास्त प्रेम होते, आणि भरताचेही त्याच्यावर तितकेच प्रेम होते. एका मुलासाठी झुरणाऱ्या राजाला आता चार मुलगे होते. त्याच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. वाल्मीकी रामायण, बालकांड, सर्ग १५ आणि १६, आणि सर्ग १८ मधले श्लोक १ ते ३७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. विधी करणारे ऋषी म्हणजे ऋष्यशृंग. ते अयोध्येला कसे आले, ते आधीच्या सर्गांत सांगितले आहे. सर्ग १७ मध्ये रामाच्या मदतीसाठी देव पृथ्वीवर वानर म्हणून जन्म घेतात. तो सर्ग इथे गाळला आहे. स्तोत्रे आणि ग्रहनक्षत्रांची स्थितीही गाळली आहे.