प्रमुख उपनिषदे · माण्डूक्योपनिषद्
सर्वांचे बीज
एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
आता एक आश्चर्य येते. या झोपलेल्या आत्म्याबद्दल मंत्र म्हणतो: हाच सर्वांचा ईश्वर. हाच सर्वज्ञ. हाच प्रत्येक प्राण्याच्या आत राहून त्याला चालवणारा अंतर्यामी. हाच सर्वांचा उगम, कारण सारे प्राणी याच्यातूनच जन्मतात आणि याच्यातच परत विलीन होतात. गाढ झोपेला ईश्वर का म्हणायचे? कारण सगळे तिच्यातूनच बाहेर येते. रोज सकाळी जागेपणीचे जग झोपेतून उगवते, आणि रोज रात्री तिथेच परत बुडते. अख्खे झाड बीजात दडलेले असते आणि त्यातूनच पुन्हा उगवते, तसे. भाष्यकार सगळ्या विश्वाकडे याच नजरेने पाहतात. या बीजासारख्या अवस्थेत सारे काही घडी घालून ठेवल्यासारखे असते; त्याचा अजून जग म्हणून पसारा झालेला नसतो. म्हणून त्यातून उलगडणाऱ्या सगळ्याचा तोच उगम, तोच जाणता आणि तोच नियंता. पण बीजात अंकुरायची वाट पाहणारे एक जग असतेच. पुढचा मंत्र याच्याही पलीकडे बोट दाखवतो: जिथे कुठलेच बीज उरत नाही, तिकडे.