प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
सोमनाथ आणि गुजरातचे सुलतान
स्वारी गेली, की दुरुस्ती
सोमनाथ गुजरातमध्ये, दीव बेटाजवळ आहे. गुजरातच्या गॅझेटियरनुसार, कुमारपाल राजांच्या काळात बांधलेल्या तिथल्या देवळाला नंतरच्या प्रत्येक मुसलमानी स्वारीत तडाखा बसला. तरीही, “पुन्हा पुन्हा, आक्रमक पुढे गेला रे गेला, की दुरुस्तीचे काम नव्याने सुरू होई.” सुलतान अलाउद्दीन खिलजीच्या सैन्याने देऊळ भ्रष्ट केल्यानंतर सर्वांत लक्षणीय दुरुस्त्यांपैकी एक केली ती चौथे खेंगार (१२७९-१३३३) यांनी. ते जुनागढचे चूडासमा राजे होते. गिरनारचे दोन शिलालेख त्यांना सोमनाथचे जीर्णोद्धारक म्हणतात. त्यांनी सोमनाथमधून मुसलमान सुभेदारांना हाकलून दिले, आणि देवळाला त्याचे प्राचीन वैभव परत मिळवून दिले. मग गुजरातचे सुलतान या भूमीचे धनी झाले. त्यांच्यापैकी झफर खान याने सोमनाथचे देऊळ नष्ट करायचा बेत केला. त्याच्या सरहद्दीवर झालेल्या एका हल्ल्यामुळे त्याला तिकडे जावे लागले. पण तो परत आला.
सोमनाथ आणि गुजरातचे सुलतान
“सोमनाथचे कुत्रे”
हिजरी ७९७ मध्ये (इ.स. १३९५) झफर खान सोमनाथला पोचला, आणि त्याने तिथले प्रसिद्ध देऊळ पाडले. एक इतिहासग्रंथ ते थोडक्या शब्दांत सांगतो: “त्याने देऊळ जाळले, काफिरांना ठार केले, नगर उद्ध्वस्त केले, आणि मशीद बांधली.” जी जी हिंदू देवळे त्याला उभी दिसली, ती सगळी त्याने पाडली, आणि त्यांच्या जागी मशिदी बांधल्या. इस्लामचा प्रसार करायला त्याने तिथे विद्वान माणसे ठेवली, देशाचा कारभार पाहायला आपले अधिकारी ठेवले, आणि तो आपल्या राजधानीला परतला. त्याच वर्षी सोमनाथचे हिंदू चोहोबाजूंनी उठले. आपले स्वातंत्र्य परत मिळवायची त्यांना आशा होती. झफर खान आणि त्याचा मुलगा त्यांच्यावर चालून गेले, आणि त्यांनी लवकरच ते बंड चिरडले. हिजरी ८०४ मध्ये (इ.स. १४०२) पुन्हा खबर आली: हिंदू सोमनाथभोवती जमले आहेत, आणि आपला धर्म पुन्हा उभा करायची शिकस्त करत आहेत. झफर खानाने आपले सैन्य पुढे पाठवले, आणि तो मागोमाग निघाला. इतिहासग्रंथ ज्यांना “सोमनाथचे कुत्रे” म्हणतो, ते समुद्राजवळच्या वाटेने बाहेर आले, आणि लढाई सुरू झाली. झफर खान घाईने पुढे घुसला, आणि त्याने त्यांच्यापैकी पुष्कळांना ठार केले.
सोमनाथ आणि गुजरातचे सुलतान
घरी न परतलेले देव
जे वाचले, ते दीवच्या किल्ल्यात पळाले. काही दिवसांनी त्याने तो किल्ला घेतला, आणि “आतल्या सगळ्यांना तलवारीचे भक्ष्य केले.” त्यांच्या प्रमुखाला त्याने हत्तीच्या पायांखाली टाकले. त्याने देवळे पाडली, मशीद बांधली, आणि काझी व मुफ्ती नेमले, म्हणजे न्यायाधीश आणि इस्लामी कायद्याचे जाणकार. मग तिथे शिबंदी ठेवून तो आपल्या राजधानीला परतला. इतिहासकार फिरिश्ताच्या हकीकतीत दीवने लढाईविना दरवाजे उघडले. तरीही जवळजवळ सगळी शिबंदी कापून काढली गेली, आणि प्रमुख व त्याचे उरलेले दरबारी हत्तींच्या पायांखाली तुडवून मारले गेले. तरीही देऊळ पुन्हा दुरुस्त होत राहिले, आणि त्याच्यावर पुन्हा घाव पडत राहिले. सुमारे १४९० मध्ये महमूद बेगड्याचा घाव पडला, आणि सुमारे १५३० मध्ये दुसऱ्या मुझफ्फरचा. हा नंतरचा सुलतान अहमदाबादहून राज्य करत होता (१५११-१५३५). त्याच्या काळात सर्वांत अलीकडची विटंबना झाली: देवळाची मशीद केली गेली. गॅझेटियरने १८९६ मध्ये लिहिले: “तेव्हापासून देवांना त्यांच्या जुन्या घरी परत आणण्याचा कोणताही प्रयत्न झालेला नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. सी. बेली यांच्या ‘द लोकल मुहम्मदन डायनॅस्टीज: गुजरात’ (१८८६) मधला गुजरातचा इतिहास, पृष्ठे ७८-८०, त्यातल्या ‘तबकात-इ-अकबरी’वरच्या टिपेसह; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड ४ (१८२९), पृष्ठे ५-६ आणि ८; ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड १ भाग १, ‘हिस्टरी ऑफ गुजरात’ (१८९६), पृष्ठ १८९; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ खंड ८, काठियावाड (१८८४), पृष्ठे ४८९ आणि ६०७. झफर खान पुढे सुलतान मुझफ्फर, म्हणजे पहिला मुझफ्फर, म्हणून राज्य करू लागला. काठियावाडचे गॅझेटियर पुढे सांगते, खेंगारांच्या कारकिर्दीत सुलतान मुहम्मद तुघलकाने जुनागढला वेढा घालून ते घेतले, आणि खुद्द खेंगारांनाही पकडले. ज्या हल्ल्यामुळे झफर खानाला तिकडे जावे लागले, तो असीर आणि बुऱ्हाणपूरच्या आदिलखानाने सुलतानपूर आणि नंदुरबारवर केला होता; आदिलखान मागे हटला (फिरिश्ता म्हणतो, थाळनेरला, आणि त्याने तह केला); बेली त्याला मलिक नासिर म्हणतात, फिरिश्ता मलिक राजा. सोमनाथच्या आधी झफर खानाने झरंदच्या हिंदू राज्यकर्त्यांकडून खंडणी वसूल केली. फिरिश्ता त्याचे सोमनाथहून परतणे हिजरी ७९८ मध्ये सांगतो, आणि गुजरातचे गॅझेटियर त्याचा घाव १३९० मध्ये; फिरिश्ता सांगतो, दीवमधले एक मोठे देऊळ जमीनदोस्त करून त्या जागी मशीद बांधली गेली. काठियावाडचे गॅझेटियर हे घाव वेगळ्या प्रकारे मोजते: अकबराने सोरठ जिंकले, तोपर्यंत देऊळ आणखी दोनदा जमीनदोस्त झाले होते, एकदा पहिल्या मुझफ्फरकडून आणि एकदा त्याचा नातू पहिला अहमदशाह याच्याकडून.