प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
कुमारपालांचे व्रत आणि हेमचंद्र
समुद्राचे तुषार
गुजरातमध्ये, सोमनाथच्या किनाऱ्यावर एक लाकडी देऊळ उभे होते. ते सोमेश्वर रूपातल्या शिवांचे देऊळ होते, आणि समुद्र ते नष्ट करत होता. समुद्राच्या तुषारांचे फवारे त्यावर पडत, आणि त्यांनी ते जवळजवळ झिजवून टाकले होते. जैन इतिहासकार मेरुतुंग आपल्या कथाग्रंथात हे सांगतात. त्यांची कथा एका प्रश्नाने सुरू होते. गुजरातचे राजे कुमारपाल यांनी जैन मुनी हेमचंद्र यांना विचारले, माझी कीर्ती युगाच्या अंतापर्यंत टिकेल, असा काही उपाय आहे का? हेमचंद्रांनी त्यांना दोन मार्ग सांगितले. विक्रमादित्य राजांनी केले, तसे सगळ्या जगाला कर्जमुक्त करावे. किंवा समुद्राकाठचे सोमेश्वराचे लाकडी देऊळ पुन्हा उभे करावे, आणि युगाच्या अंतापर्यंत टिकणारी कीर्ती मिळवावी. राजांना अतिशय आनंद झाला, आणि तेव्हापासून ते हेमचंद्रांना पिता, गुरू आणि देव मानू लागले. त्यांनी लगेच ज्योतिष्यांकडून कामाचा शुभमुहूर्त काढून घेतला, आणि एक बांधकाम मंडळ, एक पंचकुल, सोमनाथला पाठवले. त्या मंडळाचे प्रमुख होते गंड भाव बृहस्पती नावाचे एक ब्राह्मण; सोमनाथ इथे ते राजांचे अधिकारी होते.
कुमारपालांचे व्रत आणि हेमचंद्र
दोन वर्षांचे व्रत
पायाचे पहिले ओबडधोबड दगड बसले, तेव्हा मंडळाने राजांना पत्र पाठवून ही शुभवार्ता कळवली. कुमारपालांनी ते पत्र हेमचंद्रांना दाखवले, आणि विचारले, हे काम कोणत्याही विघ्नाशिवाय शेवटापर्यंत कसे जाईल? हेमचंद्र म्हणाले, राजांनी एक व्रत घ्यावे, आणि पूर्ण झालेल्या देवळावर ध्वज चढेपर्यंत ते पाळावे. दोहोंतले एक त्यांनी निवडावे: कडक ब्रह्मचर्य, किंवा मद्य आणि मांस वर्ज्य. राजांनी मद्य-मांस सोडायचे निवडले, आणि शिवांच्या मूर्तीवर पाणी सोडून ते व्रत घेतले. दोन वर्षांनी देऊळ कळसापर्यंत आणि ध्वजापर्यंत पूर्ण झाले. राजांना आपले व्रत सोडायचे होते, म्हणून त्यांनी हेमचंद्रांची अनुज्ञा मागितली. मुनी म्हणाले, अजून नाही: आधी नव्या देवळाची आणि त्यातल्या देवाची यात्रा करा, आणि यात्रा पूर्ण झाल्यावर व्रत सोडा.
कुमारपालांचे व्रत आणि हेमचंद्र
दरबाऱ्यांची परीक्षा
काही दरबारी हेमचंद्रांचा द्वेष करत. ते म्हणत, हे मुनी राजांना आवडेल तेवढेच बोलतात. राजांनी त्यांची परीक्षा घ्यावी, आणि सोमनाथच्या यात्रेला यायचा त्यांना आग्रह करावा. राजांनी तसे केले, आणि हेमचंद्रांनी लगेच होकार दिला. ते म्हणाले, “तीर्थांचे दर्शन घेणे हेच ज्यांचे काम, त्या संन्याशांना आग्रह करायचे कष्ट महाराज कशाला घेतात?” त्यांनी पालखी घ्यायला नकार दिला. ते पायी जाणार होते, लहान लहान मजला करत; वाटेत शत्रुंजय, गिरनार आणि इतर तीर्थांचे दर्शन घेणार होते, आणि सोमनाथला राजांना भेटणार होते. तसेच झाले. राजे आपला सगळा लवाजमा घेऊन सोमनाथला पोचले, आणि तिथे हेमचंद्रांना पाहून त्यांना आनंद झाला. बृहस्पती त्यांच्या स्वागताला सामोरे आले, आणि मोठ्या उत्सवात त्यांनी नगरात प्रवेश केला. राजे देवळाच्या पायऱ्या चढले, आणि त्यांनी जमिनीवर लोटांगण घातले. मग, कितीतरी दिवस ज्याची त्यांना ओढ लागली होती, त्या शिवलिंगाला त्यांनी कवटाळले.
