प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
सोमनाथाची भंगलेली मूर्ती
तटावरची थट्टा
सोमनाथ म्हणजे “चंद्राचा स्वामी”. गुजरातच्या समुद्रकिनाऱ्यावर त्या शिवाचे देऊळ होते. हिंदूंची श्रद्धा होती की भारतातल्या इतर सगळ्या मूर्ती सोमनाथाच्या सेवकच आहेत. गझनीचा सुलतान महमूद याने अनेक देवळांच्या मशिदी केल्या होत्या. आता तो आपली सैन्ये घेऊन सोमनाथवर चालून गेला. पुढे काय घडले, ते इतिहासकार इब्न अल-असीर सांगतो. जिल्काद महिन्याच्या मध्यात, एका गुरुवारी, महमूद सोमनाथला पोचला. त्याला एक भक्कम किल्ला दिसला. तो किनाऱ्याला इतका लागून बांधला होता, की लाटा त्याच्या भिंती धुवून जात. किल्ल्यातले लोक तटावर उभे राहून खालच्या मुसलमान सैन्याची थट्टा करत होते. ते त्यांना सांगत, आमचा देव तुमच्यातल्या शेवटच्या माणसापर्यंत सगळ्यांचा नायनाट करील. शुक्रवारी सैन्य हल्ल्यासाठी पुढे सरसावले. मुसलमान कसे लढतात, ते पाहून हिंदूंनी आपल्या जागा सोडल्या. हल्लेखोरांनी तटाला शिड्या लावल्या, ते वर पोचले, आणि त्यांनी आपली युद्धगर्जना केली. मग भयंकर कत्तल झाली. हिंदूंचा एक जमाव धावत सोमनाथाकडे गेला. त्यांनी देवापुढे जमिनीवर लोटांगण घातले, आणि आम्हाला विजय दे, अशी विनवणी केली. मग रात्र पडली, आणि लढाई थांबली.
सोमनाथाची भंगलेली मूर्ती
एकामागून एक तुकडी
दुसऱ्या दिवशी पहाटे पुन्हा लढाई सुरू झाली. मुसलमानांनी हिंदूंना नगरातून हुसकावले, आणि त्यांच्या देवाच्या घरापर्यंत रेटत नेले. देवळाच्या दारात भीषण कत्तल झाली. रक्षकांच्या एकामागून एक तुकड्या देवळात सोमनाथाकडे जात. गळ्याभोवती हात गुंफून ते रडत, आणि देवाची आर्त विनवणी करत. मग ते पुन्हा बाहेर येत, आणि मरेपर्यंत लढत. थोडेच जिवंत उरले. ते होड्यांतून समुद्रात निघाले, पण मुसलमानांनी त्यांना गाठले; काही मारले गेले, काही बुडाले. इब्न अल-असीरच्या हिशोबाने मेलेल्यांची संख्या पन्नास हजारांहून अधिक होती. नंतरचा इतिहासकार फिरिश्ता वेढा अधिक लांब सांगतो, तीन दिवसांचा. त्याच्या हकीकतीत नगराच्या मदतीला एक सैन्य आले, आणि महमूदाचे लोक मागे हटू लागले. तेव्हा महमूदाने घोड्यावरून उडी टाकली, आणि जमिनीवर पालथा पडून परमेश्वराकडे मदतीची याचना केली. मग तो घोड्यावर बसला, आपल्या एका सेनापतीचा हात धरला, आणि शत्रूवर चालून गेला. आपल्या राजाला एकटे सोडायची लाज वाटून त्याचे सैनिकही त्याच्यामागे तुटून पडले. पाच हजार हिंदू पडले.
सोमनाथाची भंगलेली मूर्ती
अंधारा गाभारा आणि त्यातले धन
महमूद देवळात शिरला. देऊळ सागवानाच्या छप्पन्न खांबांवर उभे होते, आणि खांबांवर शिशाचे आवरण होते. देवाचा गाभारा अंधारा होता, पण रत्नजडित झुंबरे त्याला उजळत. मूर्तीजवळ सोन्याची एक साखळी टांगलेली होती, आणि तिला घंटा होत्या. रात्री ठरलेल्या वेळी ती हलवली जाई. घंटांच्या नादाने पुढच्या पाळीचे ब्राह्मण जागे होत, आणि पूजा पुढे चालवत. मूर्ती पाच हात उंच होती, आणि आणखी दोन हात जमिनीखाली लपलेले होते. “ती घडवलेली असावी असे मुळीच दिसत नव्हते.” आणखी एक इतिहासग्रंथ सांगतो, रोज रात्री देवाला गंगेच्या ताज्या पाण्याने स्नान घातले जाई. ती नदी दूर, भारताच्या पूर्व भागात वाहते; तिथून हे पाणी आणले जाई. पाचशे नर्तकी देवाची सेवा करत, आणि राजे आपल्या मुलीही देवाच्या सेवेला पाठवत. ग्रहणाच्या वेळी दोन लाखांहून अधिक यात्रेकरू अर्पणे घेऊन येत. सगळे आटोपले, तेव्हा लूट मोजता येणार नाही इतकी होती. इब्न अल-असीर सांगतो, देवळातून वीस लाखांहून अधिक दिनार नेले गेले. एक खजिना सोन्या-चांदीच्या मूर्तींनी भरलेला होता, आणि त्यांवर रत्नजडित पडदे टांगलेले होते. फिरिश्ताच्या हकीकतीत, कोणत्याही राजाच्या खजिन्यात कधी नव्हती, इतकी रत्ने आणि सोने महमूदाला तिथे मिळाले.
