प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
ब्रह्मदेवांची युगे, राजा गाल आणि वरदान
ब्रह्मदेवांच्या दारी
ब्रह्मदेवांच्या स्वतःच्या लोकात, त्यांच्या सभेच्या दारात, द्वारपालाने राजांना ताटकळत ठेवले. हे राजे म्हणजे इंद्रद्युम्न, स्कंदपुराण जगन्नाथाची जी कथा सांगते, त्यातले. जगन्नाथ म्हणजे जगाचा स्वामी, ओडिशाच्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या पुरीचा देव. विष्णू पुरीत राजांकडे लाकडाच्या देहात, चार मूर्तींच्या रूपात आले होते, आणि राजांनी त्यांच्यासाठी देऊळ बांधले होते. त्याची प्रतिष्ठापना फक्त सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेवच करू शकत होते. म्हणून राजे वर ब्रह्मलोकात गेले, ब्रह्मदेवांनी खाली येऊन ती करावी, अशी विनवणी करायला. राजांबरोबर नारद ऋषी होते. हे कोण आहेत, ते नारदांनी द्वारपालाला सांगितले. हा कोणी साधा माणूस नाही, हे द्वारपालाला दिसत होते. पण तो म्हणाला, इथे लोकपालसुद्धा वाट पाहतात; हा मर्त्य माणूसही वाट पाहील. ब्रह्मदेव गायन ऐकत आहेत, आणि दारात उभ्या असलेल्यांनी आपल्या वेळेची वाट पाहिली पाहिजे. नारद आत गेले, आणि त्यांनी ब्रह्मदेवांना साष्टांग नमस्कार घातला. एका कटाक्षाने ब्रह्मदेवांनी त्यांना राजांना आत आणायला सांगितले, पण ते काही बोलले नाहीत; त्यांचे मन गायकांकडे होते. राजे हळूहळू पुढे आले. ते वाकून नमस्कार करत होते, दराऱ्याने अडखळत होते; मग ते थोडे दूर उभे राहिले. अखेर गायन संपले, तेव्हा ब्रह्मदेवांनी हसून त्यांच्याकडे पाहिले. “कशासाठी आला आहात? तुमच्या मनात काय आहे, ते सांगा.”
ब्रह्मदेवांची युगे, राजा गाल आणि वरदान
स्वर्गातला एक क्षण
ब्रह्मदेवांनी गायन क्षणभरच ऐकले होते. पण इंद्रद्युम्न परत आले, तोवर एक संपूर्ण मन्वंतर उलटून गेले होते. मन्वंतर म्हणजे जगाच्या महायुगांपैकी एक. डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर यांच्या कथनात इंद्रद्युम्नांचे नगर ढासळून भग्न झाले होते, आणि त्यांचे देऊळ समुद्राच्या उडत्या वाळूखाली गाडले गेले होते. पुढे एका राजाचा घोडा किनाऱ्यावर त्याच्या शिखराला ठेचकाळला, तेव्हाच ते पुन्हा सापडले. पुराणात, आता पृथ्वीवर राज्य करणाऱ्या राजांचे नाव गाल होते. त्यांनी इंद्रद्युम्नांच्या देवळात दगडाची एक मूर्ती बसवली होती, आणि माधव या विष्णूंच्या नावाने तिची पूजा केली होती. मग त्यांनी स्वतःचे एक लहान देऊळ बांधले, आणि आपली मूर्ती तिथे हलवली. इंद्रद्युम्न काय करत आहेत, हे गाल राजांनी ऐकले, तेव्हा ते संतापून सैन्यासह नीलगिरीवर चालून आले; तिथेच ते देऊळ होते. पण तिथे त्यांनी प्रतिष्ठापनेची अशी तयारी पाहिली, की कोणा माणसाला तिची स्वप्नातही कल्पना करता आली नसती. देऊळ बांधणारे राजे ब्रह्मलोकातून परत आले आहेत, हे त्यांना कळले. ते थक्क होऊन उभे राहिले. त्यांना वाटले, इतका काळ मी या लाकडी देवांना ओळखलेच नाही; माझे आयुष्य वाया गेले.
