प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
भाव बृहस्पतींचा शिलालेख, ११६९
दाराजवळचा काळा दगड
प्रभास पाटण हे काठियावाडच्या नैऋत्य किनाऱ्यावरचे एक लहान गाव. तिथल्या प्रसिद्ध देवळामुळे त्याला सोमनाथ पाटण असेही म्हणतात. गावात भद्रकाली देवीचे एक छोटे देऊळ आहे, आणि त्याच्या प्रवेशदाराच्या उजव्या हाताला एक दगड आहे. ती एक मोठी काळी शिळा आहे, अठ्ठावीस इंच बाय अठरा इंच. तिच्यावर संस्कृत श्लोकांच्या चोपन्न ओळी दाटीने कोरलेल्या आहेत. अक्षरे खोल कोरलेली नाहीत, आणि शिळेचा खालचा भाग ढासळला आहे; त्याच्याबरोबर लेखाचा काही भागही गेला आहे. जेम्स टॉड यांनी या लेखाचे भाषांतर केले. त्यांच्या मते ही शिळा मुळात सोमनाथचीच होती. तिच्यावर वलभी संवताच्या ८५० व्या वर्षाची, म्हणजे इ.स. ११६९ ची तारीख आहे. गुजरातचे राजे कुमारपाल यांनी शिवांची देवळे बांधली आणि दुरुस्त केली, आणि विद्वान ब्राह्मणांना जमिनी दिल्या. हे त्यांनी आपले धर्मगुरू भाव बृहस्पती यांच्या हस्ते केले, आणि त्याची नोंद हा लेख करतो. आणि ते गुरू कोण होते, तेही तो सांगतो. कलियुगाचा काही भाग उलटला, तेव्हा शिवांनी आपले देऊळ पडझडीला आलेले पाहिले. त्यांनी सर्वज्ञ नंदीश्वरांना ते दुरुस्त करायची आज्ञा दिली. म्हणून शिवांच्या आज्ञेने नंदीश्वरांनी पृथ्वीवर जन्म घेतला. कान्यकुब्ज देशात एका थोर ब्राह्मणाच्या घरी ते जन्मले, आणि मोठे होऊन भाव बृहस्पती झाले.
भाव बृहस्पतींचा शिलालेख, ११६९
“जा आणि दुरुस्त करा”
बृहस्पती मोठे विद्वान झाले. माळव्यात, कान्यकुब्जात आणि उज्जैनला त्यांनी तपश्चर्या केली. काशीहून ते यात्रेला निघाले, आणि धारेला आले. तिथल्या राजपुत्रांनी आणि त्यांच्या सगळ्या कुटुंबाने त्यांना आपले गुरू मानले, आणि राजपुत्र त्यांना भाऊ म्हणू लागले. गुजरातचे राजे सिद्धराज जयसिंह यांनीही त्यांचा सन्मान केला, आणि मोठ्या भक्तीने त्यांची सेवा केली. सिद्धराज स्वर्गवासी झाले, आणि कुमारपाल गादीवर आले. बृहस्पती त्यांच्या सल्लागारांत प्रमुख झाले. शिवांचे देऊळ भग्न झालेले पाहून त्यांनी राजांना ते दुरुस्त करायला सांगितले. कुमारपालांनी आपली मुद्रा, आपली संपत्ती, सर्व काही बृहस्पतींच्या स्वाधीन केले, आणि ते म्हणाले: “जा, आणि देवपाटणची पडलेली देवळे दुरुस्त करा.” बृहस्पतींनी ती देवळे शिवांच्या कैलास पर्वतासारखी केली, आणि आपले काम पाहायला राजांना बोलावले. ते पाहून राजांनी आपल्या गुरूंची स्तुती केली. ते म्हणाले, “माझे मन आनंदले आहे. तुम्हाला आणि तुमच्या मुलांना मी माझ्या राज्यात पहिले स्थान देतो.”