कुमारपालांचे व्रत आणि हेमचंद्र
जैन मुनींची शिवपूजा
मग राजांना आठवले, इतर पंथांचे लोक म्हणतात, जैन आपल्या देवाखेरीज दुसऱ्या कोणत्याही देवाची पूजा करत नाहीत. ते हेमचंद्रांकडे वळले, आणि म्हणाले, तुम्हाला उचित वाटत असेल, तर या पूजासाहित्याने सोमेश्वराची पूजा करा. हेमचंद्रांनी ते मान्य केले. राजांच्या खजिन्यातून आणलेली दोन शुभ्र वस्त्रे त्यांनी परिधान केली. राजांच्या आज्ञेने बृहस्पतींनी त्यांना हात दिला, आणि त्या हाताचा आधार घेत ते देवळाच्या उंबरठ्यापर्यंत चढले. क्षणभर विचार करून ते मोठ्याने म्हणाले, कैलासावर राहणारे महादेव या देवळात खरोखर साक्षात आहेत. मग शिवपुराणात सांगितलेल्या विधीने त्यांनी शिवांची पूजा केली, आणि शेवटी एक स्तोत्र म्हटले: “जन्माच्या बीजाला अंकुर फोडणारी आसक्ती आणि इतर भावना ज्याच्यात नष्ट झाल्या आहेत, तो ब्रह्मदेव असो, विष्णू असो वा शिव असो, त्याला नमस्कार!” राजे आणि त्यांचे सगळे दरबारी थक्क होऊन पाहत राहिले. मग बृहस्पतींनी शिकवलेल्या विधीने राजांनी स्वतः अत्यंत श्रद्धेने शिवांची पूजा केली. त्यांनी आपल्या वजनाइतके सोने, हत्ती आणि इतर मोठी दाने दिली, आणि कापराच्या धुपाने देवाची आरती ओवाळली.
कुमारपालांचे व्रत आणि हेमचंद्र
धुरातला देव
मग राजांनी सगळ्या दरबाऱ्यांना निरोप दिला, आणि ते हेमचंद्रांबरोबर गाभाऱ्यात गेले. राजे म्हणाले, “शिवासारखा देव नाही, माझ्यासारखा राजा नाही, आणि तुमची बरोबरी करू शकेल असा महामुनी नाही.” इथे ते तिघे एकत्र आले होते. पण प्रत्येक पंथ वेगळाच देव सिद्ध करत होता. म्हणून त्यांनी हेमचंद्रांना विचारले, मोक्ष देणारा देव कोणता, ते मला खरे खरे सांगा. पुढचा प्रसंग म्हणजे मेरुतुंगांनी सांगितलेला चमत्कार. हेमचंद्र म्हणाले, मी तुम्हाला साक्षात सोमेश्वरांचे सदेह दर्शन घडवतो. मी ध्यान करतो; तुम्ही काळ्या अगरूचा धूप टाकत राहा, आणि स्वतः देव प्रकट होऊन तुम्हाला थांबवेपर्यंत थांबू नका. दोघांनी तसे केले. गाभारा दाट धुराने भरून गेला, आणि दिवे विझले. एकाएकी सूर्याच्या तेजासारखा प्रकाश पसरला, आणि लिंगावर शुद्ध सोन्यासारखे झळाळणारे एक तपस्वी उभे दिसले. राजांनी डोळे चोळले, आणि पायाच्या बोटांपासून जटांपर्यंत त्या रूपाला हाताने स्पर्श करून पाहिले. हे देवच आहेत, हे ओळखून त्यांनी त्यांच्यापुढे लोटांगण घातले. मग देव बोलले. ते म्हणाले, हे महामुनी सर्व देवांचे अवतार आहेत, आणि त्यांनी सांगितलेल्या मोक्षमार्गाविषयी शंकेला जागा नाही. एवढे बोलून ते अंतर्धान पावले. राजांनी नम्रपणे हेमचंद्रांना म्हटले, “मी काय करावे, ते सांगा.” आणि तिथल्या तिथे मुनींनी त्यांना मांस आणि मद्य सोडायचे व्रत दिले.