ब्रह्मदेवांची युगे, राजा गाल आणि वरदान
राजा गाल
गाल राजे स्वतः विष्णूंचे उपासक होते. म्हणून ते नम्रपणे इंद्रद्युम्नांकडे आले; दुरूनच ते वाकून नमस्कार करत होते. “तुमची थोरवी न जाणता,” ते म्हणाले, “मी लढायला आलो होतो.” इंद्रद्युम्न हसले. इतके बोलायचे कारण काय? आता पृथ्वीवर राज्य गाल राजांचे होते. इंद्रद्युम्न देवांची प्रतिष्ठापना करतील, देवांना गाल राजांच्या हाती सोपवतील, आणि निघून जातील; देवांचे रोजचे नैवेद्य आणि उत्सव गाल राजे चालवतील. गाल राजे आनंदून गेले, आणि तेव्हापासून सेवकासारखे इंद्रद्युम्नांच्या बाजूला राहिले. दुसऱ्या कथनात कोणत्याच राजाचे नाव नाही. त्यात “त्या स्थानाचे राजे” देऊळ आपणच बांधले, असा दावा करू लागले. मग ब्रह्मदेवांनी साक्षीला एका प्राचीन कावळ्याला बोलावले, आणि त्याने सांगितले, देऊळ इंद्रद्युम्नांनी बांधले. “मी हजार ब्रह्मदेव जगताना आणि मरताना पाहिले आहेत,” कावळा त्यांना म्हणाला. पुराणात ब्रह्मदेव खाली उतरले. दिव्य नगारे वाजू लागले, आणि प्रकाशाच्या एका लोटाने पृथ्वी आणि आकाश भरून गेले. तो इतका तेजस्वी होता, की पृथ्वीवरच्या लोकांना वर पाहवेना. हळूहळू त्यांना ब्रह्मदेवांचा रथ दिसू लागला. शेकडो सोनेरी हंस तो ओढत होते. आकाशात देवांची इतकी गर्दी झाली होती, प्रत्येक जण आधी पोचण्यासाठी इतकी धक्काबुक्की करत होता, की काही देव आपल्या वाहनांवरून खाली फेकले गेले. इंद्रद्युम्न, गाल आणि नारद यांनी जमिनीवर साष्टांग नमस्कार घातला.
ब्रह्मदेवांची युगे, राजा गाल आणि वरदान
वरदान
ब्रह्मदेवांनी सिंहासनावरच्या चारही मूर्तींची पूजा केली. मग राजांसाठी ते प्रभूंशी बोलले. ते म्हणाले, हजार जन्म इंद्रद्युम्न तुमचे भक्त आहेत; त्यांनी तुमची उपासना कशी करावी, ते प्रभूंनी त्यांना सांगावे. आणि देवांचा देह लाकडाचा असूनही ते हसले, आणि धीरगंभीर आवाजात बोलले. ते म्हणाले, मी प्रसन्न आहे; इंद्रद्युम्नाने दिले, तसे दुसऱ्या कोणी दिले नाही. “मी तुला वर देतो. माझ्या देवळावर तू कोट्यवधी खर्च केलेस. ते कोसळले, तरी मी हे स्थान कधीही सोडणार नाही. पुढच्या काळात इथे जो कोणी देऊळ बांधेल, त्याची कीर्ती फक्त तुझीच असेल. सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य, मी तुला सांगतो.” आणि त्यांच्या जन्मदिवशी, ज्येष्ठ महिन्याच्या पौर्णिमेला, त्यांना महास्नान घालावे. दुसऱ्या कथनात राजांनी काही वेगळेच मागितले. “मी असे मागतो,” ते म्हणाले, “की मी माझ्या वंशातला शेवटचा ठरावा.” म्हणजे त्यांच्यानंतर येणारा कोणीही असे म्हणू शकणार नाही, “हे देऊळ मी बांधले; जगन्नाथाचे नाव घ्यायला मी माणसांना शिकवले.” आणि म्हणून, ती कथा सांगते, पुण्यवान राजे इंद्रद्युम्न आपल्या वंशातले शेवटचे ठरले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील पुरुषोत्तम माहात्म्य (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय २३, २६ आणि २९; आणि डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे ९१-९३. छोट्या तपशिलांतही कथनांमध्ये फरक आहे. हंटर यांच्या कथनात ब्रह्मदेवांनी नुकतीच आपली उपासना सुरू केलेली असते, आणि ती माणसांची नऊ युगे चालते. तिथे राजे आधी असे मागतात, की मूर्तींपुढचे नैवेद्य कधीही खंडित होऊ नयेत, आणि देऊळ पहाटेपासून मध्यरात्रीपर्यंत उघडे राहावे; देव उत्तर देतात, या गोष्टी माझ्याशी संबंधित आहेत, तू स्वतःसाठी काही माग. पुराणात द्वारपालाचे नाव मणिकोदर आहे. तिथे देव वचन देतात, की ब्रह्मदेवांच्या आयुष्याचा उत्तरार्ध संपेपर्यंत ते आपल्या लाकडी देहात राहतील; आणि आपल्या स्नानासाठी वटवृक्षाच्या उत्तरेची एक विहीर साफ करायला राजांना सांगतात; त्या विहिरीत सर्व तीर्थांचे पाणी आहे.