भाव बृहस्पतींचा शिलालेख, ११६९
गुरूंपुढे नमलेले राजे
राजांनी स्वतःच्या हातांनी त्यांचा कसा सन्मान केला, ते शिलालेख सांगतो. त्यांनी त्यांना अलंकार घातले, आणि गळ्यात मोत्यांचा हार घातला. त्यांच्या दोन्ही पायांना चंदनाची उटी लावली, आणि त्यांच्यापुढे मस्तक नमवले. आपले मोठेपण बाजूला ठेवून त्यांनी त्यांना आपली अंगठी दिली. त्यांना आणि त्यांच्या मुला-नातवांना त्यांनी “गंड” ही पदवी दिली. सगळ्या सभेसमोर त्यांनी ब्रह्मपुरी हे गाव, तिथल्या झाडा-पाण्यासकट, तीन ताम्रपटांवर कोरलेल्या आज्ञेने दान केले. शिलालेख देवळाचा सगळा भूतकाळ सांगतो. आधी ते सोन्याचे होते, चंद्रांनी बांधलेले; मग चांदीचे, रावणाने बांधलेले. मग ते लाकडाचे झाले, कृष्णांनी बांधलेले, आणि शेवटी दगडाचे, भीमदेवांनी बांधलेले. आता कुमारपालांनी ते पुन्हा एकदा नवे केले होते. बृहस्पतींनी तिथल्या इतर देवळांवर सोन्याचे कळस चढवले. त्यांनी अमृत नावाची एक बारव बांधली; तिचे पाणी गोड होते. पितळेच्या शेकडो बादल्या तिचे पाणी काढत, आणि त्यांचा मंजुळ खळखळाट होई. त्या आवाजात ती बारव जणू समुद्राला हसत होती; त्या समुद्राला, ज्याचे पाणी अगस्ती ऋषींनी एकदा पिऊन टाकले होते. कुमारपालांच्या काळानंतरही बृहस्पतींच्या वंशजांचा सोमनाथ इथला धार्मिक अधिकार टिकून राहिला. आणि बृहस्पतींविषयी शिलालेख म्हणतो, असा माणूस कधी झाला नाही, “आणि पुढेही होणार नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘अ कलेक्शन ऑफ प्राकृत अँड संस्कृत इन्स्क्रिप्शन्स’ (भावनगर, १८९४), पृष्ठे १८६ आणि १८९-१९२; जेम्स टॉड, ‘ट्रॅव्हल्स इन वेस्टर्न इंडिया’ (१८३९), परिशिष्ट क्रमांक ५, पृष्ठे ५०४-५०५ (काशीहून निघालेली यात्रा, धारा, राजांचे शब्द आणि पडलेली देवळे); आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड १ भाग १, ‘हिस्टरी ऑफ गुजरात’ (१८९६), पृष्ठे १८९-१९० (चार देवळे आणि वंशज). गॅझेटियर या शिळेची तारीख इ.स. ११६२ देते, आणि काही ओळींचे उजवीकडचे कोपरे तुटले आहेत, एवढे सोडले तर लेख स्पष्ट आणि सुस्थितीत असल्याचे सांगते. शिलालेखात अंबिका देवीच्या देवळांचाही उल्लेख आहे. बृहस्पतींचे सोन्याचे कळस गौरी, भीमेश्वर, कपर्दी आणि सिद्धेश्वर यांच्या देवळांवर चढले; त्यांनी राजांसाठी एक सभागृह, स्वयंपाकघर आणि स्नानासाठी सरस्वती नावाची बारव, आणि ब्राह्मणांसाठी घरे बांधली, आणि पापमोचनाचे देऊळ पुन्हा बांधले (टॉड सांगतात, ते पहिल्यांदा रुक्मणने बांधले होते). गॅझेटियर पुढे सांगते, त्यांनी कुमाऊंमधल्या केदारेश्वराचीही दुरुस्ती केली, आणि ते माळव्याच्या राजांचे गुरू होते. टॉड धारेच्या राजपुत्रांचे नाव जयसिंहदेव, परमार, असे देतात, आणि टॉडच्या हकीकतीत कुमारपाल सोमनाथपासून ब्रह्मपुरीपर्यंत तटबंदी उभारतात. चार देवळांचा श्लोक भावनगरच्या भाषांतरात खंडित आहे (चांदीचे देऊळ “रावणाच्या तोडीच्या पराक्रमी कृष्णांनी” बांधलेले); टॉड “कृष्ण भीमदेव” असे एकत्र वाचतात: त्यांच्या वाचनात कृष्ण भीमदेवांनी ते पुन्हा बांधले आणि रत्नांनी मढवले, आणि मग कुमारपालांनी ते “पुन्हा एकदा मेरूसारखे” केले.