पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
शिवधनुष्य
जनकाच्या दरबारात
अयोध्येचा राजा दशरथ याचे दोन तरुण मुलगे, राम आणि लक्ष्मण, मिथिला नगरीत येऊन पोहोचले होते. थोर ऋषी विश्वामित्र त्यांना सांभाळत होते. मिथिलेत जनक राजा राज्य करत होता. तो चांगला आणि धर्माने वागणारा राजा होता. एका प्रसन्न सकाळी लवकर उठून त्याने आपली प्रार्थना आटोपली. मग त्याने विश्वामित्रांना आणि दोघा राजपुत्रांना बोलावून घेतले. सगळे विधी करून त्याने ऋषींचा सन्मान केला. जनक म्हणाला, “मुनिवर, आपले स्वागत असो. मी आपली काय सेवा करू? आज्ञा द्यावी.” विश्वामित्र म्हणाले, “हे दशरथ राजाचे मुलगे. दोघेही योद्धे आहेत. जगभर त्यांची कीर्ती आहे. तुझ्या घरी ते मोठे धनुष्य ठेवले आहे, ते त्यांना पाहायचे आहे. ते त्यांना दाखव. ते पाहिले, की ते समाधानाने घरी परत जातील.”
शिवधनुष्य
शिवाचे धनुष्य
“तर मग हे धनुष्य आमच्याकडे कसे आले ते ऐका,” जनक म्हणाला. “फार पूर्वी एक मोठा यज्ञ झाला. देवांनी त्या यज्ञातला वाटा महादेव शिवाला दिला नाही. शिव भयंकर संतापला. त्याने हे धनुष्य उचलले, आणि तो म्हणाला, ‘तुम्ही मला वगळलेत. या धनुष्याने मी तुमची मस्तके छाटून टाकीन.’ “देव घाबरून गेले. ‘शांत व्हावे,’ अशी त्यांनी त्याची विनवणी केली. अखेर तो त्यांच्यावर प्रसन्न झाला. त्याने ते धनुष्य देवांना दिले. देवांनी ते पूर्वी माझ्या कुळातल्या एका राजाकडे ठेव म्हणून ठेवले. तेव्हापासून ते आमच्याकडेच आहे.”
शिवधनुष्य
भूमीतून आलेली कन्या
जनक पुढे सांगू लागला, “एकदा मी शेत नांगरत होतो. तेव्हा माझ्या नांगराच्या मागे जमिनीतून एक मुलगी वर आली. शेत साफ करताना ती मला सापडली. तिचे नाव सीता ठेवले. ती कोणत्याही आईच्या पोटी जन्मली नाही. ती माझी स्वतःची मुलगी म्हणून मोठी झाली. “मी एक पण केला. जो तिच्याशी लग्न करील, त्याने आपल्या पराक्रमाने तिला जिंकावे. “पुष्कळ राजे तिला मागणी घालायला आले. मी त्यांना माझा पण सांगितला. आपले बळ आजमावायला ते मिथिलेत आले. मी हे धनुष्य त्यांच्यापुढे आणवले. पण त्यांच्यापैकी एकालाही ते उचलतासुद्धा आले नाही. मी त्या सगळ्यांना परत पाठवले. “आता हे तेजस्वी धनुष्य मी राम-लक्ष्मणांनाही दाखवतो. रामाने त्याला प्रत्यंचा लावली, तर मी माझी मुलगी सीता त्याला देईन.” “रामाला धनुष्य दाखव,” विश्वामित्र म्हणाले.
शिवधनुष्य
पाच हजार माणसे
जनकाने हुकूम दिला. त्याचे मंत्री नगरात गेले. धनुष्य एका मोठ्या लोखंडी पेटीत होते. त्या पेटीला आठ चाके होती. ती इतकी जड होती, की पाच हजार ताकदवान माणसांनी कशीबशी ती ओढून आणली. “महाराज, हे धनुष्य,” मंत्री म्हणाले. जनकाने हात जोडले. तो विश्वामित्रांना म्हणाला, “मुनिवर, हे धनुष्य आमच्या कुळात पूजले जाते. मोठमोठ्या राजांना ते ओढतासुद्धा आले नाही. देव, दैत्य, आकाशात फिरणारे दिव्य जीव, कोणालाच त्याला प्रत्यंचा लावता आली नाही. मग माणसाला ते वाकवण्याची, किंवा नुसते उचलण्याची तरी काय आशा? पण राजपुत्रांना ते दाखवा.” “रामा, बाळा,” विश्वामित्र म्हणाले, “हे धनुष्य बघ.”