सोमनाथाची भंगलेली मूर्ती
तो घाव
त्या दुसऱ्या इतिहासग्रंथात, मूर्तीवर नजर पडताच महमूदाने मोठ्या संतापाने आपला परशू उचलला. त्याने इतक्या जोराने घाव घातला, की मूर्तीचे तुकडे तुकडे झाले. फिरिश्ताच्या हकीकतीत तो गदेने मूर्तीचे नाक उडवतो. ब्राह्मणांचा एक जमाव त्याच्या सरदारांकडे आला. सुलतानाने थांबावे, म्हणून त्यांनी कित्येक कोटी सुवर्णमुद्रा देऊ केल्या. पुष्कळ सरदारांना ते पटले: मूर्ती फोडून इतका खजिना काही मिळणार नव्हता. महमूदाने उत्तर दिले, हे मला ठाऊक आहे. पण कयामतच्या दिवशी मला अशी हाक मारली जावी: “मूर्तिपूजकांची सर्वांत मोठी मूर्ती फोडणारा तो महमूद कुठे आहे?” “सर्वांत मोठी मूर्ती सोन्यासाठी काफिरांना विकणारा तो महमूद,” अशी हाक मला नको. फिरिश्ताच्या हकीकतीत त्याला “मूर्ती विकणारा महमूद” म्हणून ओळखले जायचे नव्हते; त्याला “विध्वंस करणारा महमूद” अशी ओळख हवी होती.
सोमनाथाची भंगलेली मूर्ती
पोटातली रत्ने
मग, दोन्ही इतिहासग्रंथ सांगतात, मूर्तीतूनच एक खजिना निघाला. फिरिश्ताच्या हकीकतीत पुढच्या घावाने मूर्तीचे पोट फुटले. ते पोकळ होते, आणि आत हिरे, माणके आणि मोती होते, ब्राह्मणांनी देऊ केलेल्या रकमेपेक्षा कितीतरी अधिक किमतीचे. नंतरच्या लेखकांचा यावर विश्वास बसला नाही. जेम्स बर्ड या गोष्टीला “सत्यापेक्षा दंतकथेवर अधिक प्रेम करणाऱ्या कोणा कथेकऱ्याची कल्पना” म्हणतात. एच. एच. विल्सन या विद्वानांनी लिहिले, आधीचे मुसलमान लेखक मूर्तीचा चेहरा फोडल्याबद्दल काहीच सांगत नाहीत, “कारण खरे तर तिला चेहराच नव्हता.” आतल्या खजिन्याबद्दलही ते काही सांगत नाहीत, कारण मूर्ती भरीव होती. “रत्नांचा आणि मोत्यांचा तो लपलेला खजिना फिरिश्ताने तितक्याच बिनआधाराने रचला आहे.” विल्सन यांच्या मते सोमनाथ हे एक शिवलिंग होते. एच. एम. इलियट विल्सन यांचे हे म्हणणे उद्धृत करतात. पण ते पुढे जोडतात, लिंगावर रत्ने होतीच: अल-बिरूनी सांगतो की त्याचा माथा मौल्यवान रत्नांनी आणि सोन्याने मढवलेला होता.
सोमनाथाची भंगलेली मूर्ती
पाटणचा पाडाव
आणखी एक कथा एका हिंदी काव्याच्या तुकड्यात येते. जेम्स टॉड यांना पश्चिम भारतातल्या प्रवासात ते मिळाले. काव्यात मक्केहून परतलेला एक यात्रेकरू, हाजी महमूद, गावात येतो. त्याला कळते, रोज एका मुसलमानाचा मूर्तीला बळी दिला जातो. एका विधवेच्या एकुलत्या एका मुलाऐवजी तो स्वतःला बळी म्हणून देऊ करतो. देवळाच्या पितळी बैलापुढे तो नैवेद्य धरतो, आणि बैल तो खाऊ लागतो. त्याने “अल्ला हो अकबर!” अशी आरोळी ठोकताच सोमनाथाचे प्रतीक नाहीसे होते. तो गझनीला निरोप पाठवतो. सुलतान ते पत्र कपाळाला लावतो, आणि त्याची अधू झालेली दृष्टी परत येते. मग सहा महिन्यांचा वेढा येतो. अणकुचीदार खिळ्यांच्या दारावर पुढे एक उंट घातला जातो. दार फुटते, आणि “रस्त्यांतून रक्ताचे पाट वाहिले.” सातशे वीर आपल्या राजासह देवळाच्या दारात शेवटची झुंज देतात, आणि मूर्ती फोडली जाते. काव्यातल्या तारखांवर टॉड यांचा स्वतःचाच विश्वास नव्हता. त्यांनी महमूदाची स्वारी १००८ मध्ये (किंवा १०२५ मध्ये) ठेवली, पण काव्य कुमारपालांना नगराचे राजे करते, आणि कुमारपाल ११६६ मध्ये निवर्तले.
