प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
समुद्राकाठचे भग्न मंदिर
देवाचे नगर
२९ नोव्हेंबर १८२२ रोजी पश्चिम भारतात प्रवास करणाऱ्या जेम्स टॉड यांना अखेर ते दिसले: “बहुधा भारतातल्या सगळ्या देवस्थानांत सर्वांत प्रसिद्ध” असे देवस्थान. त्याच्या नगराचे नाव होते देवपाटण, “देवाचे नगर.” हेच सोमनाथ. गुजरातच्या समुद्रकिनाऱ्यावरचे हे देऊळ नष्ट करायला गझनीचा महमूद १०२५ मध्ये चालून आला होता. नगराजवळ त्यांनी त्रिवेणी ओलांडली. तिथे तीन प्रवाह एकत्र येतात: वृजिनी, सरस्वती आणि हिरण्या, म्हणजे “सोनेरी.” शेवटचा प्रवाह ओलांडल्यावर हिरव्या झाडीतून वर आलेले दिसले: शिखर गेलेले सोमनाथचे देऊळ, आणि नगराचे काळवंडलेले, तटबंदीचे बुरूज. ते पाहून त्यांचे मन आठ शतके मागे गेले, “स्वारीकडे आणि महमूदाकडे.” या यात्रेची ते फार दिवस आशा बाळगून होते. श्वास घ्यायलाही न थांबता ते पुढे निघाले. सूर्यद्वारातून ते नगरात शिरले. नगराच्या भिंती मोठमोठ्या चौकोनी दगडी चिऱ्यांच्या होत्या, खाऱ्या हवेने काळवंडलेल्या; भोवती एक खोल खंदक होता. नगरातल्या एका देवळातला शिलालेख सांगतो, की महमूदानंतर दोन शतकांनी अणहिलवाड्याचे राजे आणि सौराष्ट्राचे अधिपती कुमारपाल यांनी या सगळ्या भिंती पुन्हा बांधल्या. मुख्य दरवाजा उत्तरेला होता: तिहेरी दरवाजा, पूर्ण साठ फूट उंच. प्रत्येक दरवाजा आधीच्या दरवाजाशी काटकोनात होता. मुसलमान योद्ध्यांचा मुख्य हल्ला इथेच झाला असावा, असे त्यांना वाटले. तिसऱ्या दरवाजातून पुढे येताच मोठे देऊळ पूर्ण नजरेसमोर आले.
समुद्राकाठचे भग्न मंदिर
पूर्वीचे फक्त कवच
“पाहा, मी सोमनाथच्या प्रवेशमंडपात उभा आहे.” ते देवस्थान आता “पूर्वी जे होते, त्याचे केवळ कवच” उरले होते. त्याचे शिखर कोसळले होते, आणि त्याचे तुकडे जमिनीवर विखुरले होते. जिंकणाऱ्यांनी त्याची मशीद केली, म्हणूनच ते मुळी टिकले, अशी त्यांची समजूत होती. प्रवेशापाशी मुसलमानी बांधणीचे मिनार उभे होते. त्यांना वाटे, तिथूनच महमूदाच्या मुअज्जिनने, म्हणजे बांग देणाऱ्याने, या विजयाबद्दल परमेश्वराचे गुणगान करायला सैनिकांना हाक दिली होती. त्यांनी कबूल केले, “युरोपातले एखादे कॅथीड्रल यापेक्षा मोठे नसते, तर आम्हाला त्याचे फारसे काही वाटले नसते.” पण त्याचा भरीव भक्कमपणा, “जणू काळाला आणि माणसाच्या द्वेषाला आव्हान देत बांधलेला,” भव्यतेची अधिक खरी जाणीव देत होता. “मग त्याचे शिखर खलाशांना दिशा दाखवणारा दीप होते, तेव्हा ते कसे दिसत असेल?” त्याच्या पायथ्याभोवती कोरीवकामाचे पट्टे होते: आधी पंख असलेले काल्पनिक पशू, मग हत्ती, मग घोडे, मग उत्सवात रंगलेली माणसे. त्यांच्या वर अजून काही तुकड्यांत पवित्र नृत्य करणाऱ्या अप्सरा दिसत होत्या. “मुसलमानाच्या हातोड्याने त्यांची डोकी, हात आणि पाय तोडले आहेत.” तरीही त्या भग्न देहांपैकी काही फार सुबक घडवलेले होते. सभामंडपावरचा घुमटही मूळचा नव्हता. तो विटांचा होता. त्याची कमान खालच्या खांबांच्या हिंदू रचनेपेक्षा वेगळ्या तत्त्वावर बांधलेली होती. त्यांच्या मते तो पहिल्या इमारतीचा भाग नव्हता.
