प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
इंद्रद्युम्न आणि लपलेला देव
अंतर्धान पावलेला यात्रेकरू
इंद्रद्युम्न राजांच्या सभेत एका जटाधारी यात्रेकरूने नीलमण्याच्या देवाची आपली कथा संपवली, आणि सगळ्यांच्या डोळ्यांदेखत तो अंतर्धान पावला. स्कंदपुराण जगन्नाथाची कथा अशी सुरू करते. जगन्नाथ म्हणजे जगाचा स्वामी, ओडिशाच्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या पुरीचा देव. अगदी आरंभीच्या काळी पुरी हे एक अरण्य होते, आणि त्याच्या मधोमध नीलगिरी, म्हणजे निळा डोंगर, होता. त्याचा देव ज्यांना सापडणार होता, ते राजे खूप दूर राहत होते: कृतयुगात, माळव्यातल्या अवंती नगरीत. ते विष्णूंचे निस्सीम भक्त होते. एके दिवशी त्यांनी आपल्या पुरोहिताला सर्वांत पवित्र स्थान शोधायला सांगितले, “जिथे आपण याच डोळ्यांनी जगन्नाथाचे दर्शन घेऊ.” पुरोहिताने दरबारातल्या यात्रेकरूंकडे पाहिले. लहानपणापासून तीर्थे फिरत आलेला एक यात्रेकरू बोलू लागला. तो म्हणाला, ओड्र देशात, दक्षिण समुद्राच्या किनाऱ्यावर नीलगिरी आहे; त्याला चारही बाजूंनी अरण्याचा वेढा आहे. तिथे एका कल्पवृक्षाजवळ रौहिण नावाचे कुंड आहे. त्याच्या काठावर विष्णूंची नीलमण्याची मूर्ती आहे; तिचे दर्शन घेणाऱ्या प्रत्येकाला ती मुक्ती देते. रोज रात्री देवता तिच्या दर्शनाला खाली उतरतात. एकदा एक तहानलेला कावळा त्या कुंडावर पाणी प्यायला आला, आणि तिथेच मेला. त्या पक्ष्यालाही मुक्ती मिळाली, आणि त्याला विष्णूंसारखेच रूप मिळाले. “मी तुमच्याकडे धन मागत नाही, जमीन मागत नाही,” यात्रेकरू शेवटी म्हणाला. “तिथे जा, आणि त्यांची पूजा करा.” आणि मग तो नाहीसा झाला.
इंद्रद्युम्न आणि लपलेला देव
डोंगरामागचे आवाज
राजांचे मन आधीच देवाकडे धाव घेत होते. पुरोहिताचा धाकटा भाऊ विद्यापती आधी जाईल, असे ठरले. रस्ते जाणणारे हेर त्याच्याबरोबर असतील; तो देवाचे दर्शन घेईल, आणि बातमी घेऊन येईल. शुभ मुहूर्तावर तो रथात बसून निघाला. बरेच दिवस प्रवास करून त्याने महानदी ही मोठी नदी पार केली. पलीकडे त्याला शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेले लोक भेटले; ही विष्णूंची चिन्हे. तो रथातून उडी मारून खाली उतरला, आणि आनंदाने रडत त्याने जमिनीवर साष्टांग नमस्कार घातला. अखेर नीलगिरी त्याच्यासमोर उभा ठाकला: अरण्याने झाकलेला, आभाळाला भिडलेला. त्याने डोंगराच्या पायथ्याशी चोहीकडे शोध घेतला, पण त्याला वाट सापडली नाही. म्हणून तो दर्भाच्या शय्येवर आडवा झाला, आणि त्याने स्वतःला देवाच्या हाती सोपवले. मग डोंगरामागून त्याला आवाज ऐकू आले. ते माणसांचे वाटत नव्हते. ते आपसांत प्रभूंवरच्या प्रेमाविषयी बोलत होते. त्या आवाजांच्या मागोमाग जात तो शबरांच्या वस्तीवर पोचला. शबर म्हणजे ओडिशाचे प्राचीन लोक. विश्वावसू नावाचा एक म्हातारा, पिकल्या केसांचा शबर डोंगराच्या आतून खाली आला. तो नुकतीच देवाची पूजा करून येत होता, आणि देवाला वाहिलेली फुले त्याने अंगावर घातली होती. त्याने पाहुण्याचे पाय धुतले, आणि त्याला जेवण देऊ केले. विद्यापतीने जेवायला नकार दिला. तो म्हणाला, इंद्रद्युम्न राजांनी मला पाठवले आहे. तुम्ही ज्यांना नीलमाधव, म्हणजे निळा माधव, म्हणता, त्या देवांच्या दर्शनासाठी. “त्यांचे दर्शन होईपर्यंत मी अन्नाला शिवणार नाही. मला विष्णूंचे दर्शन घडवा.”
