प्रमुख उपनिषदे · माण्डूक्योपनिषद्
स्वप्न पाहणारा आत्मा
स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
जागेपणानंतर गुरू स्वप्नाकडे वळतात. दुसरा पाद म्हणजे स्वप्न पाहणारा आत्मा. स्वप्न हे त्याचे क्षेत्र, आणि त्याची जाणीव आत वळलेली असते. त्यालाही तीच सात अंगे आणि एकोणीस मुखे आहेत, पण तो अधिक सूक्ष्म गोष्टींचा भोग घेतो. त्याचे नाव तैजस, म्हणजे “तेजस्वी”. एखादे स्वप्न आठवा. तुम्ही एखाद्या शहरात फिरता, मित्रांशी गप्पा मारता, घाबरता किंवा आनंदून जाता. तरी तुमचे डोळे मिटलेले असतात, आणि त्यातले काहीच तुमच्या बाहेर नसते. दिवसभरात मनावर उमटलेल्या ठशांतून मनच ते सारे जग उभे करते. म्हणून स्वप्न पाहणाऱ्यालाही जागणाऱ्यासारखीच अंगे आणि मुखे असतात, पण आता ती केवळ मनाची बनलेली असतात. त्याचे विषय म्हणजे नुसत्या प्रतिमा, हाताला लागणाऱ्या वस्तू नव्हेत. त्याला “तेजस्वी” म्हणतात, कारण स्वप्नातले दृश्य उजळायला ना सूर्य असतो, ना दिवा. मन आपले जग आतूनच उजळते.