पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
शूर्पणखा
नदीकाठची झोपडी
अयोध्येचा राजकुमार राम वनात राहत होता. त्याचे वडील दशरथ राजा याने तशी आज्ञा दिली होती. त्याच्याबरोबर पत्नी सीता आणि धाकटा भाऊ लक्ष्मण होते. गोदावरी नदीजवळ त्यांनी पानांची एक झोपडी बांधली होती. तिथे ते राहत होते. वनातले ऋषी त्यांचा आदर करत. एका सकाळी तिघांनी नदीवर स्नान केले, आणि ते झोपडीत परत आले. रामाने सकाळची प्रार्थना केली. मग तो सीतेबरोबर झोपडीत आनंदात बसला. लक्ष्मणाशी त्याच्या कितीतरी गोष्टी चालल्या होत्या. ते असे गप्पा मारत बसले होते, तेवढ्यात एक राक्षसी सहज त्या वाटेने आली.
शूर्पणखा
शूर्पणखेने रामाला पाहिले
तिचे नाव शूर्पणखा. राक्षसांचा दहा तोंडांचा राजा रावण याची ती बहीण. तिने रामाकडे पाहिले, आणि क्षणात तिला तो हवासा वाटू लागला. तो एखाद्या देवासारखा तेजस्वी होता. त्याचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे लांब होते. त्याची चाल मोठ्या हत्तीसारखी होती. डोक्यावर तपस्व्याच्या जटा होत्या, तरी तो पुरा राजासारखा दिसत होता. शूर्पणखा त्याच्या अगदी उलट होती. तो तरुण आणि देखणा, गोड आवाजाचा. ती म्हातारी आणि कुरूप. तिचे केस तांबूस होते, आणि आवाज कर्कश. तो सज्जन, ती दुष्ट. ती म्हणाली, “तुझ्या डोक्यावर तपस्व्यासारख्या जटा आहेत. तरी हातात धनुष्यबाण आहेत, आणि बरोबर बायकोही आहे. राक्षस राहतात त्या या वनात तू का आलास?”
शूर्पणखा
रामाचे उत्तर
राम सरळ स्वभावाचा होता. त्याने तिला स्पष्ट सांगितले. तो म्हणाला, “दशरथ नावाचे एक राजे होते. मी त्यांचा थोरला मुलगा राम. हा माझा धाकटा भाऊ लक्ष्मण. तो सगळीकडे माझ्याबरोबर असतो. आणि ही माझी पत्नी सीता. वडिलांच्या आणि आईच्या आज्ञेने मी या वनात राहायला आलो आहे. “आता मला तुझ्याबद्दल ऐकायचे आहे. तू कोण? कोणाची मुलगी? तू मला राक्षसी वाटतेस. इथे कशासाठी आलीस, ते खरे खरे सांग.”
शूर्पणखा
शूर्पणखेचा प्रस्ताव
ती म्हणाली, “मी शूर्पणखा. मला हवे ते रूप घेता येते. या वनात मी एकटी फिरते. सगळे मला घाबरतात. “रावण माझा भाऊ आहे. खर हाही माझा भाऊ आहे. तो मोठा नावाजलेला योद्धा आहे. पण तुला पाहिल्यापासून मला त्यांची काही पर्वा उरली नाही. मला तूच नवरा म्हणून हवा आहेस. “या सीतेचे तुला काय काम? ती कुरूप आहे, बेढब आहे. ती तुला शोभत नाही. तुझी बायको होण्याच्या लायकीची मीच आहे. मी हिला खाऊन टाकीन, आणि तुझ्या भावालाही. मग तू आणि मी या वनात सगळीकडे हिंडू, आणि डोंगरांची शिखरे पाहू.”
शूर्पणखा
रामाने थट्टा केली
राम हसला. हसत हसत, मऊ आवाजात, त्याने तिला गमतीने उत्तर दिले. तो म्हणाला, “माझे लग्न झाले आहे. ही माझी लाडकी पत्नी. तुझ्यासारख्या स्त्रीला सवत असलेला नवरा आवडणार नाही. तिथे तू सुखी होणार नाहीस. “पण हा माझा भाऊ लक्ष्मण पाहा. तो तरुण आहे, देखणा आहे, शूर आहे, आणि स्वभावाने चांगला आहे. त्याला बायको नाही, आणि त्याला ती हवी आहे. तुझ्या सौंदर्याला तोच नवरा शोभेल. सुंदरी, त्याच्याशी लग्न कर. मग तुला सवत असणार नाही. सोन्याच्या पर्वतावर सूर्याचे ऊन चमकते, तशी तू त्याच्या शेजारी शोभशील.”
