आटपाट नगरच्या कहाण्या
आदित्य राणूबाईची कहाणी
रानातली पूजा
आटपाट नगर होतं. तिथं एक गरीब ब्राह्मण राहायचा. तो रोज रानात जायचा. लाकडं गोळा करायचा, गवत कापायचा. एके दिवशी रानात त्याला काही अप्सरा आणि वनदेवता भेटल्या. त्या सूर्यनारायणाचं व्रत करत होत्या, पूजा करत होत्या. “हे कसलं व्रत?” ब्राह्मणाने विचारलं. “तुला सांगितलं,” त्या म्हणाल्या, “तर तुला गर्व होईल. तू शेफारशील, आणि व्रत नीट करणार नाहीस.” “मला गर्व होणार नाही, मी शेफारणार नाही,” ब्राह्मणाने वचन दिलं. “तुम्ही सांगाल तसं व्रत मी करीन.”
आदित्य राणूबाईची कहाणी
सूर्यनारायणाचं व्रत
मग त्यांनी त्याला व्रत सांगितलं. पावसाळ्याचा श्रावण महिना जवळ आला होता. श्रावणातल्या पहिल्या रविवारी रक्तचंदनाने सूर्याचं चित्र काढायचं. त्या चित्राला फुलं वाहायची, फळं ठेवायची. असं सहा महिने करायचं. मग त्यांनी सांगितलं तसं पाहुण्यांना जेवू घालायचं, गरिबांना दान द्यायचं. ब्राह्मण घरी गेला. सांगितलं होतं अगदी तसंच त्याने व्रत केलं. सूर्यनारायण त्याच्यावर प्रसन्न झाले. ब्राह्मणाच्या घरी धनदौलत आली. तो दिवसेंदिवस श्रीमंत होत गेला.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
दोन मुलींची लग्नं
शेवटी त्या देशाच्या राणीने त्याला बोलावणं पाठवलं. ब्राह्मण भीतीने थरथर कापू लागला. पण राणी म्हणाली, “घाबरू नका. तुमच्या मुली आमच्या घरात द्या.” “माझ्या मुली गरीब आहेत,” ब्राह्मण म्हणाला. “आपण त्यांना दासी-बटकी करून ठेवाल.” “नाही,” राणी म्हणाली. “मी त्यांना दासी-बटकी करणार नाही. एकीला राजाला देईन, आणि दुसरीला प्रधानाला.” ब्राह्मणाने होकार दिला. हिवाळ्यात त्याच्या दोन्ही मुलींची लग्नं झाली. थोरली राजाला दिली, धाकटी प्रधानाला. मग त्याने मुलींचा निरोप घेतला. पुढे बारा वर्षं त्याने त्यांचं तोंड पाहिलं नाही.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
थोरलीला वेळ नाही
बारा वर्षांनी ब्राह्मण थोरल्या मुलीला भेटायला गेला. ती आता राणी होती. तिने जेवायला बसायला पाट दिला, पाय धुवायला पाणी दिलं. “बाबा,” ती म्हणाली, “ही खीर खा, हे पाणी प्या.” “खाण्यापिण्याआधी,” ब्राह्मण म्हणाला, “मला माझी कहाणी सांगायची आहे. रानात वनदेवता मला कशा भेटल्या, ते सांगायचं आहे.” “बाबा, तुमची कहाणी ऐकायला मला वेळ नाही,” ती म्हणाली. “राजे शिकारीला निघाले आहेत. त्यांना जेवणासाठी खोळंबून ठेवून चालणार नाही.” बापाशी असं वागणं बरं नव्हे, असं ब्राह्मणाला वाटलं. तो रागारागाने तिथून निघाला. धाकट्या मुलीच्या घरी गेला. ती प्रधानाची बायको होती.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
धाकटीने कहाणी ऐकली
धाकटीनेही बहिणीसारखंच स्वागत केलं. बसायला पाट दिला, पाय धुवायला पाणी दिलं, खायला खीर दिली, प्यायला पाणी दिलं. “खाण्यापिण्याआधी,” तो म्हणाला, “मला माझी कहाणी सांगायची आहे.” “हो बाबा, सांगा ना,” ती म्हणाली. “तुम्ही सांगाल तितका वेळ मी ऐकेन.” ती आतल्या खोलीत गेली आणि सहा मोती घेऊन आली. तीन स्वतःजवळ ठेवले, तीन बापाच्या हातात दिले. मग हातात मोती धरून ब्राह्मणाने कहाणी सांगितली. रानात वनदेवता कशा भेटल्या, त्यांनी सूर्यनारायणाची पूजा कशी शिकवली, सगळं सांगितलं. तिने एक न् एक शब्द ऐकला. मग ब्राह्मण जेवला, पाणी प्यायला आणि घरी गेला. बायकोने मुलींची खुशाली विचारली. त्याने तिला सगळं सांगितलं. “थोरलीने माझी कहाणी ऐकली नाही,” तो म्हणाला. “तिचं वाईट होईल.”
