पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
रावणाचा बेत
राजकुमार रामाला चौदा वर्षांसाठी वनात पाठवले होते. कारण राणी कैकेयीने दोन वर मागून आपला मुलगा भरत याला राजा केले होते. राम गोदावरी नदीकाठी पानांच्या झोपडीत राहत होता. बरोबर पत्नी सीता आणि धाकटा भाऊ लक्ष्मण होते. जवळच जटायू राहत होता. जटायू म्हणजे एक मोठे आणि शहाणे गिधाड. राक्षस माणसे खात, आणि त्यांना हवे ते रूप घेता येई. थोड्याच दिवसांपूर्वी रामाने खर नावाच्या एका क्रूर राक्षसाला त्याच्या सगळ्या सैन्यासकट मारले होते. खराचा भाऊ रावण. तो राक्षसांचा दहा तोंडांचा राजा. समुद्रातल्या बेटावरच्या लंका नगरीत तो राज्य करत होता. आता सीतेला पळवून न्यायचे, असे रावणाने ठरवले. त्याने मारीच नावाच्या राक्षसाला मदत करायचा हुकूम दिला. मारीचाने याआधी रामाच्या धनुष्याचा तडाखा अनुभवला होता. तो घाबरला. पण त्याला रावणाचीही भीती होती. तो म्हणाला, “राम मला पुन्हा दिसला, तर माझे मरण ठरलेले. पण दुसरे काय करणार? चला, जाऊ या.”
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
सोन्याचे हरीण
रावण म्हणाला, “तू हरीण हो, आणि सीतेला भुरळ घाल. ती एकटी असली, की मी तिला पकडेन.” रावणाच्या रथातून ते उडत रामाच्या झोपडीपाशी आले. तिथे मारीच एक हरीण झाला. असे अद्भुत हरीण कोणी कधी पाहिले नव्हते. त्याचे अंग सोन्यासारखे चमकत होते, आणि त्यावर चांदीचे ठिपके होते. त्याच्या शिंगांची टोके रत्नांची होती. त्याच्या तेजाने सगळे वन उजळल्यासारखे दिसत होते. झोपडीच्या दाराजवळ पाने खात ते इकडे तिकडे फिरू लागले. खरी हरणे जवळ आली, त्याला हुंगून पळून गेली. हरणांना मारायला मारीचाला आवडत असे. पण आपले बिंग फुटू नये, म्हणून त्याने त्यांना खाल्ले नाही. सीता फुले वेचत बाहेर आली होती. तिने ते हरीण पाहिले, आणि आश्चर्याने तिचे डोळे विस्फारले. तिने हाक मारली, “दोघेही लवकर या!”
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
“ते मला आणून द्या”
राम आणि लक्ष्मण बाहेर आले. त्यांनी हरीण पाहिले. लक्ष्मणाला लगेच संशय आला. तो म्हणाला, “मला वाटते, हा मारीच राक्षस आहे. राजे शिकारीला येतात, तेव्हा याच युक्तीने त्याने कितीतरी राजांना मारले आहे. अंगावर रत्ने असलेले हरीण जगात कुठेच नसते. ही माया आहे.” सीतेने लक्ष्मणाचे बोलणे पुरे होऊ दिले नाही. त्या मायेने तिचे मन हरण केले होते. ती रामाला म्हणाली, “आर्यपुत्र, ते मला पकडून द्या. जिवंत पकडले, तर वनवास संपल्यावर आपण ते अयोध्येला घेऊन जाऊ. नाहीच पकडता आले, तर त्याच्या सोनेरी कातड्याचे सुंदर आसन होईल. “एवढा हट्ट धरणे बरोबर नाही, हे मला कळते. पण इतके सुंदर काही मी कधीच पाहिले नाही.”
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
राम शिकारीला निघाला
रामालाही त्या हरणाची भुरळ पडली होती. तो लक्ष्मणाला म्हणाला, “बघ, सीतेला ते किती हवे आहे. आणि तुझे म्हणणे खरे असेल, हा मारीच असेल, तर मला त्याला मारायलाच हवे. मारीचाने कितीतरी ऋषींना आणि राजांना मारले आहे. “तू शस्त्रे सज्ज ठेवून इथेच थांब, आणि सीतेचे रक्षण कर. जटायू तुला मदत करील. क्षणभरही गाफील राहू नकोस. मी एकाच बाणाने हरणाला मारीन, नाहीतर पकडीन, आणि लगेच परत येईन.” मग रामाने कमरेला तलवार बांधली, धनुष्य हाती घेतले, आणि तो हरणाच्या मागे निघाला.
