प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
भीमदेव आणि पुनर्बांधणी; महमूदाचा परतीचा मार्ग
भरतीच्या पाण्यातली वाट
गझनीचा सुलतान महमूद याने गुजरातमधले सोमनाथ घेतले होते, आणि तिथली संपत्ती लुटून नेली होती. आता त्याला घरी परतायचे होते. पण त्या देशाचे राजे त्याच्या हातून निसटले होते. अणहिलवाड्याचे राजे भीम कंदहात किल्ल्यावर गेले होते. तो किल्ला सोमनाथपासून सुमारे चाळीस फरसंगांवर, सोमनाथ आणि वाळवंट यांच्या दरम्यान होता; फरसंग हे अंतराचे एक जुने माप. महमूद त्यांच्या पाठलागावर निघाला. इतिहासकार फिरिश्ता याच्या हकीकतीत किल्ला पाण्यात उभा होता. पाणी इतके रुंद आणि खोल होते, की ते पार करणे अशक्य वाटत होते. तिथे काही लोक शिकारीला आले होते. महमूदाने त्यांच्याकडे भरतीची चौकशी केली. ते म्हणाले, पाण्यातून जायला एक उथळ वाट आहे; पण वारा थोडा जरी सुटला, तर तुम्ही बुडाल. महमूदाने परमेश्वराची प्रार्थना केली. मग तो आपल्या फौजेच्या पुढे घोड्यावरून पाण्यात उतरला, आणि सगळे सुखरूप पलीकडे पोचले. सैन्य येताना पाहून भीम पळून गेले. राजांनी आपल्याला सोडले, हे पाहून रक्षकांनी तट सोडले. हल्लेखोरांनी पुरुषांची भयंकर कत्तल केली, आणि बायका-मुलांना कैद करून ठेवले. राजांची संपत्ती महमूदाच्या खजिन्यात गेली.
भीमदेव आणि पुनर्बांधणी; महमूदाचा परतीचा मार्ग
गुजरातला सुभेदार
सोमनाथ गुजरातमध्ये होते. तो देश सोडण्यापूर्वी महमूदाने त्याची व्यवस्था कशी लावली, ते फिरिश्ता सांगतो. महमूद गुजरातच्या राजधानीला, अणहिलवाड्याला गेला. तिथली जमीन अतिशय सुपीक होती, हवा शुद्ध होती, आणि मुलूख रमणीय होता. काही वर्षे इथेच राहावे, असा विचार त्याच्या मनात आला. पण त्याच्या अधिकाऱ्यांनी त्याचे मन वळवले, आणि तो घरी जायला तयार झाला. गुजरात त्याच्यासाठी कोण सांभाळणार? त्याचे मंत्री म्हणाले, त्याच देशातला माणूस हवा, तिथल्या सर्वांत थोर घराण्यातला, दाबिशलीमच्या घराण्यातला. त्या घराण्यातले दोघे या कथेत येतात. एक होता राजपुत्र. तो छावणीजवळ संन्याशासारखा राहत होता, आणि महमूदाने त्याला गादीवर बसवायचे ठरवले. पण काही लेखक या संन्याशाला क्रूर आणि महत्त्वाकांक्षी म्हणतात: आपल्या भावांकडून सत्ता हिसकावायचा त्याने एकाहून अधिक वेळा प्रयत्न केला होता. दुसरा होता शहाणा दाबिशलीम. तो एका प्रांतापुरताच राजा होता, पण सगळे ब्राह्मण त्याच्या विवेकाचा आदर करत. महमूदाने या शहाण्या दाबिशलीमला वार्षिक खंडणीच्या बोलीवर गुजरातचा सुभेदार केले. नव्या सुभेदाराला भीती वाटली: महमूद गेला, की तो संन्यासी राजपुत्र आपल्यावर चालून येईल. म्हणून महमूदाच्या सैनिकांनी संन्याशाला पकडले, आणि नव्या सुभेदाराच्या हवाली केले. मग सुभेदाराने एक अडचण पुढे केली. तो म्हणाला, राजाला ठार मारणे माझ्या धर्मात निषिद्ध आहे. रीत अशी, की जिंकणाऱ्याच्या सिंहासनाखाली एक अंधारा खड्डा असतो, आणि कैदी जन्मभर त्यात राहतो. ही रीत त्याला फार क्रूर वाटत होती. पण दुसऱ्या कोणत्याही तुरुंगात ठेवले, तर कैद्याचे अनुयायी त्याला सोडवायचा प्रयत्न करतील. म्हणून त्याने महमूदाला विनंती केली, कैद्याला गझनीला घेऊन जा. महमूदाने तसे केले.