आदित्य राणूबाईची कहाणी
राणीला दारिद्र्य आलं
आणि तसंच झालं. तिचा नवरा राजा फौज घेऊन दूर देशी गेला, तो परत आलाच नाही. तेव्हापासून राणी दिवसेंदिवस गरीब होत गेली. धाकटी बहीण मात्र सुखात होती. त्या गरिबीच्या दिवसांत राणी वळचणीखाली बसून केस विंचरायची. शेवटी ती थोरल्या मुलाला म्हणाली, “मावशीकडे जा. तिच्याकडे काही भेट माग. ती देईल ते घरी घेऊन ये.” पुढच्या रविवारी मुलगा मावशीच्या गावाला निघाला. गावच्या तळ्याजवळ उभा राहिला. तिथल्या दासींना त्याने हाक मारली, “तुम्ही कोणाच्या दासी?” “आम्ही प्रधानांच्या दासी,” त्या म्हणाल्या. “मग प्रधानांच्या बायकोला सांगा, बहिणीचा मुलगा आला आहे,” तो म्हणाला. “त्याचे कपडे फाटलेले आहेत, हेही सांगा. आणि त्याला मागच्या दाराने आत घ्यायला सांगा.”
आदित्य राणूबाईची कहाणी
सोन्याने भरलेला भोपळा
दासींनी त्याला मागच्या दाराने आत आणलं. मावशीने त्याला न्हाऊ घातलं, कपडे दिले, जेवू घातलं. मग एक पोकळ भोपळा सोन्याच्या मोहरांनी भरून त्याला दिला. तो निघाला तशी ती मागून म्हणाली, “हा कुठे पाडू नकोस, कुठे विसरू नकोस. जपून घरी ने.” पण वाटेत सूर्यनारायण माळ्याचं रूप घेऊन आले, आणि सोन्याने भरलेला भोपळा चोरून घेऊन गेले. मुलगा घरी पोचला. आईने विचारलं, “काय रे बाळा, मावशीने काय दिलं?” “दैवाने दिलं, पण माझ्या पूर्वजन्मीच्या कर्माने सगळं नेलं,” तो म्हणाला. “मावशीने दिलेलं सगळं गेलं.”
