प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
औरंगजेबाचा हुकूम आणि अहिल्याबाईंचे मंदिर
म्हाताऱ्या बादशहाचे पत्र
बादशहा औरंगजेबाने लिहिले: “माझ्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीलाच सोमनाथचे देऊळ पाडले गेले, आणि (तिथली) मूर्तिपूजा बंद पाडली गेली. सध्या तिथे काय स्थिती आहे, ते कळलेले नाही. मूर्तिपूजकांनी त्या जागी पुन्हा मूर्तींची पूजा सुरू केली असेल, तर ते देऊळ असे पाडा, की इमारतीचा मागमूसही उरणार नाही; आणि त्यांना (पूजा करणाऱ्यांना) त्या जागेतून हाकलून द्या.” हे पत्र त्याने आपल्या कारकिर्दीच्या शेवटच्या दहा वर्षांत लिहिले. ऐंशीहून अधिक वयाचा म्हातारा झाला, तरी तो सोमनाथची चौकशी करत होता. तिथे त्याने बंद पाडलेली हिंदू पूजा स्थानिक सुभेदाराच्या ढिलाईमुळे पुन्हा सुरू झाली होती का? औरंगजेबाचा इतिहास लिहिणारे जदुनाथ सरकार यांच्या मते, “वयाने किंवा जीवनाच्या अनुभवाने औरंगजेबाची धर्मांधता मवाळ झाली नाही.” सोमनाथ हे शिवांच्या बारा प्रसिद्ध लिंगांपैकी एक. ही लिंगे स्वयंभू म्हटली जातात: कोणीही स्थापन न केलेली. मुसलमानांनी त्याचे देऊळ तीनदा पाडले, आणि तीनदा ते पुन्हा उभे राहिले.
औरंगजेबाचा हुकूम आणि अहिल्याबाईंचे मंदिर
“माझ्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला”
पहिला घाव १६६९ मध्ये पडला होता, त्याच्या कारकिर्दीच्या बाराव्या वर्षी. ९ एप्रिलला औरंगजेबाने एक सर्वसाधारण हुकूम काढला: “काफिरांच्या सगळ्या शाळा आणि देवळे पाडावीत, आणि त्यांचे धार्मिक शिक्षण आणि आचार बंद पाडावेत.” हा हुकूम साऱ्या भारतातल्या हिंदूंना पूज्य असलेल्या मोठ्या देवस्थानांवर पडला. त्यांतले एक होते सोमनाथचे देऊळ. ते तिथले दुसरे देऊळ होते: गझनीच्या महमूदाने जुने देऊळ नष्ट केल्यावर लवकरच भीमदेवांनी ते बांधले होते. इतर देवस्थाने होती काशीचे विश्वनाथ मंदिर आणि मथुरेचे केशवराय मंदिर. हुकूम अमलात आला, असे बादशहाला लिहून कळवेपर्यंत प्रांतांच्या सुभेदारांना चैन पडत नसे. हा हुकूम काशीवर कसा पडला, ते ‘भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा’ मधील ‘काशी’ या पुस्तकात सविस्तर सांगितले आहे. तरीही १७०० पर्यंत सोमनाथ हे मोठे पवित्र स्थान होते. पण १७०६ मध्ये औरंगजेबाने देऊळ पाडायचा हुकूम दिला. पडक्या अवशेषांची डागडुजी ज्या प्रकारे केलेली दिसते, ती काठियावाडचे गॅझेटियर पाहते. उरलेले अवशेष किती दीनवाणे आहेत, तेही पाहते. आणि म्हणते, “हा हुकूम अमलात आणला गेला, असे मानायला पुरेपूर कारण आहे.”
औरंगजेबाचा हुकूम आणि अहिल्याबाईंचे मंदिर
भाविक जातात ते देऊळ
१७८३ मध्ये होळकरांच्या विधवा पत्नी अहिल्याबाई यांनी जुन्या देवळापासून थोड्या अंतरावर सोमनाथचे नवे देऊळ बांधले. प्रसिद्ध जुन्या देवळात सेवा करणाऱ्या पुजाऱ्यांचे वंशज म्हणजे सोमपुरा. गॅझेटियर लिहिले गेले, तेव्हाही त्यांच्यापैकी काही अहिल्याबाईंच्या देवळात सेवा करत होते. पश्चिम भारतात प्रवास करणारे जेम्स टॉड यांना जुने देवस्थान “आजही एक भव्य वास्तू” वाटले. ते आज किती खाली गेले आहे, याची कल्पना खुद्द महमूदालाही क्वचितच करता आली असती, असे त्यांना वाटले. हिंदूंच्या मनातही त्याच्याबद्दलचा सगळा आदर संपला होता. त्याच्या दाराशी असलेले मिनार आणि मक्केकडे तोंड केलेले व्यासपीठ यांनाही मुसलमान वंदन करत नव्हते. त्यांच्या मते गंगेचे सगळे पाणीही आता ते शुद्ध करायला पुरणार नाही. पण “थोर होळकरांच्या पत्नी” अहिल्याबाई, ज्यांच्या उदार दानांच्या खुणा साऱ्या भारतात दिसतात, त्यांनी एका लहान देवळाच्या जागी एक देवस्थान बांधले होते. बडोद्याच्या दिवाणाने, म्हणजे मुख्य मंत्र्याने, त्याला एक प्रशस्त धर्मशाळा जोडली होती. आणि टॉड यांच्या काळी सोमनाथचे भाविक जात, ते याच देवस्थानात. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जदुनाथ सरकार, ‘हिस्टरी ऑफ औरंगजीब’ खंड ३ (१९१६), पृष्ठे ३०२, ३०४-३०५ आणि ३२० (पत्र, इनायतुल्लाच्या ‘अहकाम’मधून आणि ‘मिरात’मधून); ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड ८, काठियावाड (१८८४), पृष्ठे १४५, ६०९ आणि ६१०; आणि जेम्स टॉड, ‘ट्रॅव्हल्स इन वेस्टर्न इंडिया’ (१८३९), पृष्ठ ३४३. सरकार यांच्या टिपेत आणखी माहिती आहे: एकेकाळी लाकडाचे असलेले हे देऊळ भीमदेवांनी दगडाचे बांधले, आणि कुमारपालांनी (राज्यकाल ११४३-७४) त्याचा पूर्ण जीर्णोद्धार केला; त्याची लूट विशेषतः १२९७ आणि १३९४ मध्ये झाली, आणि शेवटचा हल्ला फार विध्वंसक होता. गॅझेटियर दुसऱ्या एका ठिकाणी अहिल्याबाईंच्या देवळाची तारीख १८०० देते, आणि सांगते की ते मुसलमानांनी पाडलेल्या देवळाच्या जागी बांधले; टॉड ते एका लहान देवळाच्या जागी असल्याचे सांगतात. सरकार लिहितात, एका बुंदेला राजांनी केशवराय मंदिरावर तेहतीस लाख रुपये खर्च केले होते; ते मंदिर म्हणजे “युगातले आश्चर्य.” टॉड यांना अहिल्याबाईंची दाने साऱ्या भारतात दिसतात, “कैलासाच्या हिमनद्यांपासून लँड्स एंडपर्यंत.”