भीमदेव आणि पुनर्बांधणी; महमूदाचा परतीचा मार्ग
सोमनाथचा वाटाड्या
त्याची वाट अडवायला वाळवंटात एक सैन्य जमले होते. म्हणून महमूद सिंध आणि मुलतानच्या मार्गाने घरी निघाला. त्या वाटेवरही वाळवंटे होती, आणि पाण्यावाचून त्याच्या सैन्याचे फार हाल झाले. सिंधमध्ये एका हिंदू वाटाड्याने सैन्याला तीन दिवस आणि तीन रात्री वाळवंटात भरकटवले. उष्णतेने आणि तहानेने वेडे होऊन पुष्कळ सैनिक मेले. महमूदाला वाटाड्याचा संशय आला, आणि त्याने त्याचा छळ करवला. तेव्हा वाटाड्याने कबूल केले, मी सोमनाथच्या पुजाऱ्यांपैकी एक आहे. सैन्याचा नाश करून देवळाचा सूड घ्यावा, म्हणून मी हे केले. त्याच्याकडे पाणी मागितले, तेव्हा वाटाड्याने काय उत्तर दिले, ते आणखी एक इतिहासग्रंथ सांगतो. तो म्हणाला, “माझ्या सोमनाथ देवासाठी मी माझे प्राण अर्पण केले आहेत.” तो त्यांना पाणी नसलेल्या जागी घेऊन आला होता, “सगळे नष्ट व्हावेत म्हणून.” महमूदाने त्याला ठार मारले. संध्याकाळ होत आली, तेव्हा तो छावणीपासून दूर गेला, आणि जमिनीवर पालथा पडून परमेश्वराकडे मदतीची याचना करू लागला. रात्री उत्तरेकडे एक प्रकाश चमकला. महमूद सैन्य घेऊन त्या दिशेने निघाला, आणि सकाळपर्यंत ते पाण्यापाशी पोचले. इतिहासकार इब्न अल-असीरच्या हिशोबाने हिजरी ४१७ च्या सफर महिन्याच्या दहाव्या दिवशी (इ.स. १०२६) महमूद गझनीला पोचला.
भीमदेव आणि पुनर्बांधणी; महमूदाचा परतीचा मार्ग
वजनाच्या दुप्पट सोने
गझनीला मूर्तीचे काय झाले? एक नंतरचा ग्रंथ एक कथा सांगतो. हा ग्रंथ म्हणजे सालार मसूदाचे चरित्र; मसूद हा महमूदाचा लाडका तरुण होता. महमूदाने सोमनाथाची मूर्ती गझनीच्या मशिदीच्या उंबरठ्यावर ठेवली. नमाजाला येता-जाता मुसलमानांनी तिच्या छातीवर पाय द्यावा, म्हणून. हे ऐकताच हिंदूंनी महमूदाच्या मुख्य मंत्र्याकडे वकील पाठवले. ते म्हणाले, मूर्ती नुसता दगड आहे, मुसलमानांच्या ती काही कामाची नाही; ती परत मिळावी, म्हणून आम्ही तिच्या वजनाच्या दुप्पट सोने देऊ. मंत्र्याने सुलतानाला सांगितले, शिवाय त्यांनी तुमची प्रजा व्हायचेही कबूल केले आहे. सोने घ्यावे आणि मूर्ती परत द्यावी, असा त्याने सल्ला दिला; त्यामुळे ते लोक सुलतानाच्या राज्याशी जोडले जातील. महमूदाला ते पटले, आणि सोने खजिन्यात भरले गेले. एके दिवशी ते वकील सिंहासनापुढे उभे राहिले. ते म्हणाले, “आम्ही सोने भरले, पण आम्ही विकत घेतलेली सोमनाथाची मूर्ती अजून आमच्या हाती आलेली नाही.” महमूद संतापला. त्याने दरबार बरखास्त केला, सालार मसूदाला घेऊन तो आपल्या खासगी महालात गेला, आणि त्याने त्याला विचारले, मूर्ती परत द्यावी का?
