पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
सीतात्याग
अयोध्येतली सुखाची वर्षे
रावण हा राक्षसांचा राजा. त्याने रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. रामाने त्याला मारले आणि सीतेला घरी परत आणले. आता राम अयोध्येत राज्य करत होता. त्याचे तिघे भाऊ, लक्ष्मण, भरत आणि शत्रुघ्न, त्याच्या सोबत होते. अशी दहा हजार वर्षे सुखात गेली. एके दिवशी सीता सुंदर वस्त्रे आणि दागिने घालून रामाकडे आली. ती गरोदर आहे, हे रामाने पाहिले. त्याला खूप आनंद झाला. तो म्हणाला, “सीते, आपल्याकडे बाळ येणार आहे. तुला काय हवे ते माग. ते पूर्ण होईल.” सीता हसली. ती म्हणाली, “मला गंगेकाठची पवित्र तपोवने पाहायची आहेत. तिथे ऋषी फळे आणि कंदमुळे खाऊन राहतात. त्यांच्यात मला राहायचे आहे, निदान एक रात्र तरी.” राम म्हणाला, “ठीक आहे. उद्याच तू जा.”
सीतात्याग
लोक काय म्हणतात
मग राम आपल्या मित्रांबरोबर बसायला गेला. त्या मित्रांना खूप गोष्टी ठाऊक होत्या, आणि ते त्याला हसवत असत. गप्पा रंगल्या असताना रामाने त्यांच्यातल्या एकाला विचारले, “लोक माझ्याबद्दल आणि सीतेबद्दल काय बोलतात? चांगले-वाईट सगळे सांग. घाबरू नकोस.” त्याने हात जोडले. “महाराज, बाजारात आणि रस्त्यांवर लोक असे बोलतात. ‘रामाने मोठे अवघड काम केले. समुद्रावर सेतू बांधला आणि रावणाला मारले. पण रावणाने सीतेला मांडीवर घेऊन पळवले होते. ती त्याच्या ताब्यात राहिली होती. तरी रामाला तिला परत घेणे कसे सहन होते? राजा करतो तसेच प्रजा करते. आता आपल्या बायकांचे असले वागणेही आपल्याला सहन करावे लागणार.’” राम बाकीच्यांकडे वळला. “हे खरे आहे का?” त्यांनी जमिनीपर्यंत वाकून नमस्कार केला. ते म्हणाले, “होय, हे खरे आहे.”
सीतात्याग
रामाने भावांना बोलावले
रामाने मित्रांना निरोप दिला आणि मनाशी निर्णय घेतला. त्याने भावांना तातडीने बोलावून घेतले. ते आले तेव्हा रामाची मान खाली झुकली होती. डोळ्यांत पाणी होते. ग्रहण लागलेल्या चंद्रासारखा त्याचा चेहरा निस्तेज झाला होता. तो त्यांना म्हणाला, “तुम्ही माझे प्राण आहात. माझे ऐका. लोक सीतेबद्दल लाजिरवाणे बोलत आहेत. ते ऐकून माझ्या काळजाला घरे पडली आहेत. रावणाने तिला पळवले आणि मी त्याला मारले, हे तुम्हांला ठाऊक आहे. मग आपली शुद्धता सिद्ध करायला सीतेने अग्नीत प्रवेश केला. लक्ष्मणा, तुझ्या डोळ्यांदेखत. अग्निदेवाने स्वतः सांगितले की ती निष्पाप आहे. माझे मनही जाणते की ती शुद्ध आहे.”
सीतात्याग
रामाची आज्ञा
राम पुढे म्हणाला, “पण माणसाचे नाव हेच त्याचे सर्वस्व. देवांनाही अपकीर्तीचा तिटकारा असतो. सगळे थोर लोक कीर्तीसाठी झटतात. जोवर लोक एखाद्याच्या अपकीर्तीची चर्चा करतात, तोवर ती त्याला खाली ओढते, मेल्यानंतरसुद्धा. ती टाळण्यासाठी मी माझे प्राणसुद्धा देईन, तुम्हांलासुद्धा सोडीन. मग सीतेची काय कथा! “लक्ष्मणा, उद्या पहाटे सीतेला रथात घेऊन जा. तो रथ राजसारथी सुमंत्र चालवतो. गंगेच्या पलीकडे महर्षी वाल्मीकींचा आश्रम आहे. त्या निर्जन जागी तिला सोड आणि लवकर परत ये. तिला गंगेकाठचे आश्रम पाहायचे होते. तिची तीच इच्छा पूर्ण झाली, असे समज. “सीतेसाठी माझ्याशी वाद घालू नका. जो माझे मन वळवायचा प्रयत्न करील, तो माझ्या इच्छेच्या आड येईल. तो माझा मित्र नव्हे.” एवढे बोलून राम आत गेला. त्याचा चेहरा अश्रूंनी भिजला होता. तो दीर्घ सुस्कारे सोडत होता.
