पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Ramayana
वाली आणि सुग्रीव
लपलेला राजपुत्र
रावणाने सीतेला पळवून नेले होते. राम आणि लक्ष्मण वनावनांत तिचा शोध घेत होते. ऋष्यमूक पर्वतावर त्यांना सुग्रीव भेटला. सुग्रीव हा एक वानर राजपुत्र. त्याचा थोरला भाऊ वाली वानरांचा राजा होता. त्याच्यापासून लपून सुग्रीव त्या पर्वतावर राहत होता. एका शापाच्या भीतीने वाली त्या पर्वतावर येऊ शकत नव्हता. राम आणि सुग्रीव यांनी मैत्रीची शपथ घेतली, एकमेकांना मदत करण्याचे वचन दिले. मग सुग्रीवाने रामाला आपली कहाणी सांगितली. त्यांचे वडील वारल्यावर मंत्र्यांनी वालीला किष्किंधेचा राजा केले. किष्किंधा म्हणजे वानरांची नगरी. सुग्रीव नम्रपणे वालीची सेवा करत असे. एका रात्री मायावी नावाचा एक दैत्य नगरीच्या वेशीवर आला. तो वालीचा जुना वैरी होता. गर्जना करून त्याने वालीला लढायला बोलावले. वाली धावत बाहेर आला, आणि सुग्रीवही त्याच्याबरोबर गेला. दैत्य घाबरून पळाला, आणि जमिनीतल्या एका मोठ्या विवरात घुसला.
वाली आणि सुग्रीव
गुहा
वाली सुग्रीवाला म्हणाला, “तू इथे विवराच्या तोंडाशी थांब. मी आत जाऊन त्याला मारतो.” त्याने सुग्रीवाला थांबण्याची शपथ घ्यायला लावली, आणि तो एकटाच आत गेला. एक वर्षाहून जास्त काळ लोटला. मग गुहेतून फेसाळ रक्त बाहेर वाहू लागले. सुग्रीवाला दैत्यांच्या गर्जना ऐकू आल्या, पण भावाचा आवाज आला नाही. वाली मेला, अशी त्याची खात्री झाली. दुःखाच्या भरात त्याने टेकडीएवढ्या खडकाने गुहेचे तोंड बंद केले, आणि तो घरी परतला. त्याची इच्छा नसतानाही मंत्र्यांनी त्याला राजा केले. पण वालीने दैत्याला मारले होते. तो घरी परतला, तो सुग्रीव सिंहासनावर! सुग्रीवाने त्याच्या पायांवर डोके ठेवले. तो म्हणाला, “राज्य आपलेच आहे. मी फक्त आपल्यासाठी ते सांभाळत होतो.” वालीने ऐकले नाही. राज्य मिळवण्यासाठी सुग्रीवाने आपल्याला आत कोंडले, असे तो सगळ्यांना सांगू लागला. त्याने सुग्रीवाला हाकलून दिले, आणि सुग्रीवाची पत्नी रुमा हिला स्वतःकडे ठेवून घेतले.
वाली आणि सुग्रीव
सात वृक्ष
सुग्रीव म्हणाला, “रामा, मी त्याचे काहीच वाकडे केले नाही. आपण मला त्याच्यापासून वाचवा.” राम हसला. तो म्हणाला, “माझे बाण कधीच चुकत नाहीत. वालीने तुझी पत्नी हिरावून घेतली आहे. मला दिसेपर्यंतच तो जिवंत आहे.” सुग्रीवाला आपले सामर्थ्य दाखवण्यासाठी रामाने धनुष्य उचलले, आणि एकच बाण सोडला. तो बाण सात मोठ्या साल वृक्षांमधून आरपार गेला. मागच्या डोंगरालाही भेदून तो खोल जमिनीत शिरला. मग तो परत रामाच्या भात्यात येऊन बसला. सुग्रीवाने त्याच्या पायांवर लोटांगण घातले. तो म्हणाला, “अशा बाणांनी आपण देवांनाही मारू शकाल. आपल्यापुढे वाली काय? भावाच्या रूपातल्या या शत्रूला आपण आजच मारा.” मग ते सगळे किष्किंधेला गेले, आणि झाडांमध्ये लपले. वालीला बाहेर बोलावण्यासाठी सुग्रीवाने मोठी गर्जना केली. ती ऐकून वाली संतापून बाहेर धावला. दोघे भाऊ एकमेकांवर तुटून पडले. थपडांनी आणि बुक्क्यांनी ते एकमेकांना मारू लागले.