भीमदेव आणि पुनर्बांधणी; महमूदाचा परतीचा मार्ग
चंदन आणि विडा
मसूदाने लगेच उत्तर दिले. कयामतच्या दिवशी परमेश्वर “मूर्ती विकणारा महमूद” म्हणून हाक मारील, तेव्हा सुलतान काय उत्तर देणार? हे शब्द ऐकून महमूद दुःखी झाला. तो म्हणाला, “मी शब्द दिला आहे.” तेव्हा मसूदाने विनंती केली, मूर्ती माझ्या हवाली करा, आणि वकिलांना ती माझ्याकडून घ्यायला पाठवा. महमूदाने ते मान्य केले. मसूदाने मूर्ती आपल्या घरी नेली, तिचे नाक आणि कान फोडले, आणि त्यांची पूड करून टाकली. मंत्री वकिलांना घेऊन पुन्हा आला, तेव्हा महमूदाने त्याला सांगितले, त्यांना मूर्तीसाठी मसूदाकडे पाठव. मंत्र्याने मान खाली घातली, आणि तो अरबीत म्हणाला, “सिंहाच्या हाती पडलेली वस्तू परत मिळवणे सोपे नाही.” मसूदाच्या घरी त्याच्या एका माणसाने वकिलांना आदराने बसवले. त्याने त्यांना चंदन दिले, आणि विड्यासोबत खायचा चुनाही दिला; त्यांत ती पूड मिसळलेली होती. वकील खूश झाले. त्यांनी अंगाला चंदन लावले, आणि विडे खाल्ले. मग त्यांनी मूर्ती मागितली. मसूद म्हणाला, ती मी तुम्हाला दिलीच आहे. ती कशी, ते त्याच्या माणसाने समजावून सांगितले. काहींना उलट्या होऊ लागल्या; काही रडत रडत मंत्र्याकडे गेले. मंत्री “सापासारखा तडफडला.” तो म्हणाला, “खरोखर राजाला वेड लागले आहे, कालच्या पोराचा सल्ला तो ऐकतो!” तुमच्यासाठी मी सुलतानाची नोकरी सोडीन, असे त्याने त्यांना सांगितले; तुम्ही जाऊन त्याच्या देशावर हल्ला करा. त्या दिवसापासून त्याने आपले पद सोडले. मग सोमनाथाच्या मूर्तीचे चार भाग केले गेले.
भीमदेव आणि पुनर्बांधणी; महमूदाचा परतीचा मार्ग
गिधाड आणि लाल रुमाल
फिरिश्ताच्या कथेत गुजरातमध्ये शहाणा दाबिशलीम खंडणी वेळच्या वेळी भरत राहिला. मग संन्यासी राजपुत्राला परत मागायला त्याने गझनीला वकिलांचा एक थाटामाटाचा ताफा पाठवला. तोपर्यंत त्या कैद्याने महमूदाची मर्जी मिळवली होती, आणि महमूदाला त्याला सोडायचे नव्हते. पण त्याच्या मत्सरी सल्लागारांनी त्याचे मन वळवले, आणि कैदी परत पाठवला गेला. त्याला ठेवायला सुभेदाराने आपल्याच सिंहासनाखाली एक तळघर करवून घेतले. आपली सत्ता दाखवायला तो घोड्यावरून कैद्याला सामोरा गेला. त्याने कैद्याच्या हाती चिलमची आणि झारी दिली, आणि त्याला आपल्या घोड्यापुढे धावायला लावले. असे सांगतात, उन्हाने तापलेला सुभेदार एका सावलीच्या झाडाखाली विश्रांतीला आडवा झाला. त्याने तोंडावर एक लाल रुमाल ओढला, आणि सेवकांना दूर पाठवले. त्या जागेवर एक गिधाड घिरट्या घालत होते. त्याला तो लाल रुमाल भक्ष्य वाटला. त्याने झडप घातली, आणि आपली नखे सुभेदाराच्या डोळ्यांत रुतवली. सुभेदार पूर्ण आंधळा झाला, आणि त्या देशाच्या कायद्याप्रमाणे राज्य करायला अपात्र ठरला. छावणीत आणि नगरात गोंधळ उडाला. नेमका त्याच क्षणी संन्यासी राजपुत्र येऊन पोचला, आणि जयजयकारात त्याला राजा म्हणून घोषित केले गेले. त्याने चिलमची आंधळ्याच्या डोक्यावर ठेवली, झारी त्याच्या हातात दिली, आणि सुभेदाराने स्वतःच करवलेल्या तळघरात त्याला हाकलले. तिथेच शहाण्या दाबिशलीमने उरलेले आयुष्य काढले. कथेचा शेवट असा: “जो भावासाठी खड्डा खणतो, तो स्वतःच त्यात पडतो.”