सीतात्याग
प्रवास
पहाटे लक्ष्मणाने जड मनाने सुमंत्राला घोडे जोडायला सांगितले. मग तो सीतेकडे गेला. तो म्हणाला, “महाराजांनी आपली इच्छा पूर्ण केली आहे. आपल्याला गंगेकाठच्या आश्रमांत घेऊन जायला त्यांनी मला सांगितले आहे.” सीतेला फार आनंद झाला. ऋषिपत्नींना भेट द्यायला तिने मौल्यवान वस्त्रे आणि दागिने बरोबर घेतले. वाटेत तिचे मन अस्वस्थ झाले. ती म्हणाली, “लक्ष्मणा, मला अपशकुन दिसत आहेत. माझा डोळा फडफडतो आहे, अंग थरथरते आहे. सगळी पृथ्वी मला ओसाड दिसते आहे. तुझे भाऊ खुशाल आहेत ना?” तिने हात जोडून देवांची प्रार्थना केली. लक्ष्मण म्हणाला, “सगळे खुशाल आहे.” पण आतून त्याचे मन तुटत होते.
सीतात्याग
गंगेच्या काठी
दुसऱ्या दिवशी दुपारी ते गंगेपाशी पोहोचले. नदी पाहताच लक्ष्मण मोठमोठ्याने रडू लागला. सीता म्हणाली, “तू का रडतोस? ही नदी पाहायची मला किती ओढ होती! अशा आनंदाच्या वेळी मला दुःखी का करतोस? दोन रात्री रामांपासून दूर राहिलास, म्हणून त्यांची आठवण येते का? माझे त्यांच्यावर प्राणांपेक्षा जास्त प्रेम आहे. पण मी काही असा शोक करत नाही. मला पलीकडे घेऊन चल. ऋषींकडे एक रात्र राहू आणि परत जाऊ. मलाही रामांना लवकर भेटायचे आहे.” लक्ष्मणाने डोळे पुसले आणि नावाड्यांना बोलावले. त्याने सुमंत्राला रथ घेऊन थांबायला सांगितले. मग ते नदी ओलांडून गेले.
सीतात्याग
लक्ष्मणाने सांगितले
पलीकडच्या काठावर लक्ष्मणाने रडत रडत हात जोडले. तो म्हणाला, “दादांनी मला असे काम दिले आहे, की सगळे जग मला दोष देईल. त्यापेक्षा मला मरण आलेले बरे. मला क्षमा करा.” आणि तो जमिनीवर कोसळला. सीता घाबरली. “हे काय? खरे काय ते मला सांग.” लक्ष्मणाने मान खाली घातली. तो म्हणाला, “महाराजांनी नगरात आपल्याबद्दल भयंकर बोलणे ऐकले. आपला काहीही दोष नाही. पण लोक काय म्हणतील या भीतीने त्यांनी आपला त्याग केला आहे. आपली इच्छा पूर्ण करायच्या निमित्ताने त्यांनी आपल्याला इथे पाठवले. इथेच मला आपल्याला सोडून जायचे आहे. “पण निराश होऊ नका. महर्षी वाल्मीकी माझ्या वडिलांचे, दशरथ महाराजांचे, जवळचे मित्र होते. त्यांच्या आश्रयाला राहा, आणि रामांना नेहमी मनात ठेवा.”
सीतात्याग
सीतेचा निरोप
सीता बेशुद्ध होऊन खाली पडली. शुद्धीवर आल्यावर ती रडू लागली. “मी फक्त दुःख भोगायलाच जन्मले. मी शुद्ध आहे, तरी माझ्या पतीने मला सोडले. पूर्वी मी आनंदाने वनात राहिले, कारण राम माझ्याबरोबर होते. आता इथे एकटी कशी राहू? मी गंगेत जीव दिला असता. पण माझ्या पोटी रामांचे बाळ आहे. मी जीव दिला, तर माझ्याबरोबर त्यांचा राजवंशही संपेल. “महाराजांनी सांगितले तसे कर. आणि त्यांना माझा हा निरोप सांग. ‘सीता शुद्ध आहे, हे आपण जाणता. अपकीर्तीच्या भीतीने आपण मला सोडले. ती अपकीर्ती टाळायला मीही आपल्याला मदत केली पाहिजे, कारण आपणच माझा आधार आहात. आपल्या भावांना सांभाळता, तसेच प्रजेलाही सांभाळावे.’ “आता जाण्याआधी माझ्याकडे बघ. मी गर्भवती आहे, हे पाहून जा.”