आदित्य राणूबाईची कहाणी
आणखी तीन मुलगे
पुढच्या रविवारी दुसरा मुलगा गेला. त्याचंही तसंच स्वागत झालं. मावशीने त्याला सोन्याने भरलेली पोकळ काठी दिली, आणि तीच ताकीद दिली. सूर्यनारायण गुराख्याचं रूप घेऊन आले, आणि काठी चोरून घेऊन गेले. तिसऱ्या रविवारी तिसरा मुलगा गेला. मावशीने त्याला सोन्याने भरलेला पोकळ नारळ दिला. हा मात्र त्याने स्वतःच गमावला. त्याने तो एका विहिरीच्या काठावर ठेवला, आणि तो घरंगळून पाण्यात पडला. चौथ्या रविवारी चौथ्या मुलाला सोन्याने भरलेलं मातीचं मडकं मिळालं. सूर्यनारायण घारीचं रूप घेऊन आले, आणि झडप घालून मडकं घेऊन गेले. प्रत्येक मुलगा रिकाम्या हाती घरी आला.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
राणीने कहाणी ऐकली
पाचव्या रविवारी राणी स्वतः बहिणीच्या गावाला गेली, आणि तळ्याजवळ उभी राहिली. बहिणीने तिला मागच्या दाराने आत घेतलं. तिला कपडे दिले, जेवू घातलं. मग धाकटी राणीला म्हणाली, “बाबांची कहाणी तू ऐकली नाहीस, म्हणूनच तुझे हे सगळे हाल झाले.” आणि तिने ती कहाणी राणीला सांगितली. राणीने सगळी कहाणी ऐकली. पुन्हा श्रावण येईपर्यंत ती बहिणीकडेच राहिली. मग तिने सूर्यनारायणाची रीतसर पूजा केली.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
राजा परत आला
लगेच तिचं भाग्य उघडलं. बरीच वर्षं घनघोर लढाई करून शेवटी राजाने शत्रूंना हरवलं. त्यांच्याकडून खूप धन घेतलं, आणि फौज घेऊन तो घराकडे परत निघाला. वाटेत प्रधानाची बायको राहायची ते गाव लागलं. तिथं राजाला कळलं, राणी बहिणीकडे राहते आहे. त्याने राणीला शोभेल असा लवाजमा तिला आणायला पाठवला. “मावशी, मावशी!” बहिणीची सगळी मुलं ओरडली. “राजांनी तुझ्यासाठी राजछत्रं पाठवली आहेत, पहारेकरी आणि शिपाई पाठवले आहेत!” सगळे पाहायला धावत बाहेर आले. इतक्या वर्षांनी राजा-राणी एकमेकांना भेटले. दोघी बहिणींनी एकमेकींना कपड्यांचा आहेर केला. मग राजा-राणी एकत्र निघाले.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
लाकूडतोड्या
पहिल्या मुक्कामाला चाकरांनी स्वयंपाक केला. राणीने आधी राजाचं ताट वाढलं, मग स्वतःचं. तेवढ्यात तिला बहिणीने सांगितलेली कहाणी आठवली. तिने चाकरांना जवळच्या गावात पाठवलं. कोणी भुकेला असेल, अन्न घ्यायला ज्याच्याकडे पैसे नसतील, त्याला घेऊन यायला सांगितलं. गावात असा कोणी मिळाला नाही. पण परत येताना त्यांना एक उपाशी लाकूडतोड्या भेटला. त्यांनी त्याला राणीकडे आणलं, आणि राणीची कहाणी ऐकायला सांगितलं. राणीने सहा मोती आणले. तीन लाकूडतोड्याला दिले, तीन स्वतःजवळ ठेवले. मग आपल्या वडिलांची आणि वनदेवतांची कहाणी त्याला सांगितली. लाकूडतोड्याने ती मन लावून ऐकली. ऐकता ऐकता त्याची लाकडाची मोळी सोन्याची झाली. तो आनंदाने निघून गेला. वनदेवतांनी ब्राह्मणाला शिकवली तशी सूर्यनारायणाची पूजा करीन, असं वचन देऊन गेला.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
शेतकरी आणि म्हातारी