भीमदेव आणि पुनर्बांधणी; महमूदाचा परतीचा मार्ग
लाकडाच्या जागी दगड
ए. के. फोर्ब्स यांना आढळले, गुजरातच्या हिंदू दंतकथा महमूदाच्या स्वारीचा उल्लेखच करत नाहीत. पण कृष्णाजी या भाटाच्या काव्याचा एक तुकडा भीमांची आठवण जपतो. ते “युद्धकलेत निपुण” होते, बलदंड आणि उंच, अंगावर दाट केस, आणि चेहरा “काहीसा सावळा, पण पाहायला देखणा.” त्यांना पराक्रमाची आवड होती: परका म्लेच्छ ललकारत असताना “ते भ्याले नाहीत.” आणि महमूदापासून पाण्यातल्या किल्ल्यावरून पळालेले हेच राजे भीम पुढे सोमनाथाचे निर्माते झाले. महमूद गेल्यावर लवकरच भीमांनी तिथे दगडाचे देऊळ बांधायला सुरुवात केली. ते आधीच्या विटा-लाकडाच्या देवळाच्या जागी उभे राहिले. आणि परंपरा सांगते, ते लाकडी देऊळ कृष्णांच्या काळाइतके जुने होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इब्न अल-असीर, ‘तबकात-इ-नासिरी’, ‘जामिउल-हिकायात’ आणि ‘मिरात-इ-मसूदी’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड २ (१८६९) मध्ये, पृष्ठे १९२-१९३, २४९, ४७४-४७५ आणि ५२५-५२७; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड १ (१८२९), पृष्ठे ४४-४८; जेम्स बर्ड, ‘द पोलिटिकल अँड स्टॅटिस्टिकल हिस्टरी ऑफ गुजरात (मिरात-इ-अहमदी)’ (१८३५), पृष्ठे १४४-१४६; ए. के. फोर्ब्स, ‘रासमाला’ (१८७८ ची आवृत्ती), पृष्ठे ५५ आणि ६१; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड १ भाग १, ‘हिस्टरी ऑफ गुजरात’ (१८९६), पृष्ठे ८० आणि १६८-१६९. छोट्या तपशिलांत ग्रंथांचे एकमत नाही. फिरिश्ता राजांना ब्रह्मा देव, अणहिलवाड्याचे राजे, म्हणतो; सोमनाथच्या वेढ्यात त्यांनी महमूदाचे तीन हजारांहून अधिक लोक मारले होते, आणि अजमेरच्या राजांसोबत वाळवंटात सैन्य त्यांनीच जमवले, असे तो सांगतो; ‘मिरात-इ-अहमदी’ त्यांना राजा जमुंद सोळंखी म्हणते; फोर्ब्स लिहितात, ब्रह्मा देव म्हणजे भीमच, दुसरे कोणी “असू शकत नाहीत.” फिरिश्ता किल्ल्याला गुंडाबा म्हणतो; ‘मिरात-इ-अहमदी’ त्याचे नाव देत नाही, तो पंचेचाळीस फरसंगांवर सांगते, आणि तिच्यात दोन पाणबुडे इशारा देतात की भरतीचे पाणी सगळ्यांना बुडवू शकेल; तिथे किल्ल्यातल्या शिबंदीची कत्तल होते. फिरिश्ताच्या हकीकतीत पाण्यात उतरण्यापूर्वी महमूद कुराणावरून आपले भविष्य पाहतो, आणि रात्रीचा प्रकाश म्हणजे एक उल्का; ‘तबकात-इ-नासिरी’ म्हणतो, तो प्रकाश रात्रीचा एक चतुर्थांश भाग उलटल्यावर दिसला. ‘जामिउल-हिकायात’मध्ये त्यांच्या रायाने पाठवलेले दोन वाटाडे आहेत; तिथे महमूद एका पाणपक्ष्याच्या मागोमाग जाऊन गोड पाण्यापाशी पोचतो, आणि एक नदी सर्वांच्या आधी घोड्यावरून पार करतो. इब्न अल-असीर सांगतो, महमूद मन्सुरामार्गे घरी गेला; तिथल्या शासकाने इस्लाम सोडला होता, आणि तो खजुरीच्या वनांत पळाला; महमूदाने त्याला घेरले, आणि त्याचे पुष्कळ लोक मारले गेले किंवा बुडाले; मग तो भाटियामार्गे गेला, आणि तिथल्या लोकांना त्याने अंकित केले. फिरिश्ता त्याचे परतणे हिजरी ४१७ (इ.स. १०२६) मध्ये सांगतो, अडीच वर्षे बाहेर राहिल्यानंतर. गॅझेटियर वाटाड्याची कथा जुनी असल्याचे सांगते, हिरोडोटसच्या झोपिरसच्या कथेसारखी, “दंतकथांचे सर्वांत नवे केंद्र म्हणून महमूदाभोवती जमलेली”; आणि दाबिशलीमची कथा पंचतंत्रातल्या दाबशिलिमचीच पुनरावृत्ती असावी, असे त्याला वाटते. फोर्ब्स दोन दाबिशलीम म्हणजे वल्लभसेन आणि दुर्लभसेन हे भाऊ मानतात, कैद्याने घेतलेल्या सुडाची कथा नाकारतात, आणि नोंदवतात की हिंदू लेखकांच्या तारखा (१०१०, १०२२) मुसलमानांच्या १०२४-२५ शी जुळत नाहीत. ‘मिरात-इ-मसूदी’मध्ये मंत्र्याचे नाव ख्वाजा हसन मैमंदी आहे, आणि मसूदाच्या माणसाचे मलिक नेकबख्त.