वाली आणि सुग्रीव
सारखे दिसणारे भाऊ
राम धनुष्य सज्ज ठेवून पाहत उभा होता. पण दोघे भाऊ अगदी हुबेहूब सारखे दिसत होते. कोण कोणता, हे त्याला ओळखता येईना. म्हणून त्याने बाण सोडला नाही. मार खाऊन रक्तबंबाळ झालेला सुग्रीव ऋष्यमूकाकडे पळाला. वालीने वनाच्या सीमेपर्यंत त्याचा पाठलाग केला. तिथे शापाच्या भीतीने तो थांबला, आणि मागे फिरला. सुग्रीव रामाला म्हणाला, “आपणच मला त्याला बाहेर बोलवायला सांगितले. आणि मग आपण त्याला मला मारू दिले!” राम म्हणाला, “तुम्ही दोघे सगळ्या बाबतींत सारखे आहात. आकार, वेष, आवाज, चालणे, सगळे सारखे. मित्रा, चुकून तुलाच मारीन, अशी मला भीती वाटली. पुन्हा त्याच्याशी लढ. पण मला ओळखता येईल अशी काहीतरी खूण अंगावर घाल.” लक्ष्मणाने फुललेली एक वेल माळेसारखी सुग्रीवाच्या गळ्यात घातली. मग ते पुन्हा किष्किंधेला गेले, आणि सुग्रीवाने पुन्हा गर्जना केली.
वाली आणि सुग्रीव
तारेचा इशारा
ती गर्जना ऐकली, तेव्हा वाली आपल्या राण्यांबरोबर महालात होता. तो रागाने पेटला, आणि बाहेर जायला निघाला. पण त्याची राणी तारा थरथरत त्याला बिलगली. ती म्हणाली, “आता जाऊ नका. सुग्रीव मार खाऊन पळून गेला होता. आता तो परत आला आहे, आणि मोठ्या गर्वाने गर्जतो आहे. त्याच्या पाठीशी कोणीतरी बलवान मित्र असणार. आपल्या लहानग्या अंगदाने स्वतःच्या हेरांकडून बातमी ऐकली आहे. अयोध्येचे राजपुत्र राम आणि लक्ष्मण सुग्रीवाच्या मदतीला आले आहेत. रामाला कोणीही हरवू शकत नाही. आपल्या भावाशी सलोखा करा. तो आपल्यापेक्षा धाकटा आहे. त्याला युवराज करा, आणि आपल्याजवळ ठेवा.”
वाली आणि सुग्रीव
वाली ऐकत नाही
पण वालीची वेळ भरली होती. तिचा चांगला सल्ला त्याला रुचला नाही. तो म्हणाला, “ती गर्जना मला सहन होत नाही. त्यातही ती माझ्या भावाची, माझ्या शत्रूची! वीराला अपमान मरणापेक्षाही वाईट. आणि रामाची भीती बाळगू नकोस. त्याला धर्म कळतो. तो अधर्म कसा करील? मी सुग्रीवाला मारणार नाही. फक्त त्याचा गर्व उतरवीन. तू आत जा.” तारा त्याच्याभोवती प्रदक्षिणा करत त्याच्या विजयासाठी प्रार्थना करू लागली. मग रडत रडत ती इतर स्त्रियांबरोबर आत गेली. मोठ्या सापासारखा फुत्कारत वाली बाहेर पडला. समोर सुग्रीव त्याची वाट पाहत उभा होता, आगीसारखा धगधगत.
वाली आणि सुग्रीव
बाण
दोघे भाऊ बुक्क्यांनी, गुडघ्यांनी, लाथांनी लढले. झाडे आणि खडक घेऊन लढले. दोघेही रक्ताने माखले. हळूहळू वालीचा जोर वाढत गेला, आणि सुग्रीवाचा कमी होत गेला. सुग्रीव पुन्हा पुन्हा इकडेतिकडे रामाला शोधत होता. आपला मित्र हरतो आहे, हे रामाने पाहिले. त्याने सापासारखा प्राणघातक बाण धनुष्याला लावला, आणि प्रत्यंचा ओढली. दोरीचा टणत्कार ऐकून पशुपक्षी घाबरून पळाले. मग तो बाण वालीच्या छातीत घुसला. तोडलेल्या झाडासारखा वाली कोसळला. वालीच्या गळ्यात सोन्याची माळ होती. देवांचा राजा इंद्र याने ती त्याला दिली होती. तो पडला, तरी त्या माळेने त्याचे प्राण आणि त्याचे बळ त्याच्या शरीरात धरून ठेवले.
