प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 1: Somnath
सोमनाथचे दरवाजे, १८४२
आठशे वर्षांचा अपमान
“माझ्या बंधूंनो आणि मित्रांनो,” जाहीरनाम्याची सुरुवात अशी होती. “आपले विजयी सैन्य सोमनाथच्या देवळाचे दरवाजे अफगाणिस्तानातून विजयाने मिरवत आणत आहे.” हा जाहीरनामा होता लॉर्ड एलनबरो यांचा. ते भारताचे गव्हर्नर जनरल होते. अफगाणिस्तानातले ब्रिटिशांचे युद्ध संपले, तेव्हा नोव्हेंबर १८४२ मध्ये त्यांनी तो काढला. तो होता “भारतातील सर्व राजे, सरदार आणि प्रजाजन यांना” उद्देशून. हे दरवाजे म्हणजे सोमनाथचे प्रसिद्ध चंदनी दरवाजे, अशी समजूत होती. सोमनाथ म्हणजे गुजरातच्या किनाऱ्यावरचे देऊळ. आठशे वर्षांपूर्वी गझनीचा सुलतान महमूद याने ते लुटले होते. त्यानेच हे दरवाजे नेले होते, आणि तेव्हापासून ते गझनीला त्याच्या कबरीवर उभे होते. जाहीरनामा म्हणतो, “आठशे वर्षांच्या अपमानाचा अखेर सूड घेतला गेला आहे.” इतकी वर्षे भारताच्या मानहानीचे स्मारक असलेले हे दरवाजे आता “तुमच्या राष्ट्रीय वैभवाची सर्वांत अभिमानाची खूण” झाले होते. राजांनी ते आपापल्या मुलखातून सन्मानाने न्यायचे होते, “जीर्णोद्धार झालेल्या सोमनाथ मंदिरापर्यंत.” पण असे जीर्णोद्धार झालेले मंदिर कुठे नव्हतेच. सोमनाथचे देऊळ भग्न अवस्थेत पडले होते, आणि त्याची पवित्र भूमी मुसलमानांच्या पायांखाली होती. ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन यांनी या जाहीरनाम्याला “विजयगीत” म्हटले. युरोपीय लोकांपैकी व्यवहारी माणसांनी तो मूर्खपणा म्हणून उडवून लावला, आणि धार्मिक माणसांनी तो गुन्हा म्हणून धिक्कारला.
सोमनाथचे दरवाजे, १८४२
पत्रातली एक ओळ
याची सुरुवात एका पत्रातल्या चार शब्दांनी झाली होती. ४ जुलै १८४२ रोजी एलनबरो यांनी जनरल नॉट यांना पत्र लिहिले. नॉट यांचे सैन्य तेव्हा अफगाणिस्तानात होते. ते सैन्य गझनी आणि काबूलमार्गे भारतात परत आणायची परवानगी एलनबरो यांनी त्यांना दिली. आणि पुढे जोडले: “गझनीच्या महमूदाच्या कबरीवर त्याची गदा टांगलेली आहे, ती तुम्ही घेऊन या; आणि त्याच्या कबरीचे दरवाजे घेऊन या, तेच सोमनाथ मंदिराचे दरवाजे आहेत.” एलनबरो यांनी या दरवाजांबद्दल कुठे ऐकले, किंवा त्यांच्या मनात हे कोणी भरवले, ते कोणालाच ठाऊक नाही. इतिहासाला ते “ठरवता येत नाही.” अफगाणिस्तानात धर्मगुरू त्या स्थानाला मोठा मान देत. ते दरवाजे खरोखर सोमनाथचे आहेत, याबद्दल एकाही धर्मगुरूला किंवा सामान्य माणसाला शंका नव्हती. हे दरवाजे याआधीही कोणाला तरी हवे होते. पंजाबचे राजे रणजितसिंग यांनी एकदा काबूलच्या परागंदा राजाशी वाटाघाटी केल्या होत्या. त्यांच्या अटींपैकी एक अट होती हे दरवाजे: “तो विध्वंसक मूर्तीवर घाव घालून गेला, तेव्हा भारतातून, सोमनाथहून आणलेले हेच ते दरवाजे.” हाउस ऑफ कॉमन्समध्ये वाचून दाखवलेल्या एका उताऱ्याच्या शब्दांत, आठशे वर्षे उलटली होती, “पण हिंदू अजून ते विसरलेला नाही.”
सोमनाथचे दरवाजे, १८४२
खरेच सोमनाथचे?
