प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
अल-बिरूनीचा सोमनाथ
मशिदीच्या दारातला दगड
गझनी हे महमूद राजाचे आपले नगर. तिथल्या मशिदीच्या दारापुढे एक दगड पडलेला होता. लोक त्यावर पाय घासून पायांचा चिखल आणि ओल पुसत. तो दगड कुठून आला, ते अल-बिरूनी सांगतो. अल-बिरूनी हा एक मुसलमान विद्वान; त्याने भारतावर एक ग्रंथ लिहिला. तो दगड सोमनाथाच्या मूर्तीचा एक भाग होता. सोमनाथ म्हणजे भारताच्या किनाऱ्यावरचे शिवाचे देऊळ. महमूदाने, “परमेश्वर त्याच्यावर दया करो!”, हिजरी ४१६ (इ.स. १०२५-२६) मध्ये ती मूर्ती नष्ट केली. त्याने मूर्तीचा वरचा भाग फोडायला लावला. उरलेला भाग त्याने सोन्याच्या, रत्नांच्या आणि भरजरी वस्त्रांच्या सगळ्या आवरणांसह गझनीला नेला. त्याचा एक भाग नगराच्या घोडदौडीच्या मैदानात टाकला गेला. ठाणेसरहून आणलेली एक कांस्याची मूर्तीही तिथेच टाकली होती. दुसरा भाग झाला मशिदीच्या दारातला तो दगड.
अल-बिरूनीचा सोमनाथ
चंद्राचा स्वामी
तो दगड पवित्र का मानला जात होता? हिंदूंनी अल-बिरूनीला एक कथा सांगितली. चंद्रांचे आपल्या एका पत्नीवर, रोहिणीवर, त्यांच्या सगळ्या बहिणींपेक्षा अधिक प्रेम होते. बहिणींनी आपल्या वडिलांकडे, प्रजापतींकडे, तक्रार केली. प्रजापतींनी चंद्रांना शाप दिला, आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर कुष्ठ उठले. शाप रद्द होणार नव्हता. पण दर महिन्याचा अर्धा काळ चंद्रांची लाज झाकण्याचे वचन प्रजापतींनी दिले. आणि त्यांनी चंद्रांना शिवाचे एक लिंग स्थापून त्याची पूजा करायला सांगितले. चंद्रांनी स्थापलेले ते लिंग म्हणजेच सोमनाथाचा दगड. कारण “सोम” म्हणजे चंद्र, आणि “नाथ” म्हणजे स्वामी: पूर्ण नावाचा अर्थ “चंद्राचा स्वामी”. हिंदूंच्या देवळांत अशी लिंगे पुष्कळदा आढळत, पण त्या सगळ्यांत सोमनाथ सर्वांत प्रसिद्ध होते. तिथे रोज गंगेच्या पाण्याचा एक घडा आणला जाई, आणि काश्मीरहून फुलांची एक टोपली. लोकांची श्रद्धा होती, सोमनाथाचे लिंग प्रत्येक जुनाट आजार बरा करते, आणि ज्याला काहीच उपाय नाही, असा असाध्य रोगही दूर करते.
अल-बिरूनीचा सोमनाथ
लाटांनी धुतलेला दगड
सोमनाथ इतके प्रसिद्ध झाले, कारण ते समुद्रप्रवाशांचे बंदर होते. झंज लोकांच्या देशातले सुफाला आणि चीन यांच्यामध्ये ये-जा करणारे लोक तिथे थांबत. श्रावण पौर्णिमेचा दिवस सोमनाथाला वाहिलेला उपवासाचा दिवस होता. मूर्ती आणि तिचा खजिना ज्या किल्ल्यात होता, तो किल्ला प्राचीन नव्हता. अल-बिरूनीने हे लिहिले, त्याच्या फक्त शंभरएक वर्षे आधी तो बांधला गेला होता. त्याच्या स्पष्टीकरणानुसार हे नावच भरती-ओहोटीवरून पडले. तो दगड आधी अगदी किनाऱ्यावर उभारला होता, सरसुती नदीच्या मुखापासून पश्चिमेला तीन मैलांहून थोड्या कमी अंतरावर. चंद्र उगवे तेव्हा, आणि पुन्हा मावळे तेव्हा, समुद्राला भरती येई, आणि पाणी दगडावर चढे. चंद्र आकाशात माथ्यावर पोचे, दुपारी आणि मध्यरात्री, तेव्हा पाणी ओसरे, आणि दगड पुन्हा दिसू लागे. “अशा रीतीने चंद्र सतत मूर्तीची सेवा करण्यात, तिला स्नान घालण्यात गुंतलेला असे.” म्हणून ते स्थान चंद्राचे पवित्र स्थान मानले जाई. हे वर्णन अल-बिरूनीच्या भारतावरच्या ग्रंथावरून सांगितले आहे: ई. सी. सखाऊ यांच्या इंग्रजी भाषांतरात, ‘अल्बेरूनीज इंडिया’ खंड २ (१८८८), पृष्ठे ९-१०, १०२-१०५ आणि १८६. हिंदू या विनाशाचे वर्ष आपल्या पद्धतीने कसे काढत, ते अल-बिरूनीने स्वतः पाहिले होते: ते २४२, ६०६ आणि ९९ लिहीत, आणि त्यांची बेरीज करून शक ९४७ काढत; त्याच्या हिशेबाने ते वर्ष त्यांच्या लौकिक कालगणनेच्या चालू शतकातले अठ्ठ्याण्णवावे वर्ष होते. घोडदौडीच्या मैदानातली ती कांस्याची मूर्ती म्हणजे चक्रस्वामी. तो दगड एका सोन्याच्या किल्ल्याच्या पूर्वेला होता; अल-बिरूनी लिहितो, तो किल्ला वासुदेवांच्या (कृष्णांच्या) निवासासाठी प्रकट झाला होता, आणि वासुदेव आणि त्यांचे कुटुंब जिथे मारले गेले, त्या जागेजवळ होता.