शिवधनुष्य
धनुष्य मोडले
रामाने पेटी उघडली आणि धनुष्याकडे पाहिले. त्याने विचारले, “या अद्भुत धनुष्याला मी हात लावू का? मी ते उचलून ओढून पाहतो.” “हो,” राजा म्हणाला. “हो,” ऋषी म्हणाले. हजारो लोक पाहत होते. खेळ खेळावा इतक्या सहज रामाने धनुष्य मधोमध धरले. त्याने ते उचलले आणि त्याला प्रत्यंचा लावली. मग त्याने ते पूर्ण ओढले, आणि ते मोठे धनुष्य मोडून त्याचे दोन तुकडे झाले. वज्र कोसळावे तसा कडकडाट झाला. डोंगर दुभंगावा तशी पृथ्वी हादरली. ऋषी, राजा आणि दोघे राजपुत्र सोडून बाकी सगळे लोक बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडले.
शिवधनुष्य
पाळलेला पण
लोक शुद्धीवर आले, तेव्हा जनकाची सगळी काळजी मिटली होती. त्याने हात जोडले. तो म्हणाला, “मुनिवर, रामाचे बळ मी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले. ते अद्भुत आहे. मी कल्पनाही केली नव्हती, इतके ते मोठे आहे. रामाशी लग्न करून माझी मुलगी सीता आमच्या कुळाची कीर्ती वाढवील. पराक्रम हेच तिचे मोल, असा मी पण केला होता. माझा पण आज खरा झाला. मी सीता रामाला देईन. ती मला जिवापेक्षाही प्रिय आहे. “आपली परवानगी असेल, तर माझे मंत्री आत्ताच अयोध्येला जातील. ते दशरथ राजाला सगळी हकिगत सांगतील, आणि आनंदाने त्याला इकडे घेऊन येतील.” विश्वामित्रांनी होकार दिला, आणि दूत निघाले.
शिवधनुष्य
लग्न
जनकाचे दूत दशरथ राजाला मिथिलेला घेऊन आले. रामाचे दुसरे दोन भाऊ, भरत आणि शत्रुघ्न, हेही त्याच्याबरोबर आले. चारही भावांची लग्ने एकदमच करायची, असे ठरले. अयोध्येचे कुलगुरू वसिष्ठ यांनी फुलांनी सजवलेल्या वेदीवर पवित्र अग्नी पेटवला. जनकाने सगळे दागिने घातलेल्या सीतेला आणले, आणि अग्नीसमोर रामाच्या पुढ्यात उभे केले. तो रामाला म्हणाला, “ही माझी मुलगी सीता. ती तुझ्या जीवनात आणि तुझ्या धर्मात तुझी साथ करील. तिचा हात हाती घे. ती तुझ्याशी एकनिष्ठ राहील, आणि सावलीसारखी सदैव तुझ्या मागे चालेल.” मग त्याने मंत्रांनी पवित्र केलेले पाणी सोडले. देव म्हणाले, “शाबास!” आणि आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला. मग जनकाने बाकीच्या भावांना आणखी तीन वधू दिल्या. लक्ष्मणाला ऊर्मिला, आणि भरत-शत्रुघ्नांना आणखी दोघी. चारही जोडप्यांनी अग्नीला तीन प्रदक्षिणा घातल्या, आणि त्यांचे लग्न झाले.
शिवधनुष्य
परतीची वाट
दुसऱ्या दिवशी सकाळी विश्वामित्रांनी निरोप घेतला, आणि ते उत्तरेकडे पर्वतांत निघून गेले. जनकाने आपल्या मुलींना भरपूर आहेर दिला. दशरथ आपले मुलगे आणि सैन्य घेऊन घरी निघाला. वाटेत पक्षी कर्कश ओरडू लागले. पण हरणे उजवीकडून गेली. हा शुभ शकुन. राजाने वसिष्ठांना विचारले, “याचा अर्थ काय? माझे मन थरथरते आहे.” वसिष्ठ म्हणाले, “पक्षी सांगतात, की भयंकर संकट येते आहे. हरणे सांगतात, की ते टळेल.” तेवढ्यात सोसाट्याचा वारा सुटला. पृथ्वी हादरली, आणि उंच झाडे कोसळली. अंधाराने सूर्य झाकला गेला. सगळीकडे राख पसरली. सैन्य भांबावून उभे राहिले. फक्त ऋषी, राजा आणि त्याचे मुलगे भानावर होते.
शिवधनुष्य
परशुराम
त्या अंधारातून एक भयंकर आकृती पुढे आली. ते होते परशुराम. ते उग्र ऋषी होते, जमदग्नी ऋषींचे पुत्र. डोक्यावर जटांचा मोठा भारा होता, आणि ते अग्नीसारखे धगधगत होते. खांद्यावर परशू होता, आणि हातात धनुष्य आणि एक प्राणघातक बाण. फार पूर्वी एका राजाने परशुरामांच्या वडिलांना मारले होते. त्याचा सूड म्हणून परशुरामांनी पुन्हा पुन्हा पृथ्वीवरच्या क्षत्रियांचा नाश केला होता. ऋषी कुजबुजू लागले, “ते पुन्हा क्षत्रियांना मारायला तर आले नसतील?” त्यांनी परशुरामांना स्वागताचे अर्घ्य दिले, आणि त्यांनी ते स्वीकारले. मग परशुराम रामाकडे वळले. ते म्हणाले, “तू शिवाचे धनुष्य मोडलेस, असे मी ऐकले. फार अद्भुत काम केलेस. म्हणून तुझे बळ पाहायला मी तुझ्यासाठी दुसरे एक धनुष्य आणले आहे.”