नॉट यांच्या सैन्यासोबत रॉलिन्सन होते. पुढे प्राचीन पूर्वेचे अभ्यासक म्हणून त्यांना मोठी कीर्ती मिळाली. त्यांचा या गोष्टीवर विश्वास बसला नाही. त्यांनी कबरीवरच्या एका शिलालेखाची नक्कल केली, आणि कबर सांभाळणाऱ्या मुल्लांशी, म्हणजे मुसलमान धर्मगुरूंशी, ते बराच वेळ बोलले. मुल्लांनी सांगितले, महमूदाच्या मृत्यूनंतर लगेच ही कबर बांधली गेली. चंगीझ खानाचे संकट गझनीवर आले, तेव्हा ती वाचवायला तिच्यावर मातीचे ढीग रचले गेले. खूप काळानंतर तैमूरच्या वंशातल्या एका सुलतानाला दृष्टान्तात ती जागा दिसली, आणि त्याने ती पुन्हा खणून काढली. ते दरवाजे सोमनाथचेच आहेत, असे मुल्लांचे म्हणणे होते. पण महमूदाच्या मृत्यूची नेमकी तारीख देणारा एक शिलालेख “उघडच खूप नंतरच्या काळातला” होता. ही कबर त्या नंतरच्या सुलतानापेक्षा जुनी नाही, अशी रॉलिन्सन यांची खात्री पटली: “म्हणून हे दरवाजे सोमनाथचे नाहीत, हे निश्चित.” ही समजूत टिकवणे मुल्लांच्या फायद्याचे होते; त्यामुळे त्या जागेला “चंदनाचा आणि पावित्र्याचा, दोन्हींचा सुगंध” लाभत होता. तरीही रॉलिन्सन त्यांना विजयचिन्हेच म्हणतात: राजकारणात महत्त्वाचे होते ते एवढेच, की लोकांचा त्यांच्यावर विश्वास होता. पुढे अनेक वर्षांनी वास्तुकलेचे इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन आणखी पुढे गेले. त्यांच्या मते हे दरवाजे मुळी चंदनाचे नाहीतच; ते देवदाराचे आहेत, तिथल्याच झाडाच्या लाकडाचे. त्यांच्यावरचे कोरीवकाम त्याच काळातल्या कैरोमधल्या इमारतींसारखे आहे, आणि त्यात हिंदू असे काहीच नाही. ती जुनी परंपरा “पूर्णपणे खोटी ठरली आहे,” असा त्यांचा निष्कर्ष होता.
सोमनाथचे दरवाजे, १८४२
“होय, जीर्णोद्धार झालेले मंदिर!”
९ मार्च १८४३ रोजी हा जाहीरनामा ब्रिटिश पार्लमेंटच्या दोन्ही सभागृहांपुढे आला. एलनबरो यांच्या टीकाकारांनी त्यांच्यावर निंदाठराव मांडला. हाउस ऑफ कॉमन्समध्ये एडिंबराचे सदस्य मेकॉले यांनी जाहीरनाम्याचे शब्दच पकडले. ते म्हणाले, एलनबरो यांनी सैन्य पाठवले ते हे दरवाजे “एका मुसलमानी मशिदीतून एका हिंदू मंदिरात नेऊन, जीर्णोद्धार झालेल्या सोमनाथ मंदिरावर बसवण्यासाठी.” सभागृहाने जोरदार दाद दिली. “होय, जीर्णोद्धार झालेले मंदिर!” ते पुढे म्हणाले, आणि पुन्हा दाद मिळाली. “ते मंदिर भग्न अवस्थेत आहे, हे आपल्या सगळ्यांनाच ठाऊक आहे.” एक तर एलनबरो यांनी चौकशीच केली नव्हती; नाही तर त्यांना ते सांगितले गेले होते, आणि मंदिर पुन्हा बांधायचा त्यांचा बेत होता. मेकॉले म्हणाले, गव्हर्नराने भारतातल्या कोणत्याही धर्मापुढे मान झुकवू नये, आणि कोणत्याही धर्माचा अपमानही करू नये; एलनबरो यांनी या दोन्ही गोष्टी केल्या होत्या. आणखी एक सदस्य ह्यूम यांनी एका अधिकाऱ्याचा वृत्तांत वाचून दाखवला. या अधिकाऱ्याला सोमनाथला भेट द्यायला पाठवले होते, आणि त्याचा वृत्तांत १८३८ मध्ये छापला गेला होता. त्यात म्हटले होते, तिथले सगळे लोक मुसलमान आहेत, आणि त्या देवळात फार पूर्वीपासून कसलीही पूजा झालेली नाही. ह्यूम म्हणाले, एलनबरो यांनी “असे अज्ञान दाखवले आहे, की त्याबद्दल शाळकरी मुलांना छड्या मिळाल्या असत्या.” हाउस ऑफ लॉर्ड्समध्ये ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन यांनी त्यांची बाजू घेतली. मंदिराबद्दल ते म्हणाले, “ते नेमके काय आहे, ते कोणालाच ठाऊक नाही.” एलनबरो यांनी “या दरवाजांकडे केवळ विजयाचे प्रतीक म्हणून पाहिले होते.” दोन्ही सभागृहांनी निंदाठराव फेटाळला.