कुमारपालांचे व्रत आणि हेमचंद्र
सल्ला कोणाचा?
सोमनाथ इथला एक शिलालेख या कथेची सुरुवात वेगळी सांगतो: पडक्या देवळाचा जीर्णोद्धार करायला कुमारपालांना हेमचंद्रांनी नव्हे, तर बृहस्पतींनी प्रवृत्त केले. देवळाची जबाबदारी बृहस्पतींवर सोपवली गेली. पुढे हेमचंद्रांचा प्रभाव पूर्णपणे प्रस्थापित झाला, तेव्हा “जैन धर्माची निंदा केल्याबद्दल” त्यांना काही काळ आपले पद गमवावे लागले. मुनींपुढे अगदी नम्रपणे शरण गेल्यावरच ते त्यांना परत मिळाले; मुनींनी राजांकडे त्यांच्यासाठी शब्द टाकला. आणि युगभर टिकावे म्हणून बांधलेले ते देऊळ? १८९६ मध्ये गुजरातच्या गॅझेटियरच्या मते समुद्रकिनाऱ्यावरचे सोमनाथचे ते भग्न देऊळ कुमारपालांचेच होते. त्याचे शिखर उद्ध्वस्त झाले होते, आणि गाभाऱ्याची मशीद केली गेली होती. त्याची शैली आणि कोरीवकाम त्यांच्या काळातल्या इतर इमारतींशी जुळते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: मेरुतुंगांचा ‘प्रबंधचिंतामणी’, सी. एच. टॉनी यांचे भाषांतर (१९०१), पृष्ठे १२६ आणि १२९-१३३, आणि टॉनी यांची प्रस्तावना, पृष्ठ १२; ए. के. फोर्ब्स, ‘रासमाला’ (१८७८ ची आवृत्ती), पृष्ठे १४६-१४७ आणि १४९; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड १ भाग १, ‘हिस्टरी ऑफ गुजरात’ (१८९६), पृष्ठे १९०-१९१. गॅझेटियरच्या हकीकतीत राजे स्त्रीसंग आणि मद्य-मांस दोन्ही वर्ज्य करायचे व्रत घेतात, आणि नीलकंठ महादेवावर पाणी सोडतात. शिलालेख भद्रकालीच्या देवळात आहे. त्याची तारीख वलभी संवत ८५० (विक्रम संवत १२२५) आहे, आणि तो सांगतो, कुमारपालांच्या आधीचे राजे जयसिंह यांच्या काळातच बृहस्पती राजांच्या मोठ्या मर्जीत होते. मेरुतुंगांचे भाषांतरकार टॉनी यांनी लिहिले, हे “मेरुतुंगांच्या कथेपेक्षा मुळातच अधिक संभवनीय आहे.” गॅझेटियर ही कथा ‘प्रबंधचिंतामणी’वरूनच सांगते, पण तिथे सल्ला हेमचंद्रांचे गुरू देवसूरी देतात. फोर्ब्सच्या हकीकतीत धर्मकार्यासाठी पैसा कसा खर्च करावा, असे राजांनी विचारल्यावर हेमचंद्र हा सल्ला देतात, आणि देवळाला “समुद्राच्या लाटांच्या जोराचा” धोका असतो.