- 1इंद्रद्युम्न आणि लपलेला देवइंद्रद्युम्न राजांच्या सभेत एका जटाधारी यात्रेकरूने नीलमण्याच्या देवाची आपली कथा संपवली, आणि सगळ्यांच्या डोळ्यांदेखत तो अंतर्धान पावला. स्कंदपुराण जगन्नाथाची कथा अशी सुरू करते. जगन्नाथ म्हणजे जगाचा स्वामी, ओडिशाच्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या पुर…
- 2समुद्रातून आलेला ओंडका आणि अपूर्ण मूर्तीकिनाऱ्यावर पहारा देणारे सेवक हात जोडून धावत इंद्रद्युम्न राजांकडे आले. ते म्हणाले, किनाऱ्यावर स्नानाच्या जागेजवळ एक मोठे झाड पडले आहे. त्याचा शेंडा समुद्रात गेला आहे, आणि मुळे लाटांवर हेलकावे खात आहेत. ते सगळे मंजिष्ठेसारखे लाल आहे, आणि त्य…
- 3ब्रह्मदेवांची युगे, राजा गाल आणि वरदानब्रह्मदेवांच्या स्वतःच्या लोकात, त्यांच्या सभेच्या दारात, द्वारपालाने राजांना ताटकळत ठेवले. हे राजे म्हणजे इंद्रद्युम्न, स्कंदपुराण जगन्नाथाची जी कथा सांगते, त्यातले. जगन्नाथ म्हणजे जगाचा स्वामी, ओडिशाच्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या पुरीचा देव. व…
- 4चोडगंग आणि अनंगभीम यांनी बांधलेले महामंदिरबासुदेब बानपती नावाचा एक ब्राह्मण ओडिशाच्या दरबारात मोठा अधिकारी होता. राजांनी त्याचा अपमान करून त्याला आपल्या समोरून हाकलून दिले. ओडिशाच्या एका जुन्या इतिवृत्तानुसार त्या अपमानामुळेच गंग राजे ओडिशात आले. पुरीचे जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स…
- 5१३६०: फिरोजशहा ओडिशातसुलतानाचे सैन्य येत आहे, हे ओडिशाचे राजे अदया राय यांनी ऐकले. ते फार घाबरले, होडीत बसले, आणि नदीतल्या एका बेटावर पळून गेले. इतिहासकार शम्स-इ सिराज अफीफ त्यांना “भित्रा राय” म्हणतो. तो सुलतान म्हणजे दिल्लीचा फिरोजशहा, आणि ते वर्ष होते इ.स. १…
- 6रथापुढचे चैतन्यपुरीच्या वाटेवर जगन्नाथाच्या मंदिराचे शिखर दिसताच एका संन्याशाने, एका फिरत्या साधूने, रस्त्यावर अंग टाकले. ते हसले, रडले, नाचले, मोठ्याने ओरडले; आणि त्यांच्या मागोमाग त्यांचे शिष्य नाचू-गाऊ लागले. ते होते चैतन्य. त्यांचा जन्म इ.स. १४८५ मध्य…
- 7१५६८: काळापहाडजगन्नाथ, म्हणजे जगाचे स्वामी. पुरीच्या मंदिरातून त्यांना एकदा नव्हे, अनेकदा बाहेर नेऊन शत्रूंपासून लपवावे लागले. जुनी कथा सांगते, त्यांतली एक वेळ होती रक्तबाहूची. रक्तबाहू म्हणजे लाल बाहूंचा. हा परकीय समुद्रमार्गे चालून आला होता. तो घोडे आण…
- 8अबुल फजलचा जगन्नाथअबुल फजल हा एक मुसलमान लेखक. आपल्या ‘आइन-इ-अकबरी’त तो ओडिशाचे वर्णन करतो. समुद्रकिनाऱ्यावरच्या पुरीबद्दल तो लिहितो; तिथे जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, देवस्थान उभे आहे. देवस्थानाजवळ कृष्णांच्या, त्यांच्या भावाच्या आणि बहिणीच्या चंदन…
- 9प्रवाशांच्या नजरेतून रथयात्रादर वर्षी जून किंवा जुलैमध्ये जगन्नाथ, म्हणजे जगाचे स्वामी, पुरीतले आपले मंदिर सोडून बाहेर पडतात. ते एका उत्तुंग रथावर बसतात; त्यांचे भाऊ बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा आणखी दोन रथांवर. लोक ते रथ मुख्य रस्त्यावरून ओढत दीड मैलावरच्या गुंडिचा मंदिराप…
- 10मराठे पुरीत, १७५१-१८०३इ.स. १७५१ ते १८०३ या अर्ध्या शतकात पुरी आणि तिथले जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, मंदिर मराठ्यांच्या एका सुभ्यात होते. त्या राजवटीच्या अखेरच्या दिवसांपासून ओडिशात राहणारा एक वृद्ध हिंदू होता. इ.स. १८६७ मध्ये त्याने पुरीच्या कलेक्टरला…
- 11१८०३-१८४०: कंपनी आणि यात्रा-करसप्टेंबर १८०३ मध्ये इंग्रजांचे एक सैन्य ओडिशा ताब्यात घ्यायला निघाले. तेव्हा ओडिशा मराठ्यांचा एक सुभा होता. मराठे हिंदू होते; पण पुरीतल्या जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, पुजारी त्यांच्या अखंड वसुलीमुळे आणि लुटालुटीमुळे त्यांचा तिटकार…
- 12नवकलेवर: देव नवे देह घेतात तेव्हाइ.स. १८९२ मध्ये ओडिशातल्या पुरी शहरात दोन लाखांहून अधिक यात्रेकरू लोटले. पुरी हे जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, नगर. ते वर्ष अत्यंत शुभ मानले गेले होते. त्या वर्षी मूर्तींचे नवीकरण व्हायचे होते. कारण जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा हे ति…
- 13मंदिराचे स्वयंपाकघर आणि महाप्रसादएकदा उत्तर भारतातून एक गर्विष्ठ माणूस पुरीला आला, अशी एक दंतकथा आहे. त्याने शपथ घेतली होती: जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, दर्शन घेईन; पण कोणाचेही उष्टे खाणार नाही, मग तो मर्त्य असो वा अमर. पवित्र नगराबाहेरचा पूल ओलांडताना त्याचे हात…