प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
महमूदाची सोमनाथवर स्वारी
आत्मे जमत ते स्थान
ग्रहणाच्या प्रत्येक रात्री गुजरातच्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या सोमनाथाच्या देवळात एक लाख यात्रेकरू जमत. हिंदूंची श्रद्धा होती, मेलेल्यांचे आत्मे पुन्हा जन्म घेण्यापूर्वी तिथे एकत्र येतात. ते म्हणत, समुद्राला भरती-ओहोटी येते, ती म्हणजे समुद्राने आपल्या परीने मूर्तीची केलेली पूजाच. हे इतिहासकार इब्न अल-असीर लिहितो. पुढे जे घडले, त्याच्या आपल्यापर्यंत पोचलेल्या हकीकतींत याचीच हकीकत सर्वांत जुनी मानली जाते. जे जे सर्वांत मौल्यवान, ते सोमनाथाला आणले जाई. देवळाच्या मालकीची दहा हजारांहून अधिक गावे होती, आणि त्याची रत्ने अमोल होती. मूर्तीला धुण्यासाठी रोज गंगेचे पाणी आणले जाई. गंगा तिथून दोनशे फरसंग दूर होती; फरसंग हे अंतराचे एक जुने माप. एक हजार ब्राह्मण मूर्तीची सेवा करत, आणि देवळाच्या दारात गायक आणि नर्तक गात-नाचत. त्या काळी गझनीचा सुलतान महमूद भारतात एकामागून एक विजय मिळवत होता, आणि इथल्या मूर्ती फोडत होता. त्याने मथुराही घेतली होती. मथुरेच्या मोठ्या देवळाबद्दल सुलतानाने लिहिले होते, तसले देऊळ बांधायला दहा कोटी लाल दिनार आणि दोनशे वर्षे लागतील. ती कथा या पुस्तकाचा तिसरा भाग सांगतो.
महमूदाची सोमनाथवर स्वारी
सुलतानाचे उत्तर
त्यावर हिंदूंचे एक उत्तर होते. ते म्हणत, महमूदाने फोडलेल्या मूर्तींवर सोमनाथ नाराज होते. ते त्या मूर्तींवर प्रसन्न असते, तर कोणीही त्यांना धक्का लावू शकले नसते. हे ऐकून महमूदाने सोमनाथवरच चालून जायचा, आणि ते नष्ट करायचा निश्चय केला. आपल्या प्रार्थना आणि शाप पोकळ आहेत, हे हिंदूंना दिसले, की ते इस्लाम स्वीकारतील, असे त्याला वाटत होते. त्याने परमेश्वराकडे मदतीची प्रार्थना केली. शाबान महिन्याच्या दहाव्या दिवशी, हिजरी ४१४ (इ.स. १०२३) मध्ये, तो गझनीहून निघाला. त्याच्याबरोबर तीस हजार घोडेस्वार होते, आणि शिवाय स्वखुशीने आलेले लढवय्ये. नंतरचे इतिहासकार ही स्वारी एक-दोन वर्षांनी, हिजरी ४१५ किंवा ४१६ मध्ये झाल्याचे सांगतात. रमजानच्या मध्यात तो मुलतानला पोचला. पुढे ओसाड वाळवंट होते; तिथे ना माणसे, ना अन्न. म्हणून त्याने रसद जमवली. तीस हजार उंटांवर त्याने पाणी आणि धान्य लादले, आणि तो अणहिलवाड्याकडे निघाला. अणहिलवाडा हे गुजरातच्या राजांचे नगर.
महमूदाची सोमनाथवर स्वारी
वाळवंटाच्या पार
वाळवंटाच्या पलीकडे त्याला माणसांनी भरलेला एक किल्ला दिसला. तिथे विहिरी होत्या. तिथले लोक सलोखा करायला बाहेर आले. पण महमूदाने किल्ल्याला वेढा घातला, आणि तो जिंकला; भीतीने तिथल्या लोकांचा धीर सुटला होता. त्याने त्यांना ठार मारले, आणि त्यांच्या मूर्ती फोडल्या. त्याच्या सैनिकांनी तिथे पाणी भरून घेतले, आणि ते पुढे निघाले. जिल्काद महिन्याच्या सुरुवातीला सैन्य अणहिलवाड्याला पोचले. तिथले राजे भीम आपले नगर सोडून एका किल्ल्यात पळून गेले. तिथे सुरक्षित राहून त्यांना युद्धाची तयारी करायची होती. महमूद पुन्हा सोमनाथकडे निघाला. वाटेत त्याला अनेक किल्ले लागले. त्यांत पुष्कळ मूर्ती होत्या; त्या सोमनाथाचे हुजरे किंवा भालदार म्हणून सेवा करत. महमूद त्यांना सैतान म्हणे. त्या ठिकाणच्या लोकांना त्याने ठार मारले, तटबंदी पाडली, मूर्तींचे तुकडे तुकडे केले, आणि कमी पाण्याच्या एका वाळवंटातून तो पुढे गेला.
