प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
चंद्राचा शाप: प्रभासाला त्याचा स्वामी कसा मिळाला
धरणीवर पडलेले चंद्र
चंद्र धरणीवर पडले होते. त्यांचे तेज हरपले होते, त्यांना हलताही येत नव्हते. त्यांच्या लाडक्या पत्नी रोहिणी त्यांच्या शेजारी पडल्या होत्या. शुद्धीवर आल्यावर चंद्रांनी त्यांना विचारले, आता मी काय करू? रोहिणीचे वडील दक्ष यांनी चंद्रांना शाप दिला होता, आणि क्षयरोग त्यांचे शरीर पोखरत होता. स्कंदपुराण सोमनाथाच्या कथेत हे असे सांगते. सोमनाथ म्हणजे प्रभास येथे समुद्रकिनाऱ्यावर असलेले शिवाचे देऊळ. त्याच्या नावाचा अर्थ आहे “चंद्राचा स्वामी”. शिवपुराणही ही कथा सांगते, आणि सोमनाथाला शिवाच्या ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले ज्योतिर्लिंग म्हणते. या संकटाची सुरुवात फार आधी, एका लग्नापासून झाली होती. चंद्र हे अत्री ऋषींचे पुत्र. सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव यांनी त्यांना वनस्पतींचे, ब्राह्मणांचे आणि वेदमंत्रांचे राजे केले होते. पुढे दक्षांनी आपल्या सत्तावीस मुली चंद्रांना पत्नी म्हणून दिल्या. त्या म्हणजे आकाशातली सत्तावीस नक्षत्रे. त्या सगळ्यांत रोहिणी त्यांना प्राणांहूनही प्रिय होत्या. बाकीच्या पत्नींना सोडून चंद्र फक्त रोहिणीबरोबर रमत: उपवनांत आणि बागांत, गुहांत आणि दऱ्याखोऱ्यांत.
चंद्राचा शाप: प्रभासाला त्याचा स्वामी कसा मिळाला
दक्षांचा शाप
बाकीच्या सव्वीस जणी निस्तेज झाल्या, त्यांचे सौंदर्य ओसरले. त्या आपल्या वडिलांकडे गेल्या. त्या म्हणाल्या, हजार वर्षे चंद्रांनी रोहिणीशिवाय कोणालाही जवळ केलेले नाही. आमचा काहीही दोष नसताना त्यांनी आम्हाला टाकून दिले. यापेक्षा आम्हाला मरण बरे. दक्षांनी चंद्रांना सांगितले, माझ्या सगळ्या मुलींना सारखे वागवा, नाहीतर दोष तुमच्या माथी येईल. चंद्र लाजेने मान खाली घालून त्यांच्यापुढे उभे राहिले, आणि तसे वागण्याची शपथ त्यांनी घेतली. दक्ष समाधानाने घरी गेले. आणि चंद्र पुन्हा रोहिणीकडे गेले, अगदी पूर्वीसारखेच. मुली पुन्हा आल्या: रोडावलेल्या, मळक्या वस्त्रांत, दीनवाण्या. त्यांना पाहताच दक्षांना मूर्च्छा आली. शुद्धीवर आले, तेव्हा ते संतापाने पेटले होते. ते चंद्रांकडे गेले, आणि त्यांच्या तोंडावर त्यांनी शाप दिला: तुम्ही माझा शब्द मानला नाही, म्हणून क्षयरोग तुमचे शरीर ग्रासेल. त्याच क्षणी तो रोग चंद्रांच्या अंगात शिरला. दिवसेंदिवस ते झिजत गेले, आणि अखेर रोहिणीसह धरणीवर येऊन पडले. शिवपुराणात दक्षांचा शाप एवढाच आहे: चंद्र क्षीण होत जातील. ते क्षीण होऊ लागले, तेव्हा सगळीकडे मोठा हाहाकार उडाला. रोहिणी रडत रडत चंद्रांना म्हणाल्या, ज्यांनी शाप दिला, त्यांनाच शरण जा. तुमचे तेज परत मिळवून देण्याचा मार्ग दक्ष नक्की शोधतील.
