पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
रावणवध
शेवटचे युद्ध
राक्षसांचा राजा रावण याने राजकुमार रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. राम वानरांची सेना घेऊन समुद्र ओलांडून रावणाच्या लंका नगरीला आला. मग बराच काळ युद्ध चालले. रावणाचा महाकाय भाऊ कुंभकर्ण मारला गेला. त्याचा मुलगा इंद्रजितही मेला. आता खुद्द रावण लढायला बाहेर पडला. तेव्हा देवांचा राजा इंद्र याने आपला स्वतःचा रथ रामासाठी पाठवला. तो रथ इंद्राचा सारथी मातली हाकत होता. दोघे एकमेकांसमोर उभे ठाकले. लढून लढून राम थकला होता. तो चिंतेत पडला, आणि विचारात गढून उभा राहिला.
रावणवध
आदित्यहृदय
युद्ध पाहायला देव जमले होते. त्यांच्याबरोबर अगस्त्य हे महान ऋषी आले होते. फार पूर्वी अगस्त्यांनी रामाला एक प्रचंड बाण दिला होता. तो सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव याने घडवलेला होता. आता अगस्त्य रामाजवळ आले. ते म्हणाले, “महाबाहो रामा, एक प्राचीन रहस्य ऐक. त्याला आदित्यहृदय म्हणतात. जगाचा स्वामी जो सूर्य, त्याची ही स्तुती आहे. ती युद्धात विजय देते. तीन वेळा तिचा पाठ कर, म्हणजे तू जिंकशील. याच क्षणी तू रावणाला मारशील.” मग अगस्त्य आले तसे परत गेले. रामाचे दुःख दूर झाले. त्याने सूर्याकडे पाहून ती स्तुती म्हटली. त्याचे मन आनंदाने भरून गेले. त्याने आचमन करून स्वतःला शुद्ध केले, आणि धनुष्य हाती घेतले. देवांमधून सूर्याने आनंदाने रामाकडे पाहिले. रावणाचा अंत जवळ आला आहे, हे त्याला ठाऊक होते. तो रामाला म्हणाला, “त्वरा कर.”
रावणवध
काळे घोडे
रावणाच्या सारथ्याने त्याचा रथ रामावर घातला. त्या रथाला काळे घोडे जोडले होते. त्यावर ध्वज फडकत होते. बाणांचा पाऊस पाडणाऱ्या वादळी ढगासारखा तो गडगडत रणांगणावरून आला. रामाने धनुष्य वाकवले, आणि तो मातलीला म्हणाला, “मातली, बघ, तो किती आवेशाने येतो आहे. माझ्या उजवीकडे वळसा घालतो आहे. त्याला मला मारायचे आहे. रथ थेट त्याच्यावर घाल. वारा ढगाला उधळून लावतो, तसे मला त्याला उधळून लावायचे आहे. “शांत राहा. लगाम स्थिर हाताने धर. तू प्रत्यक्ष इंद्राचा रथ हाकतोस. तुला मी काही शिकवायला नको. मी फक्त आठवण करून देतो, कारण माझे सगळे लक्ष युद्धाकडे आहे.” हे शब्द ऐकून मातली खूश झाला. त्याने रथ वेगाने हाकला, आणि रावणाच्या रथाभोवती वळसा घातला. चाकांनी उडालेल्या धुळीने त्याने रावणाला झाकून टाकले.