वाली आणि सुग्रीव
वाली बोलला
राम आणि लक्ष्मण जवळ आले. वाली त्यांच्याशी कठोरपणे बोलला, पण आपला मोठेपणा न सोडता. तो म्हणाला, “सगळे म्हणतात, तू सज्जन आणि दयाळू राजपुत्र आहेस. मी त्यावर विश्वास ठेवला. तारा मला अडवत होती. पण मी दुसऱ्याशी लढत असताना तू माझ्यावर वार करणार नाहीस, असे मला वाटले. झोपलेल्या माणसाला साप डसावा, तसा तू लपून मला मारलेस. मी तुझे काहीच वाकडे केले नव्हते, ना तुझ्या देशात, ना तुझ्या नगरात. आणि तू मला सांगितले असतेस, तर मी एका दिवसात सीतेला तुझ्याकडे परत आणले असते. रावणाचा गळा धरून त्याला तुझ्यापुढे फरफटत आणले असते. आता सज्जनांना तोंड कसे दाखवशील?”
वाली आणि सुग्रीव
रामाचे उत्तर
राम म्हणाला, “ही सगळी भूमी माझ्या कुळाची, इक्ष्वाकूंच्या वंशाची आहे. सध्या माझा भाऊ भरत इथे राज्य करतो. आम्ही त्याचे नियम पाळतो, आणि पाळायला लावतो. त्या नियमांप्रमाणे धाकटा भाऊ मुलासारखा असतो. पण तुझा भाऊ जिवंत असताना तू त्याची पत्नी रुमा हिला ठेवून घेतलेस. त्याची शिक्षा मृत्यू. शिवाय मी सुग्रीवाला वचन दिले आहे. ते मी मोडू शकत नाही.” रामाचे म्हणणे खरे आहे, हे वालीला पटले. त्याने रामाला दोष देणे सोडले. हात जोडून तो म्हणाला, “आपण म्हणता ते खरे आहे. माझे कठोर बोलणे क्षमा करा. मला माझे दुःख नाही, तारेचेही नाही. मला दुःख आहे माझ्या एकुलत्या एका मुलाचे, अंगदाचे. रामा, आपण त्याचे रक्षण करा.” राम म्हणाला, “दुःख करू नकोस. या शिक्षेने तुझे पाप धुतले गेले आहे. तुला अंगद जसा होता, तसाच तो सुग्रीवाला आणि मलाही असेल.”
वाली आणि सुग्रीव
सोन्याची माळ
वालीचे प्राण हळूहळू जात होते. त्याने सुग्रीवाला समोर उभा पाहिले, आणि तो त्याच्याशी प्रेमाने बोलला. “सुग्रीवा, मला दोष देऊ नकोस. दैवाने माझी बुद्धी फिरवली. हे राज्य घे. अंगद मला प्राणांहून प्रिय आहे. त्याला आपल्या मुलासारखे सांभाळ. तारेचे ऐक. तिचा सल्ला कधीच चुकत नाही. रामाचे काम न चुकता कर. आणि ही सोन्याची माळ घे. मी मेलो, की हिच्यातले भाग्य निघून जाईल.” सुग्रीवाचा सगळा आनंद मावळला. त्याने ती माळ घेतली. वालीने अंगदाला काकांचे ऐकायला सांगितले. मग त्याने प्राण सोडले. वानर आपल्या राजासाठी आक्रोश करू लागले. तोडलेल्या मोठ्या झाडाला वेल बिलगावी, तशी तारा त्याला मिठी मारून जमिनीवर पडली. वाल्मीकी रामायण, किष्किंधाकांड, सर्ग ९, १०, १२, १४ ते १८ आणि २२ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. दुंदुभी नावाच्या रेड्याच्या रूपातल्या दैत्याची गोष्ट आणि वालीला ऋष्यमूकापासून दूर ठेवणाऱ्या शापाची गोष्ट (सर्ग ११) या दोन्ही इथे गाळल्या आहेत. वालीचे मायावीशी वैर का होते, तेही गाळले आहे; मूळ कथेनुसार त्याचे कारण एक स्त्री होती. तारेचे लांबलचक विलाप आणि वालीचे व रामाचे बरेचसे वादविवाद गाळले आहेत. गाळलेल्या भागात रामाचे दुसरे उत्तरही आहे: राजा वनातल्या प्राण्यांची शिकार लपून करू शकतो.