प्रमुख उपनिषदे · माण्डूक्योपनिषद्
एक ध्वनी, सारे विश्व
ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥
माण्डूक्य हे प्रमुख उपनिषदांपैकी सर्वांत छोटे उपनिषद आहे: अवघे बारा मंत्र. ते अथर्ववेदातले आहे. त्याचा विषय आहे ॐ, वेदांचे पवित्र अक्षर, आणि त्या ध्वनीमागचा अर्थ. सुरुवातच एका धाडसी विधानाने होते. ॐ हे अक्षरच हे सारे आहे. त्याचा उलगडा असा: जे होऊन गेले, जे आहे आणि जे होणार आहे, ते सगळे ॐच आहे. आणि भूत, वर्तमान, भविष्य या तिन्ही काळांच्या पलीकडे जे काही आहे, तेही ॐच. एक ध्वनी सर्व काही कसा असेल? जुने भाष्यकार असा विचार मांडतात. आपण प्रत्येक वस्तू तिच्या नावानेच ओळखतो, आणि प्रत्येक नाव ध्वनीचेच बनलेले असते. ॐ हा सगळ्या ध्वनींचे मूळ मानला जातो. म्हणून नावांनी ओळखले जाणारे हे सारे जग त्याच्यातूनच विणलेले आहे, जसे धाग्यातून कापड विणले जाते. काळाच्या पलीकडे जे आहे, ते कधी जन्मले नाही आणि कधी संपणारही नाही. उपनिषदे त्याला ब्रह्म म्हणतात: सगळ्या जगामागचे एकच सत्य. मातीचे कितीही घडे घडवा, त्या सगळ्यांत खरी असते ती एकच माती; तसेच हे.