प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
अलाउद्दीनचे सैन्य सोमनाथवर
समुद्रालाही न बसलेली धूळ
सुलतान अलाउद्दीनच्या कारकिर्दीचा इतिहासकार अमीर खुसरो लिहितो: “सोमनाथच्या भग्न देवळातून इतकी धूळ उठली, की समुद्रालाही ती खाली बसवता आली नाही.” सोमनाथ गुजरातच्या समुद्रकिनाऱ्यावर उभे होते. गझनीच्या महमूदाने ते नष्ट केले होते, आणि त्याच्या काळानंतर ते पुन्हा उभे राहिले होते. वाजा नावाच्या एका कुळाने “त्या प्राचीन देवालयाचे वैभव पुन्हा जागवले” होते. मग हिजरी ६९८ मध्ये (सुमारे इ.स. १३००) दिल्लीचा सुलतान अलाउद्दीन याने आपला भाऊ उलुग खान आणि आपला सेनापती नुसरत खान यांना गुजरातवर पाठवले. त्यांच्यासोबत सुमारे चौदा हजार घोडेस्वार आणि वीस हजार पायदळ होते. त्यांना पाठवले होते ते “सोमनाथच्या मूर्तिमंदिराच्या विनाशासाठी.” उलुग खानाने सोमनाथच्या सगळ्या मूर्ती आणि सगळी देवळे नष्ट केली, “पण एक मूर्ती, सगळ्या मूर्तींत सर्वांत मोठी,” त्याने सुलतानाच्या दरबारात पाठवली. मूर्तींच्या त्या प्राचीन गडात नमाजाची बांग इतक्या मोठ्याने दिली गेली, “की ती मिस्र आणि मदाइनपर्यंत ऐकू गेली.” त्याने घोघ्यापासून माधवपूरपर्यंतचा समुद्रकिनारा जिंकला. तेव्हापासून त्या संपूर्ण किनाऱ्यावर मुसलमानांची सत्ता राहिली.
अलाउद्दीनचे सैन्य सोमनाथवर
खंभातची पहाट
सैन्याने अणहिलवाडा घेतले, आणि सारा गुजरात लुटला. गुजरातचे राय करण पळून गेले. त्यांच्या राण्या आणि मुली, त्यांचा खजिना आणि त्यांचे हत्ती, सगळे हल्लेखोरांच्या हाती पडले. मग सैन्य खंभातला आले. माणसांनी आणि संपत्तीने भरलेले ते भारतातले सर्वांत प्रसिद्ध शहर होते. रोज एक एक मजल करत सैन्य डोंगरांतून आले, आणि त्याने भल्या पहाटे शहराला वेढा घातला. लोक बेसावध होते; कुठे जावे, ते त्यांना कळेना. आया आपल्या मुलांना विसरल्या, आणि मुले त्यांच्या हातांतून खाली पडली. इतिहासकार वस्साफ याच्या हकीकतीत सैनिकांनी “डावीकडे आणि उजवीकडे निर्दयपणे कत्तल” सुरू केली, आणि रक्ताचे पाट वाहिले. त्यांनी मोजता येणार नाही इतके सोने, चांदी आणि रत्ने लुटून नेली. वीस हजार तरुणी नेल्या. आणि मुले तर “लेखणीला मोजता येणार नाहीत” इतकी.
अलाउद्दीनचे सैन्य सोमनाथवर
कोणते सोमनाथ?
देश पुरता उद्ध्वस्त झाला. पुष्कळ देवळे ओस पडली, आणि त्यांतल्या मूर्ती फोडून पायदळी तुडवल्या गेल्या. त्या मूर्तींत सर्वांत मोठी होती सोमनाथ नावाची मूर्ती. महमूदाने फोडलेला देव हाच होता का? इतिहासकार झियाउद्दीन बरनी याच्या मते, नाही. महमूदाच्या विजयानंतर ब्राह्मणांनी हिंदूंच्या पूजेसाठी सोमनाथ याच नावाने दुसरी मूर्ती स्थापन केली होती. आता नेली गेली, ती ही मूर्ती. ती कुठे फोडली गेली, याबद्दल हकीकतींचे एकमत नाही. खुसरो आणि काठियावाडचे गॅझेटियर सांगतात, सोमनाथचे देऊळच पाडले गेले. वस्साफ मात्र खंभातच्या लुटीनंतर लगेच या मूर्तीची हकीकत सांगतो. त्याच्या वर्णनात मूर्ती दगडाच्या चौथऱ्यावर सात वार उंच उभी होती, आरशासारखी चकचकीत आणि सुबक घडणीची. ती आता हलेल, आणि तिचा चेहरा आता बोलेल, असे वाटे. जगात पहिल्यांदा मूर्ती आणणाऱ्या माणसाने ती पाहिली असती, तर तोही तिच्या सौंदर्याच्या प्रेमात पडला असता.