रावणवध
अशुभ चिन्हे
रावणाचे डोळे रागाने लाल झाले. त्याने रामावर बाणांचा वर्षाव केला. रामाने इंद्राचे धनुष्य उचलले, आणि त्याला उत्तर दिले. दोन मानी सिंहांसारखे ते एकमेकांना भिडले. प्रत्येकाला दुसऱ्याला मारायचेच होते. देव, गंधर्व आणि महर्षी युद्ध पाहायला जमले. रावणाचा अंत व्हावा, असे त्यांना मनापासून वाटत होते. रावणाच्या मृत्यूची भयंकर चिन्हे दिसू लागली. आकाशातून त्याच्या रथावर रक्ताचा पाऊस पडला. गिधाडांचा मोठा थवा रथावर घिरट्या घालू लागला. रथ जिथे जाई, तिथे तो मागोमाग जाई. रावण जिथे जाई, तिथे जमीन हादरे. त्याच्या घोड्यांच्या डोळ्यांतून ठिणग्या आणि अश्रू एकत्रच गळू लागले. रामाच्या बाजूने मात्र सगळीकडे शुभ चिन्हे दिसत होती. ती पाहून रामाला फार आनंद झाला. रावण मेलाच, असे त्याने मनात धरले. अशी चिन्हे कशी ओळखायची, हे त्याला ठाऊक होते. तो आधीपेक्षा जोमाने लढू लागला.
रावणवध
समोरासमोर
आता दोन्ही सेना हातांत शस्त्रे घेऊन स्तब्ध उभ्या राहिल्या, आणि पाहू लागल्या. राक्षस रावणाकडे टक लावून पाहत होते, वानर रामाकडे. दोन्ही सेना जणू चित्रात रंगवल्यासारख्या दिसत होत्या. रावणाने रामाच्या घोड्यांवर बाण मारले. पण ते स्वर्गातले घोडे होते. त्यांना ते बाण कमळाच्या देठांच्या फटकाऱ्यांसारखे वाटले. मग रावणाने मायेने रामावर गदा, पर्वतांची शिखरे आणि झाडे यांचा वर्षाव केला. राम हसला, आणि त्याने हजारो बाणांनी उत्तर दिले. दोन्ही रथ वळत, धडकत पुढे आले. शेवटी ते इतके जवळ समोरासमोर उभे राहिले, की घोड्यांची डोकी एकमेकांना भिडली. रावणाने रामावर बाण मारले, पण राम डगमगला नाही. मग रावणाने मातलीवर बाण मारले. स्वतःवर झालेल्या घावापेक्षा रामाला याचा जास्त राग आला. त्याने रावणाचा रथ बाणांनी झाकून टाकला.
रावणवध
सात समुद्र खवळले
त्या युद्धाच्या गडगडाटाने सातही समुद्र खवळले. त्यांच्या तळाशी राहणारे नाग आणि दैत्य व्याकूळ झाले. सगळी पृथ्वी थरथरली. सूर्य निस्तेज झाला, आणि वारा थांबला. देव आणि ऋषी काळजीत पडले. त्यांनी प्रार्थना केली, “तिन्ही लोक सुखरूप राहोत. राक्षसराज रावणावर रामाचा विजय होवो.” गंधर्व थक्क होऊन पाहत होते. ते म्हणाले, “आकाशाला उपमा आकाशाचीच. सागराला उपमा सागराचीच. आणि राम-रावणाच्या या युद्धाला उपमा फक्त या युद्धाचीच.”
रावणवध
पुन्हा पुन्हा उगवणारे मस्तक
मग रामाने रागाने सापासारखा एक बाण धनुष्याला लावला. त्याने रावणाचे चमकती कुंडले घातलेले मस्तक तोडले. ते पडताना तिन्ही लोकांनी पाहिले. पण लगेच त्याच्या जागी तसेच दुसरे मस्तक उगवले. रामाने तेही तोडले. पुन्हा आणखी एक आले. तेही त्याने तोडले. अशी शंभर मस्तके त्याने तोडली. प्रत्येक पहिल्यासारखेच तेजस्वी होते. तरी रावण मेला नाही. रामाला प्रश्न पडला. त्याने मनात विचार केला, “या बाणांनी मला कधी दगा दिला नाही. यांनीच मी वनात कितीतरी राक्षस मारले. यांनीच मी बलाढ्य वानरराज वालीला मारले, आणि प्रत्यक्ष समुद्राला खवळवले. मग रावणापुढे हे इतके दुबळे का ठरतात?” तरी तो लढत राहिला, आणि रावणाने त्याच्यावर गदांचा वर्षाव केला. रात्रभर युद्ध चालले. रात्र असो वा दिवस, क्षणभरही ते थांबले नाही.
