प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
१३६०: फिरोजशहा ओडिशात
राय पाण्यात पळाले
सुलतानाचे सैन्य येत आहे, हे ओडिशाचे राजे अदया राय यांनी ऐकले. ते फार घाबरले, होडीत बसले, आणि नदीतल्या एका बेटावर पळून गेले. इतिहासकार शम्स-इ सिराज अफीफ त्यांना “भित्रा राय” म्हणतो. तो सुलतान म्हणजे दिल्लीचा फिरोजशहा, आणि ते वर्ष होते इ.स. १३६०-६१. मुसलमान इतिहासकार ओडिशाला जाजनगर म्हणत; तो देश हत्तींसाठी प्रसिद्ध होता. इ.स. १२०५ पासून बंगालमधून आणि दिल्लीतून स्वाऱ्या पुन्हा पुन्हा येत होत्या; त्यांतल्या बहुतेक हत्तींसाठीच. फिरोज बंगालच्या मोहिमेवरून खाली आला, आपले सामान त्याने कडा येथे ठेवले, आणि बिहारमधून घाईने पुढे निघाला. अफीफने या मोहिमेची हकीकत आपल्या वडिलांकडून ऐकली; ते सुलतानाच्या लवाजम्यात होते. मोहिमेवर गेलेल्या इतरांकडूनही त्याने ती ऐकली. वडिलांनी त्याला सांगितले, ओडिशा अतिशय समृद्ध होते. सगळ्या सैन्याला आणि त्याच्या जनावरांना पुरेल इतके धान्य आणि फळे तिथे होती, आणि मोहिमेच्या हालअपेष्टांतून सैन्य सावरले. लोकांची घरे प्रशस्त होती, आणि घरांच्या आत बागा आणि फिरायच्या वाटा होत्या. राय निघून गेल्यावर देशात गोंधळ माजला. काही लोक कैद झाले; काही डोंगरांत पळाले. त्यांचे घोडे आणि गुरे सैन्याची लूट झाली; ती इतकी होती, की ती घ्यायची कोणाला पर्वाच नव्हती. प्रत्येक मुक्कामावर मेंढ्या कापल्या जात, आणि नको असलेल्या तिथेच सोडून दिल्या जात.
१३६०: फिरोजशहा ओडिशात
झाडांवरचे माहूत
सुलतानाने रायांच्या प्राचीन राजधानीत, बनारसीत, विश्रांती घेतली, आणि तो अदया रायांच्या महालात राहिला. बनारसीत दोन मोठे किल्ले होते; कारण प्रत्येक नवा राय ब्राह्मण असे, आणि त्यांत काहीतरी भर घालणे हे तो आपले धर्मकर्तव्य मानी. सुलतान रायांच्या पाठलागाला निघाला, तेव्हा पाठलाग रोखण्यासाठी एक मस्तवाल हत्ती मोकळा सोडलेला त्याला दिसला. तीन दिवस सैन्याने त्याला जिवंत पकडायचा प्रयत्न केला. मग सुलतानाने त्याला मारून टाकायला लावले, आणि तो किल्ल्यात शिरला. जंगलात सात रानटी हत्ती आणि एक मस्तवाल म्हातारी हत्तीण आहे, अशी बातमी आली. रायांच्या मागे जाण्याआधी फिरोजने त्यांना पकडायचे ठरवले. काही दिवसांनी ती जनावरे थकून गेली; त्यांच्या चरायच्या रानापासून ती तुटली. माहूत झाडांवर चढून बसले. तहान-भुकेने हत्ती कमजोर झाले होते. ते खालून सावकाश जाऊ लागले, तेव्हा माहुतांनी त्यांच्या पाठींवर उड्या घेतल्या, त्यांच्यावर दोर आणि साखळ्या टाकल्या, आणि आठही पकडले. मग सुलतान रायांच्या महालाकडे वळला. इतिहासकाराला सांगितले गेले, रायांच्या किल्ल्याच्या आत दगडाची एक मूर्ती होती; लोक तिला जगन्नाथ म्हणत, आणि तिची पूजा करत. पूर्वीचा सुलतान महमूद सुबुक्तगीन याची बरोबरी करायला फिरोजने ती मुळापासून उखडली. हा इतिहासकार ती मूर्ती रायांच्या किल्ल्यात असल्याचे सांगतो; पुरीचे किंवा तिथल्या मंदिराचे नाव तो घेत नाही.
१३६०: फिरोजशहा ओडिशात
“फक्त हत्तींच्या शिकारीसाठी”
सुलतान आता बेटावर रायांचा पाठलाग करणार होता. राय फार घाबरले. त्यांचे वीस पातर होते; पातर म्हणजे सल्लागार, ज्यांच्या सल्ल्याने ते राज्य चालवत. त्यांतले पाच त्यांनी शरणागती द्यायला सुलतानाकडे पाठवले. ते म्हणाले, राय तर फार पूर्वीपासून सुलतानाचे मांडलिक आहेत; सुलतानाचा हेतू काय आहे? फिरोजने उत्तर दिले, मी मित्र म्हणून आलो आहे. रायांच्या घराभोवतीच्या जंगलात हत्ती मेंढरांसारखे भरपूर आहेत, असे मी ऐकले; आणि त्यांची शिकार करायला मी आलो. मग राय पळून का गेले? रायांनी वीस बलाढ्य हत्ती पाठवले, आणि दर वर्षी आणखी देण्याचे वचन दिले. फिरोजने त्यांना मानाची वस्त्रे पाठवली. बंगाल आणि ओडिशात दोन वर्षे सात महिने घालवून तो त्र्याहत्तर हत्ती घेऊन घरी परतला. दगडाची ती मूर्तीही त्याच्याबरोबर दिल्लीला गेली. तिथे त्याने ती “अपमानास्पद जागी” ठेवली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: शम्स-इ सिराज अफीफचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१) मध्ये, पृष्ठे ३१२-३१५; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे २८-२९. ओमॅली ही तारीख देतात. ते लिहितात, सुलतानाने कटकच्या राजवाड्याचा ताबा घेतला, आणि सिराजच्या म्हणण्याप्रमाणे “जगन्नाथाची पवित्र मूर्ती” पळवून नेली; दूतांना सुलतानाने दिलेले उत्तर उपरोधिक होते, असे ते म्हणतात. अफीफ सांगतो, तेव्हा एक घोडा दोन जितलांना विकला जात होता. ओमॅली ज्यांचा हवाला देतात ते मुसलमान इतिहासकार सांगतात, आधीच्या एका आक्रमकाने, बंगालचा चौथा सुलतान गियासुद्दीन इवाझ याने, “जगन्नाथाच्या राजाच्या” प्रदेशावर स्वारी केली होती, आणि त्या राजाला खंडणी द्यायला लावली होती.