पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
त्या आपल्या दर्शनाला आतुर
राक्षसांचा राजा रावण याने राजकुमार रामाची पत्नी सीता हिला पळवून नेले होते. त्याने तिला आपल्या लंका नगरीत ठेवले होते. आता राम वानरांची सेना घेऊन समुद्र ओलांडून आला होता, आणि रावण मरून पडला होता. सीतेचा शोध पहिल्यांदा हनुमानानेच लावला होता. तोच ही बातमी घेऊन तिच्याकडे गेला. मग परत येऊन त्याने रामाला नमस्कार केला. तो म्हणाला, “हे सगळे आपण त्यांच्यासाठीच केलेत. आता आपण त्यांना भेटले पाहिजे. त्या दुःखाने रडत आहेत. आपला विजय झाला हे ऐकल्यावर त्या मला म्हणाल्या, ‘मला माझ्या पतीचे दर्शन घ्यायचे आहे.’” रामाचे डोळे भरून आले. तो खोल विचारात पडला. त्याने सुस्कारा सोडला, आणि खाली जमिनीकडे पाहिले. मग तो रावणाचा भाऊ बिभीषण याच्याकडे वळला. बिभीषण रामाकडे आला होता. राम म्हणाला, “सीतेला इथे घेऊन ये. स्नान करून, सुंदर वस्त्रे आणि दागिने घालून तिला आण.”
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
सीतेला आणले
बिभीषण सीतेकडे गेला, आणि त्याने नमस्कार केला. तो म्हणाला, “आपले पती आपल्याला भेटू इच्छितात. स्नान करून, वस्त्रे लेवून चलावे.” सीता म्हणाली, “स्नान न करता, आत्ता आहे तशीच मला त्यांना भेटायचे आहे.” बिभीषण म्हणाला, “पतीची आज्ञा पाळावी, हे बरे.” “ठीक आहे,” ती म्हणाली. मग तिने स्नान केले. मौल्यवान वस्त्रे आणि दागिने घातले. पडदे लावलेल्या पालखीत बसवून तिला आणले गेले. इतके दिवस राक्षसाच्या घरी राहिलेली सीता आली आहे, हे रामाने ऐकले. तेव्हा त्याच्या मनात राग, आनंद आणि दुःख एकदमच दाटून आले. बिभीषणाची माणसे छड्या घेऊन वानरांची, अस्वलांची आणि राक्षसांची गर्दी मागे हटवू लागली. समुद्राच्या गर्जनेसारखा मोठा गलका उठला.
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
त्यांना तिला पाहू दे
रामाने त्यांना थांबवले. धगधगत्या डोळ्यांनी तो बिभीषणाकडे वळला. “माझ्या मनाविरुद्ध तू या लोकांना का त्रास देतोस? ही माझीच माणसे आहेत. “स्त्रीला घरे, वस्त्रे किंवा भिंती झाकत नाहीत. तिचे आचरण हाच तिचा पडदा. संकटात, युद्धात, लग्नात किंवा यज्ञात स्त्री लोकांना दिसली तर त्यात काही दोष नाही. सीता आज संकटात आहे, आणि मी तिच्याजवळ आहे. तिला पालखीतून उतरून पायी येऊ दे. वानरांना तिला पाहू दे.” रामाचा भाऊ लक्ष्मण, वानरांचा राजा सुग्रीव आणि हनुमान फार अस्वस्थ झाले. रामाची कठोर मुद्रा पाहून त्यांनी ओळखले, की तो सीतेवर नाराज आहे. सीता पुढे आली. लाजेने ती आपल्यातच आक्रसून गेली होती. आश्चर्याने, आनंदाने आणि प्रेमाने ती पतीच्या चेहऱ्याकडे पाहत राहिली. इतक्या दिवसांनी तिला त्याचा चेहरा पुन्हा दिसला होता. तिचा चेहरा पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा उजळला.
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
रामाचे कठोर बोल
राम म्हणाला, “मी तुला परत जिंकून आणले आहे. माझ्या शत्रूला मारले आहे. माझा झालेला अपमान धुऊन काढला आहे.” सीतेचे डोळे भरून आले. रामाला ती मनापासून प्रिय होती. पण दुसऱ्याच्या घरात राहिलेल्या पत्नीबद्दल लोक काय म्हणतील, याची त्याला भीती वाटत होती. त्याचे मन दुभंगले होते. पुढे तो जे बोलला ते फार कठोर होते. का बोलला, ते तो नंतर सांगणार होता. सगळ्या वानरांच्या आणि राक्षसांच्या देखत तो मोठ्याने म्हणाला, “अपमान धुऊन काढायला पुरुषाने जे करायचे, ते मी केले. पण हे लक्षात ठेव. हे युद्ध मी तुझ्यासाठी केले नाही. माझ्या नावलौकिकाचे रक्षण करायला, आणि माझ्या प्रसिद्ध कुळावरचा डाग पुसायला मी ते केले. “आता तुझ्या आचरणावर संशय आला आहे. दुखऱ्या डोळ्यांना दिवा सहन होत नाही, तसे तुला पाहणे मला सहन होत नाही.”