सोमनाथाची भंगलेली मूर्ती
मशिदीच्या दारातली पायरी
फोडलेल्या मूर्तीचे पुढे काय झाले? इब्न अल-असीर सांगतो, महमूदाने तिचा काही भाग जाळला, आणि काही भाग गझनीला नेला. तिथे जामा मशिदीच्या प्रवेशाशी त्याने त्याची पायरी केली. दुसरा इतिहासकार मिन्हाज सांगतो, मूर्तीचे चार तुकडे केले गेले: एक गझनीच्या जामा मशिदीसाठी, एक राजवाड्याच्या दारासाठी, एक मक्केला पाठवला, आणि एक मदिनेला. उन्सुरी या कवीने या विजयावर एक दीर्घ स्तुतिकाव्य रचले. अल-बिरूनी हे वर्ष हिजरी ४१६ (इ.स. १०२५-२६) देतो, आणि घटना वेगळ्या प्रकारे सांगतो. महमूदाने मूर्तीचा वरचा भाग फोडायला लावला. उरलेला भाग त्याने सोन्याच्या, रत्नांच्या आणि भरजरी वस्त्रांच्या सगळ्या आवरणांसह गझनीला नेला. त्याचा एक भाग नगराच्या घोड्यांच्या मैदानात टाकला गेला. दुसरा भाग गझनीच्या मशिदीच्या दारापुढे पडलेला आहे. लोक त्यावर पाय घासून पायांचा चिखल आणि ओल पुसतात. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इब्न अल-असीर, ‘तारीख-इ-अल्फी’, मिन्हाजचा ‘तबकात-इ-नासिरी’, आणि एच. एच. विल्सन यांचे उद्धरण देणारी एच. एम. इलियट यांची टीप, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड २ (१८६९) मध्ये, पृष्ठे २७० आणि ४७०-४७६; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड १ (१८२९), पृष्ठे ४२-४४; जेम्स बर्ड, ‘द पोलिटिकल अँड स्टॅटिस्टिकल हिस्टरी ऑफ गुजरात (मिरात-इ-अहमदी)’ (१८३५), पृष्ठे ४१-४२; अल-बिरूनीचा भारतावरचा ग्रंथ, ई. सी. सखाऊ यांच्या इंग्रजी भाषांतरात, ‘अल्बेरूनीज इंडिया’ खंड २ (१८८८), पृष्ठे १०२-१०३; आणि जेम्स टॉड, ‘ट्रॅव्हल्स इन वेस्टर्न इंडिया’ (१८३९), पृष्ठे ३४४-३५०. छोट्या तपशिलांतही इतिहासकारांचे एकमत नाही. बर्ड, इब्न अल-असीरसारखेच, दुसऱ्याच दिवशी नगर हाती आल्याचे सांगतात, पण पाच हजार मेल्याचे; फिरिश्ताचे छप्पन्न खांब कोरीव आणि मौल्यवान रत्नांनी जडवलेले आहेत, आणि बर्ड सहाच रत्नजडित खांब सांगतात; फिरिश्ता आणि ‘तारीख-इ-अल्फी’ मूर्ती पाच यार्ड उंच सांगतात; फिरिश्ताच्या हकीकतीत स्नान दिवसातून दोनदा होई, हजाराहून अधिक मैल दूरच्या नदीच्या पाण्याने, आणि ग्रहणाला दोन-तीन लाख यात्रेकरू येत; ‘तारीख-इ-अल्फी’ मूर्तीतल्या रत्नांची किंमत ब्राह्मणांच्या रकमेच्या शंभरपटीहून अधिक सांगतो; देवळाची गावे आणि ब्राह्मण ‘तारीख-इ-अल्फी’मध्ये दहा हजार गावे आणि एक हजार ब्राह्मण, फिरिश्ताकडे प्रत्येकी दोन हजार; आणि ‘तारीख-इ-अल्फी’ आणि बर्ड यांच्याकडे तुकडे गझनीच्या मशिदीपुढे टाकले जातात, तर फिरिश्ता मिन्हाजचेच चार तुकडे सांगतो.