सीतात्याग
काठावर एकटी
लक्ष्मणाने जमिनीपर्यंत मस्तक टेकले. त्याच्या तोंडून शब्द फुटेना. शेवटी तो म्हणाला, “आपण हे काय बोलता? मी आपल्या चेहऱ्याकडे कधी डोळे वर करून पाहिले नाही. मी फक्त आपले पायच पाहिले आहेत. आता या वनात, राम जवळ नसताना, मी आपल्याकडे कसा पाहू?” त्याने तिला नमस्कार केला आणि तो पुन्हा नावेत बसला. पलीकडे जाऊन तो भान हरपल्यासारखा रथात बसला. पलीकडच्या काठावर सीता एकटी राहिली होती. पुन्हा पुन्हा तो वळून तिच्याकडे पाहत होता. रथ दूर जाईपर्यंत सीता त्याच्याकडे पाहत राहिली. मग त्या वनात ती मोठ्याने रडू लागली. भोवती मोरांचा केकारव चालला होता.
सीतात्याग
वाल्मीकी ऋषी
आश्रमातल्या मुलांनी तिचे रडणे ऐकले. ती मुले धावत वाल्मीकींकडे गेली. “गुरुजी, नदीकाठी एक स्त्री रडत आहे. आकाशातून खाली आलेल्या देवीसारखी ती दिसते. ती आपल्याकडे आश्रयाला आली आहे.” वाल्मीकींनी अनेक वर्षे तपश्चर्या केली होती. त्यामुळे त्यांना लपलेल्या गोष्टी दिसण्याची शक्ती मिळाली होती. तिचे स्वागत करायला ते नदीकडे गेले. ते प्रेमाने म्हणाले, “तू जनक राजाची मुलगी, रामाची लाडकी राणी. तू येणार हे मला ठाऊक होते. का आलीस, तेही ठाऊक आहे. तू काही चूक केली नाहीस, हे मी जाणतो. माझ्या आश्रमाजवळच्या तपस्विनी तुला आपल्या मुलीसारखे सांभाळतील. आपल्या घरीच आलीस, असे समज.” सीतेने त्यांच्या पायांवर मस्तक ठेवले आणि ती त्यांच्या मागोमाग गेली.
सीतात्याग
जुळे मुलगे
आश्रमातल्या स्त्रिया त्यांना सामोऱ्या आल्या. वाल्मीकी त्यांना म्हणाले, “ही रामाची पत्नी सीता. ही निर्दोष आहे, आणि हिच्या पतीने हिचा त्याग केला आहे. मी सदैव हिचे रक्षण करीन. हिच्यावर प्रेम करा, आणि माझ्यासाठी हिचा मान ठेवा.” अशा रीतीने सीता आश्रमात राहू लागली. दिवस गेले. मग पावसाळ्यातल्या एका रात्री सीतेला जुळे मुलगे झाले. मध्यरात्री आश्रमातली मुले ही आनंदाची बातमी घेऊन वाल्मीकींकडे धावत गेली. “गुरुजी, रामाच्या पत्नीला दोन मुलगे झाले आहेत. चला, भुताखेतांपासून त्यांचे रक्षण करा.” वाल्मीकी आनंदाने घाईघाईने सीतेच्या झोपडीकडे गेले. दोन्ही बाळे बालचंद्रासारखी तेजस्वी होती, देवांच्या मुलांसारखी.
सीतात्याग
कुश आणि लव
भुताखेतांपासून त्यांचे रक्षण व्हावे, म्हणून वाल्मीकींनी मूठभर कुश घेतले. कुश म्हणजे पवित्र दर्भ. त्यांनी मंत्र म्हणून ते भारले आणि आश्रमातल्या वृद्ध स्त्रियांच्या हाती दिले. ते म्हणाले, “थोरल्या मुलाला दर्भाच्या वरच्या टोकाने, म्हणजे कुशाने, पुसा. धाकट्याला कापलेल्या बुडख्याने, म्हणजे लवाने, पुसा. कुशाने पुसला म्हणून थोरल्याचे नाव कुश, आणि लवाने पुसला म्हणून धाकट्याचे नाव लव. याच नावांनी ते प्रसिद्ध होतील.” वृद्ध स्त्रियांनी त्यांच्या हातून दर्भ घेतले आणि त्यांनी सांगितले तसे केले. ते करताना त्या मुलांची नावे गात होत्या, आणि त्यांचे वडील राम यांचेही नाव गात होत्या. अशा रीतीने, अयोध्येपासून दूर, रामाचे दोन्ही मुलगे सुखरूप जन्माला आले. आणि सीता कुश आणि लव यांना घेऊन वाल्मीकींच्या छत्राखाली आश्रमातच राहिली. वाल्मीकी रामायण, उत्तरकांड, सर्ग ४२ ते ४९ आणि सर्ग ६६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. बाग आणि मेजवानी, रामाच्या मित्रांची नावे, आणि गोमती नदीच्या काठची रात्र इथे गाळली आहे. रामाचा भाऊ शत्रुघ्नही इथे गाळला आहे. लवण राक्षसाशी लढायला जाताना, जुळ्यांच्या जन्माच्या रात्री तो याच आश्रमात मुक्कामाला होता.