प्रमुख उपनिषदे · माण्डूक्योपनिषद्
आत्म्याचे चार पाद
सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥
आता गुरू हे विशाल विधान आपल्या अगदी जवळ आणतात. हे सर्व ब्रह्म आहे. हा आत्मा ब्रह्म आहे. आणि याच आत्म्याला चार पाद आहेत. आत्मा म्हणजे आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागची जाणीव. तोच ब्रह्म आहे, ही उपनिषदांची सर्वांत धाडसी शिकवण. आपण आपल्या गाभ्यात जे आहोत, तेच या सगळ्या जगामागचे सत्य आहे. यातले तीन पाद म्हणजे प्रत्येकाच्या रोजच्या अनुभवातल्या तीन अवस्था: जागेपण, स्वप्न आणि गाढ झोप. चौथा पाद या तिन्हींच्या पलीकडे आहे. पुढचे मंत्र त्यांचा एकेक करून विचार करतात. हे चार पाद टेबलाच्या चार पायांसारखे वेगवेगळे तुकडे नाहीत. उपनिषदांचे सर्वांत प्रसिद्ध भाष्यकार शंकराचार्य त्यांची तुलना एका रुपयाच्या चार पावल्यांशी करतात. एक पाद पुढच्यात मिसळत जातो, आणि शेवटी सगळे चौथ्यात सामावतात.