शिवधनुष्य
विष्णूचे धनुष्य
परशुराम म्हणाले, “हे धनुष्य विष्णूचे होते. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा थोर देव. एकदा विष्णू आणि शिव यांचे युद्ध झाले. देवांनी निवाडा केला, की विष्णू अधिक बलवान. विष्णूचे धनुष्य पुढे माझ्या वडिलांकडे आले, आणि आता माझ्याकडे. याला बाण लाव आणि ओढ, जसे क्षत्रियाने करावे. तुला जमले, तर मी तुझ्याशी द्वंद्वयुद्ध करीन.” दशरथ राजाचा चेहरा पांढराफटक पडला. हात जोडून तो म्हणाला, “आपण ब्राह्मण आहात, तपस्वी आहात. पूर्वी आपण सगळी पृथ्वी कश्यप ऋषींना दान केली, आणि आपण महेंद्र पर्वतावर राहायला गेलात. माझ्या मुलांना सोडा. ते अजून लहान आहेत. आपण रामाला मारलेत, तर आमच्यापैकी कोणीच जिवंत राहणार नाही.” परशुरामांनी त्याच्याकडे लक्षच दिले नाही. त्यांची नजर रामावरच खिळली होती.
शिवधनुष्य
रामाने प्रत्यंचा लावली
वडिलांचा मान राखून राम जपून बोलला. “परशुराम, आपण आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा सूड घेतलात,” तो म्हणाला. “त्याबद्दल मी आपला आदर करतो. पण आपण मला दुबळा समजता. आता माझे बळ पाहा.” त्याने परशुरामांच्या हातून धनुष्य आणि बाण घेतले. क्षणार्धात त्याने धनुष्याला प्रत्यंचा लावली, आणि बाण जोडला. राम म्हणाला, “आपण ब्राह्मण आहात. आणि विश्वामित्रांसाठी मी आपला मान राखतो. म्हणून आपला प्राण घेण्यासाठी मी बाण सोडणार नाही. पण हा विष्णूचा बाण आहे. तो कधीच वाया जात नाही. दोनपैकी एक गोष्ट तो नष्ट करीलच. आपली हवे तिथे जाण्याची शक्ती, किंवा आपण तपश्चर्येने मिळवलेले स्वर्गातले पुण्यलोक.” हे पाहायला देव आकाशात जमले.
शिवधनुष्य
बाण सुटला
परशुरामांना आपले बळ ओसरत चालल्यासारखे वाटले. ते सावकाश बोलू लागले. “मी पृथ्वी कश्यपांना दान केली, तेव्हा ते मला म्हणाले, ‘माझ्या भूमीवर राहू नका.’ म्हणून मी कधीच पृथ्वीवर रात्र काढत नाही. हवे तिथे जाण्याची माझी शक्ती राहू द्या, म्हणजे मी महेंद्र पर्वतावर परत जाऊ शकेन. त्याऐवजी स्वर्गातले माझे पुण्यलोक नष्ट करा. “या धनुष्याच्या स्पर्शावरून मी ओळखले, आपण कोण आहात ते. आपण साक्षात विष्णू आहात, देवांचे अविनाशी प्रभू. बाण सोडावा.” रामाने बाण सोडला, आणि परशुरामांचे स्वर्गातले पुण्यलोक नष्ट झाले. रामाने त्यांचा सन्मान केला. त्यांनी आदराने रामाला प्रदक्षिणा घातली, आणि ते लगेच महेंद्र पर्वताकडे निघून गेले. चारी दिशांचा अंधार दूर झाला. हाती धनुष्य उंचावून उभ्या असलेल्या रामाची देवांनी स्तुती केली. वाल्मीकी रामायण, बालकांड, सर्ग ६६, ६७ आणि ७३ ते ७६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वाल्मीकींच्या रामायणात एकाच दिवशी राजांची स्पर्धा होत नाही. ते राजे फार पूर्वीच हरले होते, आणि जनक धनुष्य फक्त रामालाच दाखवतो. दशरथाचा प्रवास आणि वाङ्निश्चय यांचे सर्ग ६८ ते ७२ इथे दोन वाक्यांत सांगितले आहेत. कुळांचे इतिहास, जनकाने नकार दिलेल्या राजांनी मिथिलेला घातलेला वेढा, आणि दोन धनुष्यांची परशुरामांनी सांगितलेली संपूर्ण कथा इथे गाळली आहे. बाकीच्या दोन वधू म्हणजे मांडवी आणि श्रुतकीर्ती.