चंद्राचा शाप: प्रभासाला त्याचा स्वामी कसा मिळाला
समुद्रकाठचे स्पर्शलिंग
चंद्रांनी दक्षांना शाप मागे घेण्याची विनवणी केली. दक्ष म्हणाले, मी जे बोलतो, ते खरे व्हायलाच हवे. मी शाप दिलेल्याला कोणताही देव किंवा दानव वाचवू शकत नाही; फक्त शिवच वाचवू शकतात. ते पुढे म्हणाले, पश्चिमेला, कृतस्मर पर्वताच्या पलीकडे, समुद्रकिनाऱ्यावर एक स्वयंभू लिंग आहे. ते सूर्यासारखे तेजस्वी आहे, आणि कोंबडीच्या अंड्याएवढे आहे. त्याचे नाव स्पर्शलिंग; त्यात साक्षात शिव वास करतात. शिवपुराणात मात्र चंद्रांना शिवाची उपासना करायला प्रभासाला पाठवतात ते ब्रह्मदेव, दक्ष नव्हेत. दुःखी मनाने चंद्र प्रभासाला आले. समुद्राजवळ कृतस्मर पर्वत उभा होता. तो फळझाडांनी भरलेला होता. तिथले पक्षी माणसांच्या वाणीने बोलत, आणि थोर ऋषी तप करत बसलेले असत. चंद्रांनी त्या डोंगराला सात प्रदक्षिणा घातल्या, आणि समुद्राजवळ त्यांना ते लिंग सापडले. शिवाकडून वर, नाहीतर मरण: दोहोंपैकी एक, असा निश्चय त्यांनी केला. फळे आणि कंदमुळे खाऊन त्यांनी हजार वर्षे शिवाची उपासना केली.
चंद्राचा शाप: प्रभासाला त्याचा स्वामी कसा मिळाला
परत मिळालेले तेज
अखेर शिव प्रसन्न झाले. ते चंद्रांपुढे प्रकट झाले, आणि म्हणाले, वर माग. चंद्रांनी मागितले, दक्षांच्या शापातून माझी सुटका करा. शिव म्हणाले, हा शाप टळणार नाही. अशा ऋषींचा शब्द देवसुद्धा खोटा ठरवू शकत नाहीत. पण त्यांनी शाप सौम्य केला. ते म्हणाले, आजपासून दक्षांच्या सगळ्या मुलींना सारखे वागव. एका पंधरवड्यात तू क्षीण होशील, आणि पुढच्या पंधरवड्यात पुन्हा वाढशील. तुझे तेज तुला परत मिळेल. मग शिवांनी चंद्रांवर एक काम सोपवले. ते म्हणाले, इथून समुद्रात तीनशे धनुष्यांच्या अंतरावर माझे पहिले लिंग आहे. सृष्टीच्या पहिल्या कल्पात ऋषींच्या शापाने ते तिथे पडले. ते बाहेर काढ, आणि देवांचे शिल्पी विश्वकर्मा यांच्या साहाय्याने स्पर्शलिंगाच्या जागी त्याची स्थापना कर. मग ब्रह्मदेवांकडून त्याची प्रतिष्ठापना करून घे. एवढे बोलून शिव अंतर्धान पावले, आणि चंद्रांना त्यांचे तेज परत मिळाले. चंद्रांनी ते लिंग समुद्रातून बाहेर काढले, आणि त्याच्या रक्षणाला विश्वकर्मांना ठेवले. मग यज्ञाची सामग्री जमवायला, आणि ब्रह्मदेवांना निमंत्रण द्यायला ते निघाले. यज्ञासाठी ब्राह्मण आले, तेव्हा त्यांना विश्वकर्मा लिंगाजवळ पहारा देत उभे दिसले.