रावणवध
मातलीची आठवण
तेव्हा मातली म्हणाला, “काही ठाऊकच नसल्यासारखे आपण असे का लढत आहात? महाराज, त्याच्यावर ब्रह्मास्त्र सोडा. त्याच्या मृत्यूची वेळ देवांनी आधीच सांगितली होती. ती वेळ आता आली आहे.” रामाला आठवण झाली. अगस्त्यांनी दिलेला तो झगमगता बाण त्याने हाती घेतला. तो सापासारखा फुत्कारत होता. फार पूर्वी तिन्ही लोक जिंकण्यासाठी ब्रह्मदेवाने तो इंद्रासाठी घडवला होता. त्याच्या पिसांत वारा होता. त्याच्या टोकात अग्नी आणि सूर्य होते. त्याचे अंग आकाशाचे बनले होते. आणि मोठमोठ्या पर्वतांइतका तो जड होता. वेदांत सांगितलेले मंत्र म्हणून रामाने तो बाण अभिमंत्रित केला, आणि धनुष्याला लावला. तसे करताच सगळे प्राणी थरथरले, आणि पृथ्वी हादरली.
रावणवध
बाण परत आला
रामाने सगळ्या ताकदीने धनुष्य ओढले, आणि तो बाण रावणावर सोडला. तो वज्रासारखा त्याच्या छातीत घुसला. मृत्यूला कोणी थांबवू शकत नाही, तसे त्या बाणालाही कोणी थांबवू शकले नाही. त्याने रावणाचे हृदय फोडले, आणि त्याचा प्राण घेतला. रावणाच्या रक्ताने भिजलेला तो बाण पुढे जमिनीत शिरला. मग आपले काम झाल्यावर तो शांतपणे रामाच्या भात्यात परत आला. रावणाच्या हातून धनुष्य गळून पडले, आणि त्याबरोबर त्याचे प्राणही गेले. राक्षसांचा राजा मरून रथावरून जमिनीवर कोसळला. उरलेल्या राक्षसांनी आपला राजा पडलेला पाहिला. ते घाबरून पळू लागले. वानर गर्जना करत झाडे घेऊन त्यांच्यामागे धावले. आता आपले रक्षण करणारा कोणी उरला नाही. रडत रडत राक्षस लंकेत पळून गेले.
रावणवध
शांती परतली
वानरांनी आनंदाने जयघोष केला, आणि रामाचा विजय पुकारला. आकाशात देवदुंदुभी वाजू लागले. दिव्य सुगंध घेऊन मंद वारा वाहू लागला. आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला, आणि रामाचा रथ फुलांनी झाकून गेला. “शाबास, शाबास!” असे देव म्हणाले. सगळ्या जगाला दहशत बसवणारा रावण मेला होता. देवांना आनंद झाला. आकाश निरभ्र झाले, पृथ्वी शांत झाली, आणि सूर्य स्थिर प्रकाशू लागला. रामाच्या मित्रांनी ज्या विजयाची आशा धरली होती, तो विजय त्याने मिळवला. ते मित्र म्हणजे वानरांचा राजा सुग्रीव, आणि रावणाचा भाऊ बिभीषण, जो रामाकडे आला होता. ते लक्ष्मणाबरोबर रामाचा गौरव करायला आले. देवांमध्ये इंद्र शोभतो, तसा राम आपल्या मित्रांमध्ये आणि सेनेमध्ये रणांगणावर शोभत होता. ही गोष्ट वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडाच्या एकशे पाचव्या ते एकशे आठव्या सर्गांवरून पुन्हा सांगितली आहे. आदित्यहृदय हे सूर्याचे स्तोत्र इथे एका वाक्यात सांगितले आहे, आणि बहुतेक अशुभ चिन्हे आणि शस्त्रे सोडून दिली आहेत. यानंतर एकशे अकराव्या सर्गात रावणाची पत्नी मंदोदरी हिचा विलाप येतो. तो इथे सांगितलेला नाही.