सोमनाथचे दरवाजे, १८४२
आमचा श्वास
या युद्धाचा इतिहास लिहिणारे जे. डब्ल्यू. के यांच्या मते, “या प्रकाराचा मूर्खपणा कोणालाच नाकारता येत नव्हता.” कोणत्याही सरकारी कागदाची इतकी टिंगल कधी झाली नव्हती; सुरुवातीला तर पुष्कळांना तो एखाद्या वृत्तपत्राने केलेला विनोद वाटला. भारतात ज्या “बंधूंना आणि मित्रांना” उद्देशून तो काढला होता, ते मुळीच हलले नाहीत. अफगाणिस्तानातही दरवाजे नेल्याने फारशी खळबळ उडाली नाही, किंवा मुळीच उडाली नाही. जी काही खळबळ उडाली, ती धर्मगुरूंच्या पलीकडे क्वचितच गेली. दरवाजे नेले गेले होते ८ सप्टेंबर १८४२ रोजी, जाहीरनाम्याच्या दोन महिने आधी. त्या दिवशी इंग्रज सैनिकांच्या एका तुकडीने ते महमूदाच्या कबरीवरून, होईल तितक्या हळुवारपणे, खाली उतरवले. रॉलिन्सन तिथे होते. सैनिक कशासाठी आले आहेत, ते कबरीच्या रखवालदारांनी ओळखले. ते अंगणाच्या एका कोपऱ्यात गेले, आणि धाय मोकलून रडले. दरवाजे नेले गेल्यावर त्यांनी पुन्हा त्या स्थानापुढे लोटांगण घातले, आणि मोठ्याने आक्रोश केला. ते एवढेच म्हणाले: “तुम्ही या देशाचे धनी आहात; आमच्याशी तुम्ही हवे तसे वागू शकता, हे खरेच. पण ही विटंबना कशासाठी? ही जुनी लाकडे तुमच्या काय कामाची? आमच्यासाठी तर ती आमच्या नाकातल्या श्वासासारखी आहेत.” त्यावर उत्तर मिळाले: “हे दरवाजे भारताचे आहेत. एका विजेत्याने ते भारतातून नेले, दुसरा विजेता ते भारताला परत देत आहे. आम्ही हे स्थान भ्रष्ट करत नाही; फक्त आमचे आहे ते नेतो.” पिढ्यान्पिढ्या ज्यांच्या घराण्याकडे या कबरीची राखण होती, त्या मुल्लांनाच याचा सर्वांत जास्त फटका बसेल, असे रॉलिन्सन यांना वाटले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. डब्ल्यू. के, ‘हिस्टरी ऑफ द वॉर इन अफगाणिस्तान’ खंड ३ (१८९० ची आवृत्ती), पृष्ठे ३३६-३३८ आणि ३५९-३६२, रॉलिन्सन यांच्या टिपांसह; हॅन्सर्ड, लॉर्ड एलनबरो यांच्या जाहीरनाम्यावर ९ मार्च १८४३ रोजी झालेल्या चर्चा (हाउस ऑफ कॉमन्स, स्तंभ ५९९-६००, ६१८-६२०, ६५३ आणि ७०२; हाउस ऑफ लॉर्ड्स, स्तंभ ५३३-५३६ आणि ५७८-५७९); आणि जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठ ४९६ आणि टीप. फर्ग्युसन कैरोमधल्या इब्न तूलूनच्या मशिदीचे नाव घेतात. हाउस ऑफ कॉमन्सने निंदाठराव २४२ विरुद्ध १५७ मतांनी फेटाळला, आणि हाउस ऑफ लॉर्ड्सने ८३ विरुद्ध २५ मतांनी. मार्क्विस ऑफ लॅन्सडाउन यांनी सांगितल्याप्रमाणे एलनबरो यांचे स्वतःचे म्हणणे असे होते, की प्राचीन मंदिर नष्ट झाले होते, आणि त्याच्या जागी तसेच, पण त्याहून लहान हिंदू मंदिर बांधले गेले होते. हाउस ऑफ कॉमन्ससाठी छापलेल्या रणजितसिंगांच्या पत्राच्या प्रतीत हे दरवाजे “जगन्नाथ”हून आलेले सांगितले आहेत; एमर्सन टेनंट यांनी ती उघड चूक म्हटली. लेफ्टनंट हॉस्किन्स यांचा वृत्तांत ‘एशियाटिक जर्नल’च्या ऑक्टोबर १८३८ च्या अंकात छापला गेला होता.