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
कुठेही जा
राम पुढे म्हणाला, “म्हणून जनकाच्या मुली, तुला हवे तिथे जा. माझा तुझ्याशी आता काही संबंध नाही. दुसऱ्याच्या घरात राहिलेल्या पत्नीला कोणता कुलीन पुरुष परत घेईल? “रावणाने तुला आपल्या मांडीवर घेतले होते. त्याने तुझ्याकडे वाईट नजरेने पाहिले होते. मी तुला परत कसे घेऊ? ज्यासाठी लढलो, ते मी मिळवले. तुला वाटेल तिथे जा. “सीते, तू सुंदर आहेस. रावणाने तुला फार दिवस सोडले नसते.” असे बोल सीतेने त्याच्या तोंडून कधीच ऐकले नव्हते. हत्तीच्या सोंडेचा तडाखा बसलेल्या वेलीसारखी ती रडत राहिली, रडत राहिली.
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
सीतेचे उत्तर
तिने चेहऱ्यावरचे अश्रू पुसले. मग कापऱ्या आवाजात ती बोलू लागली. “एखादा सामान्य पुरुष सामान्य स्त्रीशी बोलतो, तसे आपण माझ्याशी का बोलता? आपण समजता तशी मी नाही. माझ्या आचरणाची शपथ घेऊन मी हे सांगते. “माझ्या शरीराला स्पर्श झाला असेल, तर तेव्हा मी असहाय होते. त्यात माझी इच्छा नव्हती. माझे मन माझ्या ताब्यात होते. आणि ते सदैव आपल्यापाशीच होते. “मला शोधायला आपण हनुमानाला पाठवलेत, तेव्हाच आपण मला का टाकले नाहीत? मी तत्क्षणी प्राण सोडला असता. मग आपल्याला हे युद्ध करावे लागले नसते. “माझ्या जन्माचा आपण मान राखला नाही. मला जनक राजाची मुलगी म्हणतात, पण माझा जन्म पृथ्वीतून झाला. मी लहान असताना आपण माझा हात धरलात. ते सगळे, माझे प्रेम आणि माझे शील, सगळेच आपण बाजूला सारलेत.”
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
अग्नी
मग सीता लक्ष्मणाकडे वळली. ती म्हणाली, “माझ्यासाठी चिता रच. यावर तोच एक उपाय आहे. खोट्या आरोपाखाली मी जगणार नाही.” लक्ष्मणाने रागाने रामाकडे पाहिले. पण रामाच्या चेहऱ्यावर त्याला रामाची इच्छा दिसली, आणि त्याने चिता रचली. रामाशी बोलण्याची, किंबहुना त्याच्याकडे पाहण्याचीसुद्धा कोणाला हिंमत होईना. तो प्रत्यक्ष काळासारखा दिसत होता. राम मान खाली घालून उभा होता. सीतेने त्याला प्रदक्षिणा घातली. देवांना आणि ब्राह्मणांना नमस्कार केला, आणि अग्नीपुढे हात जोडले. ती म्हणाली, “माझे मन रामापासून कधीही ढळले नाही. म्हणून जगात घडणारे सगळे पाहणारा अग्निदेव माझे रक्षण करो.” तिने अग्नीला प्रदक्षिणा घातली, आणि निर्भयपणे ती त्यात शिरली. स्त्रिया रडू लागल्या. वानरांनी आणि राक्षसांनी मोठा आक्रोश केला.
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
देव आले
रामाचे डोळे भरून आले. तो विचारात उभा राहिला. तेव्हा सूर्यासारख्या तेजस्वी विमानांतून देव लंकेत उतरले. देवांचा राजा इंद्र आला, मृत्यूचा देव यम आला, आणि शिव आला. त्यांच्याबरोबर सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेवही आला. हात उंचावून ते रामाला म्हणाले, “आपणच तिन्ही लोक निर्माण केलेत. सीता अग्नीत पडते आहे, आणि आपण नुसते पाहत कसे उभे आहात? आपण कोण आहात, हे आपल्याला ठाऊक नाही का?” राम म्हणाला, “मी स्वतःला माणूसच समजतो. दशरथाचा मुलगा राम. भगवन्, मी कोण आहे, कुठून आलो, ते आपणच मला सांगा.” ब्रह्मदेव म्हणाला, “रामा, सत्य ऐका. आपण जगाचे रक्षण करणारे भगवान विष्णू आहात. आणि सीता ही देवी लक्ष्मी आहे. रावणाला मारण्यासाठी आपण माणूस म्हणून जन्म घेतलात. ते काम आता पूर्ण झाले.”