शूर्पणखा
लक्ष्मणानेही थट्टा केली
शूर्पणखा लगेच रामाकडून लक्ष्मणाकडे वळली. ती त्याला म्हणाली, “तुझ्यासारख्या देखण्या पुरुषाला मीच बायको शोभेन. तू आणि मी आनंदाने सगळ्या वनात हिंडू.” लक्ष्मणाने हसून तो खेळ पुढे चालवला. तो म्हणाला, “मी तर माझ्या भावाचा नुसता सेवक आहे. सेवकाची बायको होऊन तुला काय मिळणार? त्यापेक्षा माझ्या थोरल्या भावाची दुसरी बायको हो. तुझ्यासाठी तो आपल्या त्या कुरूप, म्हाताऱ्या बायकोला सोडून देईल. तुझ्यासारखे रूप सोडून कोणता शहाणा माणूस एखाद्या मानवी स्त्रीला निवडेल?” थट्टा कोणती आणि खरे कोणते, हे शूर्पणखेला कधी कळलेच नव्हते. तिने त्याचा प्रत्येक शब्द खरा मानला.
शूर्पणखा
हल्ला
ती पुन्हा रामाकडे गेली. तो सीतेबरोबर झोपडीत बसला होता. ती म्हणाली, “तू या कुरूप, म्हाताऱ्या बायकोला चिकटून बसला आहेस. माझी तुला काहीच किंमत नाही. आता तुझ्या डोळ्यांदेखत मी या मानवी बाईला खाऊन टाकते. मग तू माझा एकटीचा होशील.” तिचे डोळे निखाऱ्यांसारखे धगधगत होते. ती सीतेवर धावून गेली. रामाने रागाने तिला मागे आवरले. राम म्हणाला, “लक्ष्मणा, क्रूर आणि रानटी जीवांची थट्टा कधीच करू नये. सीतेकडे बघ. भीतीने ती अर्धमेली झाली आहे. या राक्षसीला विद्रूप करून टाक.”
शूर्पणखा
लक्ष्मणाची तलवार
लक्ष्मणालाही राग आला होता. त्याने तलवार उपसली. आणि रामाच्या डोळ्यांसमोर त्याने तिचे कान आणि नाक कापले. शूर्पणखा भयंकर किंचाळली. रक्ताने माखलेली ती आल्या वाटेने वनात पळत सुटली. हात वर करून ती आक्रोश करत होती. पावसाळ्यातल्या मेघगर्जनेसारख्या तिच्या किंकाळ्या झाडांमधून घुमत गेल्या. ती थांबली ती थेट आपल्या भावापाशी, खरापाशी. खर हा एक क्रूर राक्षस होता. वनाच्या त्या भागात तो राहत होता.
शूर्पणखा
खराकडे
आकाशातून वज्र कोसळावे, तशी शूर्पणखा खरापुढे जमिनीवर कोसळली. भीतीने आणि धक्क्याने तिला ग्लानी आली होती. रक्त अजून वाहतच होते. मग तिने भावाला सगळे सांगितले. राम नावाचा एक राजकुमार वनात आला आहे, असे ती म्हणाली. त्याच्याबरोबर त्याची बायको आहे, आणि लक्ष्मण नावाचा भाऊ आहे. त्यांनी तिचे कान आणि नाक कसे कापले, तेही तिने त्याला सांगितले. शूर्पणखेने खराला ही बातमी आणली, तेव्हा त्याच्या राक्षसांचे सैन्य त्याच्याभोवती उभे होते. वाल्मीकी रामायण, अरण्यकांड, सर्ग १७ आणि १८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शूर्पणखेने आपल्या आणखी काही भावांची नावे घेतली आहेत. ते भाऊ इथे गाळले आहेत.