दुसऱ्या मुक्कामाला चाकरांना एक शेतकरी भेटला. तो शेताजवळ उदास बसला होता. त्याची विहीर आटली होती, पिकं करपून गेली होती. त्याने हातात तीन मोती घेतले, आणि कहाणी ऐकली. ऐकता ऐकता विहिरीला पाणी आलं, आणि पिकं पुन्हा हिरवीगार झाली. तिसऱ्या मुक्कामाला एक म्हातारी भेटली. तिचा एक मुलगा रानात हरवला होता. एक तळ्यात बुडून मेला होता, आणि एक साप चावून मेला होता. ती कहाणी ऐकत होती, तोच तिचे तिन्ही मुलगे एकामागून एक मुक्कामावर चालत आले. ती आनंदाने रडतच निघून गेली. शेतकऱ्याने आणि म्हातारीनेही सूर्यनारायणाची पूजा करीन, असं वचन दिलं.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
नाव नसलेला माणूस
चौथ्या मुक्कामाला चाकरांना एक माणूस सापडला. त्याचे डोळे इतके वाकडे होते, की त्याला धड दिसतही नव्हतं. त्याला हात नव्हते, पाय नव्हते, नावसुद्धा नव्हतं. लोक त्याला फक्त “मांसाचा गोळा” म्हणायचे. तो पालथा पडला होता. राणीने त्याला उताणा करायला लावलं, आणि त्याच्या अंगावर तांब्याभर पाणी ओतायला लावलं. तिने त्याच्या पोटावर तीन मोती ठेवले, आणि त्याला कहाणी सांगितली. ऐकता ऐकता त्याच्या अंगाला हात-पाय फुटले. हातांना पंजे आले, पायांना पावलं आली. तोही आनंदाने निघून गेला. सूर्यनारायणाची पूजा करीन, असं वचन देऊन गेला.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
जेवणाला पाहुणा
पुढच्या दिवशीची मजल संपली, आणि राजा-राणी घरी पोचले. ते जेवायला बसले, तेवढ्यात प्रत्यक्ष सूर्यनारायण प्रकट झाले, आणि त्यांच्या पंगतीला बसले. राजाने सगळी दारं उघडी करायला लावली. आधीपेक्षा कितीतरी थाटाचा नवा स्वयंपाक करायला सांगितला. पदार्थामागून पदार्थ, आणि प्रत्येकात सहा निरनिराळ्या चवी. सूर्यनारायण आणि राजा जेवू लागले. पण पहिल्याच घासात सूर्यनारायणांना एक केस लागला. ते संतापले. “हा कोणत्या पापी बाईचा केस?” ते ओरडले. तेव्हा राणीला आठवलं, गरिबीच्या सगळ्या दिवसांत ती वळचणीखाली बसून केस विंचरायची. हा केस आपलाच, हे तिने ओळखलं. तोच सूर्यनारायणाच्या अन्नात पडला होता.
आदित्य राणूबाईची कहाणी
सूर्यनारायणांनी क्षमा केली
राणीने सूर्यनारायणाची क्षमा मागितली. पण ते सांगतील तसं केल्याशिवाय त्यांनी क्षमा केली नाही. मग राणीने काळी घोंगडी पांघरली. वळचणीतली एक काडी उपसली. नगराबाहेर गेली. तिथं ती काडी आणि तो केस तिने डाव्या खांद्यावरून मागे टाकले. मग सूर्यनारायण पुन्हा प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी जेवण पुरं केलं. त्या दिवसापासून ब्राह्मणावर, राजा-राणीवर, लाकूडतोड्यावर, शेतकऱ्यावर, म्हातारीवर आणि मांसाच्या गोळ्यावर सूर्यनारायणाची कृपा राहिली. सगळे सुखाने नांदले. ही साठा उत्तरांची कहाणी पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण. सी. ए. किनकेड यांनी १९१४ मध्ये महाराष्ट्रातल्या कहाण्यांचे इंग्रजी भाषांतर प्रसिद्ध केले. त्यातल्या पहिल्या कहाणीवरून, रविवारच्या कहाणीवरून, ही कहाणी पुन्हा सांगितली आहे.