महमूदाची सोमनाथवर स्वारी
शेवटचा टप्पा
तिथे त्या देशातले वीस हजार लढवय्ये त्याला सामोरे आले. त्यांचे सरदार शरण यायला तयार नव्हते. महमूदाने त्यांच्यावर फौजा पाठवल्या. फौजांनी त्यांना पळवून लावले, आणि त्यांचे सामान लुटले. मग सैन्य दबलवारा या ठिकाणी पोचले. ते सोमनाथपासून दोन दिवसांच्या वाटेवर होते. तिथले लोक निश्चयाने जागीच राहिले. त्यांचा विश्वास होता, सोमनाथ आक्रमकांना पुढे येऊ देणार नाहीत, आणि त्यांना मागे हुसकावून लावतील. महमूदाने ते ठिकाण घेतले, पुरुषांना ठार मारले, त्यांचे सामान लुटले, आणि तो सोमनाथकडे कूच करत निघाला. वाटचालीच्या शेवटी सैन्याला काय दिसले, ते नंतरचा इतिहासकार फिरिश्ता सांगतो. जमिनीच्या एका चिंचोळ्या पट्टीवर एक तटबंदी उभी होती, आणि तीन बाजूंनी समुद्र तिला धुवत होता. तिच्या तटांवर शस्त्रे घेतलेल्या लोकांचा प्रचंड जमाव उभा होता. त्यांनी खूण करून एका दूताला जवळ बोलावले, आणि त्याच्याकडे आपला निरोप दिला. ते म्हणाले, आमच्या महान मूर्तीनेच मुसलमानांना इथे ओढून आणले आहे: क्षणात त्यांचा नाश करायला, आणि भारतातल्या देवांच्या विध्वंसाचा सूड घ्यायला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इब्न अल-असीर, संपादकांच्या टिपेसह, आणि उत्बीचा ‘तारीख-इ-यमीनी’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड २ (१८६९) मध्ये, पृष्ठे ४४-४५ आणि ४६८-४७०; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड १ (१८२९), पृष्ठे ४०-४२; जेम्स बर्ड, ‘द पोलिटिकल अँड स्टॅटिस्टिकल हिस्टरी ऑफ गुजरात (मिरात-इ-अहमदी)’ (१८३५), पृष्ठे ३७-४१; ए. के. फोर्ब्स, ‘रासमाला’ (१८७८ ची आवृत्ती), पृष्ठे ५५-५६; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड १ भाग १, ‘हिस्टरी ऑफ गुजरात’ (१८९६), पृष्ठे १६४-१६५. फिरिश्ता ही स्वारी शाबान हिजरी ४१५ (सप्टेंबर १०२४) मध्ये सांगतो, फोर्ब्सही तसेच सांगतात, आणि बर्ड १० शाबान हिजरी ४१६ (७ ऑक्टोबर १०२५) सांगतात; त्यांच्या मते महमूद सोमनाथला जिल्हेज महिन्यात पोचला; फिरिश्ता आणि बर्ड दोघांकडे वीस हजार उंट आहेत; फिरिश्ता सैन्याशिवाय तुर्कस्तानातले तीस हजार बिनपगारी स्वयंसेवक सांगतो; आणि ते दोघे, फोर्ब्सही, वाटेत महमूदाने अजमेर लुटल्याचे सांगतात. फोर्ब्स पुढे सांगतात, राजपूत परंपरेनुसार अजमेरचा बालेकिल्ला टिकून राहिला, आणि महमूद तिथे जखमी झाला; अणहिलवाड्याहून पळून गेलेल्या राजांना फोर्ब्स चामुंड म्हणतात. बर्डकडे दोन हजार ब्राह्मण, पाचशे नर्तकी आणि तीनशे न्हावी आहेत, पण ग्रहणाला फक्त एक हजार यात्रेकरू. फिरिश्ता लिहितो, काही इतिहासकारांच्या मते ही मूर्ती मक्केहून आली होती; ब्राह्मण म्हणत, ती कृष्णांच्या काळापासून दीवच्या बंदराजवळ उभी होती. ‘हिस्टरी ऑफ गुजरात’ नोंदवते, गुजरातचा कोणताही हिंदू लेखक देवळाच्या विध्वंसाचा उल्लेख करत नाही.