चंद्राचा शाप: प्रभासाला त्याचा स्वामी कसा मिळाला
चंद्राचा स्वामी
शिवपुराण सांगते, देवांनी शिवांना प्रभासातच राहण्याची विनवणी केली. शिव आपल्या पत्नी उमा यांच्यासह तिथे राहिले, आणि त्यांना चंद्राच्या नावाने नाव मिळाले: सोमेश्वर, म्हणजे सोमाचे ईश्वर. आणखी एक हकीकत सांगते, कृतज्ञ चंद्रांनी त्या लिंगावर शिवाचे सोन्याचे देऊळ बांधले. आपल्यावर झालेल्या उपकाराच्या स्मरणार्थ त्यांनी त्याला सोमनाथ हे नाव दिले. अल-बिरूनी हा एक मुसलमान विद्वान. त्याने भारतावर एक ग्रंथ लिहिला. त्याने ही कथा हिंदूंकडून ऐकली, पण थोड्या फरकाने. त्याच्या हकीकतीत चंद्रांच्या चेहऱ्यावर कुष्ठ उठले, आणि शाप सौम्य केला तो मुलींच्या वडिलांनी; त्यांना तो प्रजापती म्हणतो. पश्चात्ताप झालेल्या चंद्रांना प्रजापती म्हणाले, “माझा शब्द एकच आहे, तो रद्द होत नाही.” पण दर महिन्याचा अर्धा काळ मी तुमची लाज झाकेन, असेही ते म्हणाले. प्रजापतींनी त्यांना सांगितले, तुमच्या पापाचा डाग पुसायचा असेल, तर शिवाचे लिंग स्थापून त्याची पूजा करा. चंद्रांनी तसे केले. तेच लिंग म्हणजे सोमनाथाचा दगड: “सोम” म्हणजे चंद्र, आणि “नाथ” म्हणजे स्वामी. आणि त्या स्थळालाही याच कथेवरून नाव मिळाले. तेव्हापासून ते प्रभास, म्हणजे “तेजस्वी”, या नावाने ओळखले जाते. कारण तेज हरपलेल्या चंद्रांना तिथे पुन्हा तेज मिळाले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील प्रभासखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य, अध्याय ७ आणि २० ते २३; शिवपुराणातील कोटिरुद्रसंहिता (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय १४; अल-बिरूनीचा भारतावरचा ग्रंथ, ई. सी. सखाऊ यांच्या इंग्रजी भाषांतरात, ‘अल्बेरूनीज इंडिया’ खंड २ (१८८८), पृष्ठे १०२-१०३; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड ८, काठियावाड (१८८४), पृष्ठे ६०९-६१०. शिवपुराणात शाप देण्यापूर्वी दक्ष दोनदा चंद्रांची विनवणी करतात; चंद्रांनी एकदा बृहस्पतींच्या पत्नी तारा यांना पळवून नेले होते, याची आठवण ब्रह्मदेव देवांना करून देतात; चंद्र हजार वर्षे नव्हे, सहा महिने उपासना करतात, मृत्युंजय मंत्राचा जप करत; आणि देव तिथे चंद्रकुंड नावाचे कुंड निर्माण करतात, ते क्षयरोग बरा करते. गॅझेटियरमध्ये दक्षांना पन्नास मुली आहेत, आणि रोग “कायमचा क्षय” आहे. स्कंदपुराणाचा आणखी एक अध्याय सांगतो, प्रत्येक ब्रह्मदेवाच्या काळात लिंगाला नवे नाव मिळते, आणि या काळातले पहिले चंद्र, जे समुद्रातून जन्मले, त्यांनी त्याला सोमनाथ हे नाव मागितले; गॅझेटियर त्याऐवजी चार युगांची चार नावे देते, आणि सांगते, हे देऊळ आधी सोमराजांनी, म्हणजे चंद्रांनी, सोन्याचे बांधले, मग रावणाने चांदीचे, कृष्णांनी लाकडाचे, आणि अणहिलवाड्याच्या भीमदेवांनी दगडाचे. टीप: स्कंदपुराणातली आणि शिवपुराणातली कथा इथे संस्कृतातून आम्ही संक्षेपाने सांगितली आहे; दुसऱ्या कोणत्याही प्रतीशी ती ताडून पाहिलेली नाही.