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
पाठलाग
राम येताना दिसताच हरीण नाहीसे झाले. मग थोड्या अंतरावर ते पुन्हा दिसले. आत्ता इथे, तर आत्ता गायब. असे करत करत ते रामाला झोपडीपासून दूर घेऊन गेले. राम दमला, चिडला. विश्रांतीसाठी तो एका सावलीत थांबला. लगेच ते हरीण जवळच दिसले, इतर हरणांच्या कळपात. राम त्याच्यावर धावला, आणि ते पुन्हा नाहीसे झाले. ते पुन्हा एका झुडपातून बाहेर आले, तेव्हा रामाने त्याला मारायचेच ठरवले. त्याने धनुष्याला एक धगधगता बाण लावला, आणि सोडला. तो बाण हरणाच्या अंगात शिरला, आणि थेट मारीचाच्या हृदयातून आरपार गेला.
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
मारीचाची शेवटची हाक
मारीच हवेत उंच उसळला, आणि मरणाच्या घटका मोजत जमिनीवर आदळला. पण त्याला रावणाचा बेत आठवला. लक्ष्मण अजून सीतेचे रक्षण करत होता. सीतेने लक्ष्मणाला दूर पाठवावे, यासाठी काय करावे? म्हणून तो अगदी रामाच्या आवाजात ओरडला, जणू राम मोठ्या संकटात सापडला आहे: “हा सीते! हा लक्ष्मणा!” मग त्याचे हरणाचे रूप गेले. रक्ताने माखलेला एक प्रचंड राक्षस तिथे पडला, आणि मेला. रामाला भयंकर भीती वाटू लागली. त्याच्या मनात आले, “लक्ष्मण म्हणत होता तेच खरे ठरले. हा मारीचच होता. आणि तो माझ्या आवाजात हाका मारत मेला. ती हाक ऐकून सीता काय करील? लक्ष्मण काय करील?” तो घाईने झोपडीकडे परत निघाला.
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
सीता आणि लक्ष्मण
झोपडीत सीतेने ती हाक ऐकली. तिला वाटले, हा रामाचाच आवाज. ती म्हणाली, “लक्ष्मणा, जा! तुझा भाऊ मदतीसाठी हाक मारतो आहे. राक्षसांनी त्याला पकडले आहे.” पण लक्ष्मण गेला नाही. रामाने त्याला तिथेच थांबायला सांगितले होते. तो म्हणाला, “तिन्ही लोकांत रामाला कोणी हरवू शकत नाही. तो त्याचा आवाज नव्हता. ती राक्षसाची माया होती. रामाने आपल्याला माझ्या हवाली केले आहे. मी आपल्याला एकटे सोडून जाऊ शकत नाही.” तेव्हा सीता त्याच्यावर संतापून उलटली. “निष्ठुर! राम मरावा असे तुला वाटते, कारण तुला मी हवी आहे. माझ्यासाठीच तू त्याच्यामागे वनात आलास का? की भरताने तुला पाठवले? मी तुला कधीच मिळणार नाही. रामाशिवाय मी क्षणभरही जगणार नाही.”
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
लक्ष्मण गेला
लक्ष्मणाने हात जोडले. तो म्हणाला, “आपण मला देवीसारख्या आहात. मी आपल्याला उत्तर देऊ शकत नाही. पण आपले शब्द तापलेल्या लोखंडासारखे माझ्या कानांना चटके देत आहेत. मी रामाकडे जातो. वनदेवता आपले रक्षण करोत. मला भयंकर अपशकुन दिसत आहेत.” सीता रडू लागली. रामाशिवाय जगण्यापेक्षा मी गोदावरीत जीव देईन, असे ती म्हणाली. लक्ष्मणाने तिची समजूत घालायचा प्रयत्न केला. पण ती त्याच्याशी एक शब्दही बोलली नाही. म्हणून त्याने तिला नमस्कार केला, आणि तो निघाला. जाताना त्याने कितीतरी वेळा मागे वळून पाहिले. रावण याच क्षणाची वाट पाहत होता. भिक्षा मागत फिरणाऱ्या संन्याशाचा वेष घेऊन तो सीतेकडे आला. अंगावर भगवी वस्त्रे, हातात दंड आणि कमंडलू. तो जवळ येताच झाडांची पाने हलायची थांबली. वारा पडला. वेगाने वाहणारी गोदावरीसुद्धा भीतीने संथ झाली.