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
अग्नीतून बाहेर
तेव्हा अग्निदेव आपल्या मूळ रूपात वर आला. चिता बाजूला सारून तो सीतेला हातांवर घेऊन बाहेर आला. उगवत्या सूर्यासारखी ती तेजस्वी दिसत होती. तिच्या अंगावर लाल वस्त्र आणि सोन्याचे दागिने होते. तिच्या माळासुद्धा कोमेजल्या नव्हत्या. त्याने सीतेला रामाच्या स्वाधीन केले. तो म्हणाला, “ही घ्या आपली सीता. हिच्यात कोणताही दोष नाही. शब्दात नाही, मनात नाही, एका नजरेतसुद्धा नाही. “ही एकटी आणि असहाय असताना रावणाने हिला पळवून नेले. त्याने हिला कोंडून ठेवले. भयंकर राक्षसिणी हिच्या पहाऱ्यावर ठेवल्या. त्याने हिला लालूच दाखवली, धमक्या दिल्या. पण हिचे मन सदैव आपल्यापाशीच होते. हिने त्याचा विचारसुद्धा मनात आणला नाही. हिला परत स्वीकारा. हिला आणखी काही बोलू नका. ही माझी आज्ञा आहे.”
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
रामाचा खुलासा
रामाचे डोळे आनंदाने चमकले. त्याने क्षणभर विचार केला, आणि मग तो बोलला. “सगळ्यांच्या देखत सीता निर्दोष ठरायला हवी होती. ती पुष्कळ दिवस रावणाच्या महालात राहिली. असे न करता मी तिला परत घेतले असते, तर लोक म्हणाले असते, ‘राम मूर्ख आहे. वासनेच्या आहारी गेला आहे.’ “तिचे मन फक्त माझे आहे, हे मी जाणतो. समुद्र आपला किनारा ओलांडू शकत नाही, तसा रावण तिला स्पर्शही करू शकला नसता. सूर्याचा प्रकाश सूर्याचाच असतो, तशी ती माझीच आहे. तिन्ही लोकांनाही हे पटावे, म्हणून मी तिला अग्नीत शिरू दिले. “सज्जन माणूस आपला चांगला लौकिक सोडू शकत नाही. तसाच मीही तिचा त्याग करू शकत नाही.” अशा रीतीने रामाने आपल्या प्रिय सीतेला परत स्वीकारले, आणि तो सुखी झाला.
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
अयोध्येला परत
आता रामाची वनवासाची चौदा वर्षे पूर्ण झाली होती. फार पूर्वी त्याची सावत्र आई कैकेयी हिने त्याच्या वडिलांना रामाला वनात पाठवायला लावले होते. आपला मुलगा भरत राजा व्हावा, अशी तिची इच्छा होती. पण भरताने सिंहासन घेतले नाही. नगरीबाहेर तपस्व्यासारखा राहून तो फक्त रामाच्या नावाने राज्य चालवत होता. राज्य रामाचे आहे, याची खूण म्हणून त्याने रामाच्या पादुका जवळ ठेवल्या होत्या. सीता, लक्ष्मण आणि मित्रांना बरोबर घेऊन राम विमानातून घरी परत निघाला. हनुमान बातमी द्यायला पुढे गेला. सगळी नगरी त्यांना सामोरी आली. भरतही आला. उपवासाने तो कृश झाला होता. त्याने वल्कले नेसली होती. रामाच्या पादुका त्याने डोक्यावर घेतल्या होत्या. हनुमान म्हणाला, “ते पाहा. दूरवर चंद्रासारखे चमकणारे ते विमान रामांना घरी घेऊन येते आहे.”