अलाउद्दीनचे सैन्य सोमनाथवर
मृगनक्षत्रासारखा हार
तिचे उपासक लोकांना तिच्याजवळ जाऊ देत नसत. तिच्या मस्तकावर सोन्याचा मुकुट होता, आणि त्यात माणके, मोती आणि इतर रत्ने जडवलेली होती. रत्नांचे तेज इतके होते, की सोन्याचा लालसर रंग डोळ्यांना दिसतच नसे. मोठ्या मोत्यांचा एक हार, “मृगनक्षत्राच्या पट्ट्यासारखा,” तिच्या खांद्यावरून रुळत होता. सैनिकांनी ती रत्ने ओरबाडून काढली, आणि ते मूर्ती फोडायच्या कामाला लागले. जे हिंदू वाचले होते, ते दुःखाने व्याकूळ झाले. मूर्ती सोडवण्यासाठी त्यांनी “हजार हजार सोन्याची नाणी” देऊ केली. तो प्रस्ताव रागाने धुडकावला गेला. मूर्ती फोडली गेली, आणि “अंबर आणि सुगंधी द्रव्ये लावलेले तिचे अवयव तोडले गेले.” ते तुकडे दिल्लीला नेले गेले, आणि लोकांनी तुडवावेत म्हणून जमिनीवर घातले गेले. त्या तुकड्यांची दिल्लीच्या मोठ्या जामा मशिदीच्या प्रवेशद्वारापाशी फरसबंदी केली गेली, “लोकांनी हा दैदीप्यमान विजय आठवावा, आणि त्याची चर्चा करावी, म्हणून.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वस्साफ, अमीर खुसरोचा ‘तारीख-इ-अलाई’ आणि झियाउद्दीन बरनीचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, संपादकांच्या टिपांसह, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१) मध्ये, पृष्ठे ४२-४४, ७४-७५, ८५ आणि १६३; ए. के. फोर्ब्स, ‘रासमाला’ (१८७८ ची आवृत्ती), पृष्ठ २११; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड ८, काठियावाड (१८८४), पृष्ठे ४८८ आणि ६०७. इलियट आणि डॉसन खुसरोच्या तारखेला, हिजरी ६९८ च्या जमादिलअव्वलच्या २० तारखेला, इ.स. १३०० म्हणतात, आणि वस्साफच्या हिजरी ६९८ च्या जिल्हेज महिन्याला इ.स. १२९८; बरनी ही स्वारी कारकिर्दीच्या तिसऱ्या वर्षाच्या सुरुवातीला सांगतो. वस्साफ उलुग खानाला त्याच्या नावाने, मलिक मुइज्जुद्दीन म्हणतो (उलुग खान हा त्याचा किताब होता); गॅझेटियर त्याला अलघ खान म्हणते, आणि फोर्ब्स अलफ खान. खुसरोच्या मते त्याला मअबर आणि गुजरात या दोन्हींवर पाठवले होते. बरनी सांगतो, महमूदाने “त्यांची ‘मनात’ नावाची मूर्ती” नष्ट केल्यानंतर ब्राह्मणांनी नवी मूर्ती स्थापली; वस्साफवरची संपादकांची टीप पुढे म्हणते, या युद्धात “सोमनाथच्या देवळाचा किंवा नगराचा खास उल्लेख नाही.” महमूदानंतर पुन्हा स्थापलेली मूर्ती फोडणे, याला फोर्ब्स मुसलमानांचा “ठरावीक काळाने होणारा पराक्रम” म्हणतात. ज्यांच्या काळात हे घडले, त्या रा मांडलिकांनी उलुग खानाच्या सैन्याच्या एका तुकडीचा पराभव केला, असे म्हणतात; गॅझेटियरला वाटते, कदाचित त्याने किनाऱ्यावर ठेवलेल्या सुभेदारांपैकी एकाचा. मुहम्मद तुघलकाच्या कारकिर्दीपासून तिथे नियमित सुभेदार नेमले जाऊ लागले.