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
संन्यासी
सीता झोपडीत रडत बसली होती. रावणाने तिच्या सौंदर्याची स्तुती केली. त्याने विचारले, “सुंदरी, तू कोण? या वनात भयंकर राक्षस राहतात. तू इथे एकटी का?” सीतेला वाटले, हा कोणी ब्राह्मण आहे. तिने त्याचे अतिथी म्हणून स्वागत केले. ब्राह्मण अतिथीला उत्तर दिले नाही, तर तो शाप देईल, अशी तिला भीती वाटली. म्हणून आपण रामाची पत्नी आहोत, हे तिने त्याला सांगितले. ते सगळे वनात कसे आले, तेही सांगितले. मग ती म्हणाली, “आता आपण कोण, ते सांगा.” तो म्हणाला, “मी रावण, राक्षसांचा राजा. देव आणि माणसे माझ्यापुढे थरथर कापतात. तू माझी पट्टराणी हो. माझी लंका नगरी समुद्राच्या मध्यभागी आहे. पाच हजार दासी तुझी सेवा करतील.”
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
सीतेचा नकार
सीता संतापली. ती म्हणाली, “मी रामाची आहे. तो पर्वतासारखा अढळ आहे. तू सिंहिणीची हाव धरणारा कोल्हा आहेस. सिंह आणि कोल्हा यांच्यात जो फरक, तोच राम आणि तुझ्यात.” एवढे बोलून ती थरथरत उभी राहिली. रावणाच्या कपाळाला आठ्या पडल्या. तो म्हणाला, “राम एक सामान्य माणूस आहे. राज्यातून हाकलून दिलेला. माझ्या करंगळीचीही त्याला सर नाही.” सीता म्हणाली, “देवांचा राजा इंद्र याची पत्नी तू पळवून नेलीस, तर कदाचित जिवंत राहशील. पण मला पळवून नेलेस, तर तुझी सुटका नाही. तू अमृत प्यायलास, तरीही नाही.” हे ऐकताच रावण प्रचंड वाढला. त्याने संन्याशाचा वेष टाकून दिला, आणि आपले खरे रूप घेतले. दहा मस्तके, वीस हात, वादळी ढगासारखा काळा रंग, आणि रागाने लाल झालेले डोळे.
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
सीतेला पळवले
तो म्हणाला, “या माणसाला, या रामाला सोड, आणि माझ्याकडे ये.” त्याने एका हाताने सीतेचे केस धरले, आणि दुसऱ्या हाताने तिला उचलले. वनदेवतांनी त्याला पाहिले, आणि घाबरून त्या पळून गेल्या. तेवढ्यात त्याचा सोन्याचा रथ प्रकट झाला. त्याला गाढवे जोडलेली होती. रावणाने सीतेला मोठमोठ्याने धमक्या दिल्या. तिला रथात बसवले, आणि तो आकाशात उडाला. ती त्याच्या पकडीत तडफडत होती, सुटायची धडपड करत होती. पण त्याने तिला घट्ट धरून ठेवले होते. “राम!” सीता किंचाळली. पण राम खूप दूर होता. “लक्ष्मणा, मला पळवून नेत आहेत, हे तुला ठाऊकच नाही!” मग ती रावणाला म्हणाली, “याच पापासाठी राम तुला मरणाच्या दारी पोहोचवील.” आणि मग ती रडत म्हणाली, “आता कैकेयीला आनंद होईल.” खाली फुललेली झाडे होती, गोदावरी नदी होती. सीतेने त्यांना हाका मारल्या. “रावण मला पळवून नेत आहे, हे रामाला सांगा,” अशी तिने त्यांची विनवणी केली.
सुवर्णमृग आणि सीताहरण
जटायू
ती म्हणाली, “रामाला कळले, की तो येईल. यमाच्या घरातूनसुद्धा तो मला सोडवून नेईल.” रडता रडताच तिला एका झाडावर बसलेला जटायू दिसला. रावणाच्या पकडीत ती घट्ट अडकली होती. भीतीने आणि दुःखाने तिचा कंठ दाटून आला होता. तशाच आवाजात तिने त्याला हाक मारली, “आर्य जटायू, पाहा! हा दुष्ट राक्षस मला पळवून नेतो आहे. जणू माझे रक्षण करणारे कोणीच नाही! आपण त्याला अडवू शकणार नाही. तो फार बलवान आहे, आणि त्याच्या हातात शस्त्रे आहेत. पण माझे काय झाले ते सगळे रामाला आणि लक्ष्मणाला सांगा. मला नेमके कसे पळवून नेले, ते त्यांना सांगा.” वाल्मीकी रामायण, अरण्यकांड, सर्ग ४२ ते ४९ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वातापी दैत्याची रामाने सांगितलेली गोष्ट, आणि सीतेची व रावणाची लांबलचक भाषणे बरीचशी इथे गाळली आहेत. लक्ष्मणाने झोपडीभोवती ओढलेली रेषा वाल्मीकींच्या रामायणात नाही. लक्ष्मणरेषा ही कथेत नंतर घातलेली भर आहे.