समुद्राकाठचे भग्न मंदिर
शिवलिंग जिथे होते
गाभाऱ्याकडे जाणारी वाट ढिगाऱ्याने भरून गेली होती. लोक याचा दोष तोफांच्या धक्क्यांना देत. युद्धाच्या काळात फ्रेंच चाच्यांना दूर ठेवायला देवळाच्या छपरावर तोफा चढवल्या होत्या. ते वाट काढत आत गेले. गाभारा म्हणजे एक साधी, अंधारी खोली होती. जिथे शिवलिंग उभे होते, ती जागा रिकामी होती. पश्चिमेच्या भिंतीत, मक्केकडे तोंड करून, मुल्लासाठी एक व्यासपीठ कोरले होते. एकेकाळी हे देऊळ तटबंदीच्या एका विशाल प्रांगणाच्या मधोमध उभे होते. भोवती लहान देवळांचे कडे होते. ती देवळे आता जमीनदोस्त झाली होती, आणि त्यांच्या ढिगाऱ्यातून मशिदी, भिंती आणि घरे बांधली गेली होती. नगराच्या मोठ्या मशिदीने त्यांतली निदान पाच देवळे गिळली होती, आणि तिच्या प्रांगणाने आणखी डझनभर. आणि खुद्द हे देऊळही जुन्या इमारतींच्या अवशेषांवर उभे होते. त्याच्या पायथ्याचे बाहेरचे आवरण काही ठिकाणी काढले गेले होते. तिथे त्यांना पायात बसवलेला एक कोरीव दगड दिसला. त्याच्यावरच्या मूर्ती उलट्या होत्या.
समुद्राकाठचे भग्न मंदिर
आणखी दोन नजरा
सोमनाथला भेट द्यायला पाठवलेले एक अधिकारी, लेफ्टनंट हॉस्किन्स, यांनी १८३८ मध्ये त्याच्याबद्दल लिहिले. त्यांना दिसले, तिथली सगळी वस्ती मुसलमान आहे, आणि देवळात फार पूर्वीपासून कसलीही पूजा झालेली नाही. त्याहूनही नंतर वास्तुकलेचे इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी एका आराखड्यावरून आणि छायाचित्रांवरून या अवशेषांचा अभ्यास केला. त्यांच्या मते हे देऊळ कधीच मोठे नव्हते. पण त्याच्या मुखमंडपाचा घुमट त्या काळातल्या कोणत्याही घुमटाइतका मोठा होता, आणि त्याचे कोरीवकाम अतिशय सुंदर होते. त्याच्याबद्दल जे जे सांगितले गेले, ते सार्थ ठरावे इतके त्याचे प्रांगण कदाचित वैभवशाली असेल. पण महमूदाने हल्ला केला ते हेच देऊळ, की नंतर पुन्हा बांधलेले? फर्ग्युसन यांच्या काळात कोणालाच ते सांगता येत नव्हते. कथा अशी आहे, की महमूद गेल्यावर त्याचा एकाहून अधिक वेळा जीर्णोद्धार झाला; शेवटचा ११६८ मध्ये कुमारपालांनी केला. बहुतेकांना वाटे, हे अवशेष त्यांच्याच कामाचे आहेत. तरीही फर्ग्युसन यांना वाटले, मूळ देवळाचा बराच भाग अजून उरला आहे, “नंतरच्या जीर्णोद्धारकांनी त्यात पुष्कळ बदल केले, आणि त्याची पुष्कळ मोडतोड केली, तरीही.”