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
भावांची भेट
“राम आले!” असा आनंदाचा जयघोष आकाशापर्यंत गेला. विमान जमिनीवर उतरले. भरत आत चढला, आणि त्याने भावाला नमस्कार केला. रामाने त्याला उठवले, मांडीवर घेतले, आणि मिठी मारली. भरताने सुग्रीवालाही मिठी मारली. तो म्हणाला, “तुम्ही आमचे पाचवे भाऊ आहात.” मग राम आपली आई कौसल्या हिच्याकडे गेला. ती दुःखाने फिकट आणि कृश झाली होती. रामाने तिच्या पायांना स्पर्श केला. मग भरताने त्या पादुका रामाच्या पायांत घातल्या. तो म्हणाला, “आपण माझ्याकडे सोपवलेले राज्य हे इथे आहे. ते मी आपल्याला परत देतो. आज माझे जगणे सफल झाले. आपल्याला अयोध्येत राजा म्हणून परत आलेले मी पाहतो आहे.” भरताचे भावावरचे प्रेम पाहून वानर आणि बिभीषण यांचे डोळे भरून आले.
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
राज्याभिषेक
भरत म्हणाला, “हे राज्य मला पेलवणार नाही. बलवान बैलाने वाहिलेले ओझे शिंगरू वाहू शकत नाही. पृथ्वी असेपर्यंत आपणच आमच्यावर राज्य करा.” “ठीक आहे,” राम म्हणाला. तपस्वी म्हणून वाढवलेल्या जटा त्याने उतरवल्या. स्नान केले, आणि राजाची वस्त्रे घातली. मग तो अयोध्येत शिरला. भरताने त्याच्या रथाचे लगाम हाती धरले होते. सुग्रीवाने चार वानरांना सोन्याचे कलश देऊन पाठवले. ते उडत गेले, आणि चारही समुद्रांचे पाणी घेऊन आले. घराण्याचे वृद्ध पुरोहित वसिष्ठ यांनी राम आणि सीता यांना रत्नजडित सिंहासनावर बसवले. त्यांनी रामावर ते पाणी शिंपडले. मग रामाच्या पूर्वजांचा मुकुट त्यांनी रामाच्या मस्तकावर ठेवला. तो मुकुट फार पूर्वी ब्रह्मदेवाने घडवला होता.
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
सीतेचा हार
रामाने ब्राह्मणांना आणि आपल्या मित्रांना भरपूर दाने दिली. सीतेला त्याने मोत्यांचा एक हार दिला. तो चांदण्यासारखा चमकत होता. सीतेने तो हार गळ्यातून काढला. ती पुन्हा पुन्हा वानरांकडे आणि पतीकडे पाहू लागली. तिच्या मनात काय आहे, ते रामाने ओळखले. तो म्हणाला, “सुंदरी, तुला जो सगळ्यांत जास्त आवडला असेल, त्याला तो दे.” तेव्हा सीतेने तो हार हनुमानाला दिला. लंकेत तिला शोधून काढणारा वानर तोच. तो हार घालून हनुमान चांदण्यात उजळलेल्या पर्वतासारखा शोभू लागला. मग वानर आपल्या नगरीला परत गेले. बिभीषण लंकेला परत गेला. आता तो तिथला राजा होता.
सीतेची अग्निपरीक्षा आणि अयोध्येला परतणे
रामराज्य
लक्ष्मणाने आपल्याबरोबर युवराज म्हणून राज्य करावे, असे रामाने त्याला सांगितले. पण कितीही आग्रह केला, तरी लक्ष्मणाने ते मान्य केले नाही. मग रामाने भरताला युवराज केले. राम राज्य करत असताना कोणतीही विधवा रडली नाही. कोणाला हिंस्र पशूंची भीती नव्हती, रोगांची भीती नव्हती. चोर नव्हते. कोणाही म्हाताऱ्याला आपल्या मुलाचे अंत्यसंस्कार करावे लागले नाहीत. झाडांना सदैव फुले आणि फळे येत. हवा तेव्हा पाऊस पडे. प्रत्येक जण समाधानाने आपापले काम करत असे. कोणी खोटे बोलत नसे. लोकांच्या तोंडी फक्त “राम, राम, राम” एवढेच असे. अशा रीतीने रामाने आपल्या भावांबरोबर अकरा हजार वर्षे राज्य केले. ही गोष्ट वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडाच्या एकशे चौदाव्या ते एकशे अठराव्या, एकशे सत्ताविसाव्या, आणि एकशे अठ्ठाविसाव्या सर्गाच्या पहिल्या ते एकशे सहाव्या श्लोकांवरून पुन्हा सांगितली आहे. ब्रह्मदेवाने रामाची केलेली दीर्घ स्तुती, घरी परतण्याचा प्रवास आणि भरद्वाज ऋषींकडचा मुक्काम (एकशे एकोणिसावा ते एकशे सव्विसावा सर्ग), बहुतेक दाने आणि मिरवणूक, आणि काव्याच्या शेवटची फलश्रुती इथे सोडून दिली आहे. राज्याच्या वर्षांचे आकडे मूळ संस्कृतप्रमाणे दिले आहेत.