समुद्राकाठचे भग्न मंदिर
नावही ठाऊक नाही
टॉड यांना वाटले, “या जागेच्या सौंदर्याला तोड नाही.” हे देऊळ एका खडकावर उभे आहे, आणि त्या खडकाचा पायथा समुद्र धुतो. समोर उपसागर वेरावळपर्यंत वळण घेत जातो; लाटा त्याची सोनेरी वाळू सतत हलती ठेवतात. पुढे त्यांनी कितीतरी सुंदर उपसागर पाहिले, “पेन्झान्सपासून सालेर्नमपर्यंत,” पण कोणत्याही उपसागराने त्यांच्या मनावर इतकी छाप पाडली नाही. दूर गिरनारची शिखरे उभी आहेत. नगराभोवती मुसलमानांच्या असंख्य कबरी होत्या, आणि किनाऱ्यावर ईदगाह, म्हणजे सणांच्या नमाजासाठीचे मोकळे मैदान, होते. ते महमूदाला म्हणतात, “एखाद्या राष्ट्रावर दुःख लादणाऱ्या अरिष्टांपैकी सर्वांत पहिला आणि सर्वांत भयंकर.” कुणालाही वाटेल, की त्या युद्धाची कहाणी देवळाच्या प्रत्येक दगडावर लिहिलेली असेल. आपले मित्र मिस्टर विल्यम्स यांची मदत घेऊन, हाताशी होते ते प्रत्येक साधन वापरून, त्यांनी सारे नगर पालथे घातले. त्यांना हवी होती महमूदाची एखादी तरी कथा, तोंडी असो की कोरलेली. त्यांना एकही सापडली नाही. “देवाच्या या नगरात ब्राह्मण, बनिया, बैरागी, आणि मुसलमानही, कोणीच त्या सुलतानाला ओळखत नाही, नावानेसुद्धा नाही.” फिरिश्ताचा इतिहास वाचलेल्या कोणालाही शिखराचे ते पडलेले दगड पुस्तकासारखे वाचता आले असते. पण ज्यांच्याशी या दगडांचा सर्वांत जवळचा संबंध होता, त्यांना ते मुळीच वाचता येत नव्हते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स टॉड, ‘ट्रॅव्हल्स इन वेस्टर्न इंडिया’ (१८३९), पृष्ठे ३२९, ३३५-३४४ आणि ३५१-३५३; लेफ्टनंट हॉस्किन्स यांचा ‘एशियाटिक जर्नल’मधला (ऑक्टोबर १८३८) वृत्तांत, लॉर्ड एलनबरो यांच्या जाहीरनाम्यावर ९ मार्च १८४३ रोजी झालेल्या चर्चेत ह्यूम यांनी उद्धृत केल्याप्रमाणे (हॅन्सर्ड, स्तंभ ६५३); जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठे २३२-२३३; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड ८, काठियावाड (१८८४), पृष्ठ ६०७. महमूदाच्या स्वारीचे वर्ष फर्ग्युसन यांनी दिलेले आहे; टॉड हिजरी ४१६ हे इ.स. १००८ मानतात, आणि काठियावाडच्या गॅझेटियरनुसार महमूदाने हे नगर १०२६ मध्ये घेतले. गॅझेटियर त्रिवेणीच्या तीन नद्यांची नावे सरस्वती, हिरण्या आणि कपिला अशी देते. मापे वेगवेगळी आहेत: टॉड यांच्या मते देऊळ ११७ फूट लांब आणि चौऱ्याहत्तर फूट रुंद होते, हॉस्किन्स यांच्या मते शहाण्णव बाय अडुसष्ट फूट, आणि फर्ग्युसन यांच्या मते, बर्जेस यांच्या आराखड्यावरून, एकूण जास्तीत जास्त सुमारे १३० फूट. फर्ग्युसन लिहितात, कुमारपालांच्या आधी भीमदेवांनी (१०२१-१०७३) या देवळाचा जीर्णोद्धार केला, आणि सिद्धराज जयसिंहांनी (१०९३-११४३) ते सजवले.