इंद्रद्युम्न आणि लपलेला देव
शबराचे गुपित
शबर अस्वस्थ झाला. हे लपलेले देव शबरांचे स्वतःचे होते; त्यांच्याच आधारावर शबर जगत होते. आता ते साऱ्या जगाचे होणार होते. पण एका ब्राह्मणाला, आणि तोही पाहुण्याला, नकार दिला, तर तो ब्राह्मण शाप देईल. मग त्याला शबरांमध्ये चालत आलेली एक जुनी वदंता आठवली. हे देव जमिनीत अंतर्धान पावतील, तेव्हा इंद्रद्युम्न राजे येतील. ते विष्णूंना लाकडात, चार रूपांत स्थापन करतील. हा पाहुणा आला आहे, त्या अर्थी देवांचे जाणे जवळ आले असणार. “तुम्ही तुमच्या राजांपेक्षा भाग्यवान आहात,” तो म्हणाला. “त्यांच्या आधी तुम्हाला त्यांचे दर्शन होईल. चला.” त्याने ब्राह्मणाचा हात धरला, आणि त्याला खडकांवरून वर नेले. वाट काटेरी होती, आणि इतकी अरुंद, की एका वेळी एकच माणूस जाऊ शकेल. ते कुंडाजवळ बाहेर आले. कुंडाशेजारी एक मोठा वटवृक्ष होता: तोच कल्पवृक्ष. “या दोघांच्या मधे,” शबर म्हणाला, “साक्षात जगन्नाथांचे दर्शन घ्या.” विद्यापतीने कुंडात स्नान केले, जमिनीला डोके टेकवून नमस्कार केला, आणि आनंदाने दाटलेल्या कंठाने देवाची स्तुती गायली. त्या रात्री विश्वावसूने त्याच्यापुढे राजाला शोभेल असे जेवण ठेवले. त्याने सांगितले, रोज देव स्वर्गातले नैवेद्य घेऊन प्रभूंकडे उतरतात; पाहुण्याने त्यांचेच उरलेले अन्न खाल्ले होते. त्या प्रसादामुळे शबरांना रोग होत नसे, म्हातारपणही येत नसे. विद्यापतीने आपल्या नव्या मित्राला सांगितले, राजे येतील, आणि प्रभूंसाठी एक भव्य देऊळ बांधतील. विश्वावसूने उत्तर दिले, राजे येतील, पण त्यांना देवाचे दर्शन होणार नाही. “हे त्यांना सांगू नका.” सकाळी विद्यापती रथातून अवंतीला परतला.
इंद्रद्युम्न आणि लपलेला देव
सोनेरी वाळूचे वादळ
त्या संध्याकाळी देव पूजेसाठी नीलगिरीवर जमले, तेव्हा भयंकर वारा सुटला. त्याने सगळीकडे सोनेरी वाळू उधळली, आणि देवांना काहीच दिसेनासे झाले. त्यांनी क्षणभर डोळे मिटून ध्यान लावले. डोळे उघडले, तेव्हा तिथे फक्त वाळूचा ढीग होता. प्रभू नाहीसे झाले होते, आणि त्यांच्याबरोबर ते कुंडही. देव मोठमोठ्याने आक्रोश करू लागले. शेवटी एक अशरीरी वाणी त्यांना म्हणाली, यापुढे पृथ्वीवर प्रभूंचे दर्शन दुर्लभ होईल. अवंतीत विद्यापती हातात एक हार घेऊन दरबारात आला. ती देवमूर्तीवरचीच फुले होती. राजे सिंहासनावरून उठले, आणि उद्गारले, “जगन्नाथा, कृपा करा!” त्या हारात मला साक्षात प्रभू दिसतात, ते म्हणाले, आणि रडत जमिनीवर कोसळले. विद्यापतीने तो हार त्यांच्या गळ्यात घातला. “तुम्हाला प्रभूंची ही आज्ञा आहे: या, आणि त्यांचे दर्शन घ्या.” मग त्याने दरबाराला आपल्या प्रवासाची हकीकत सांगितली: डोंगराची चढण, देव, कुंड आणि वटवृक्ष. हा हार स्वतः देवतांनी मूर्तीवर घातला होता. इतके दिवस झाले, तरी तो कोमेजला नव्हता, त्याचा सुगंध गेला नव्हता. आणि देवाचा प्रसाद खाल्ल्यापासून त्याला भूक-तहान जाणवली नव्हती.
इंद्रद्युम्न आणि लपलेला देव
लवणारा डावा डोळा
मग इंद्रद्युम्न राजे सैन्य घेऊन निघाले. महानदीवर उत्कलचे राजे त्यांना परत फिरण्याची विनवणी करू लागले. उत्कल म्हणजे त्या नदीकाठचा देश. ते म्हणाले, हा देश जंगली आहे, पुराखाली बुडालेला आहे, आणि दुष्काळ व रोगराईने ग्रासलेला आहे. पण काहीही त्यांना माघारी फिरवू शकले नाही. विद्यापती आणि नारद त्यांच्याबरोबर होते. नारद हे थोर ऋषी, सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवांचे पुत्र. नीलगिरीच्या वाटेवर राजांचा डावा डोळा लवू लागला, आणि डावा बाहू पुन्हा पुन्हा स्फुरू लागला. या अपशकुनाचा अर्थ काय, असे त्यांनी नारदांना विचारले. तेव्हा नारदांनी सांगितले: ज्या देवांच्या दर्शनाला ते आले होते, ते सोनेरी वाळूखाली पाताळात गेले आहेत. वज्राघात व्हावा, तसे राजे बेशुद्ध होऊन पडले. अखेर ते शुद्धीवर आले, तेव्हा त्यांनी नारदांच्या पायांवर लोळण घेतली. माझ्या हातून कोणते पाप घडले, आणि कोणत्या जन्मी? मी राज्य सोडून निघालो, त्याआधी मला हे कोणी का सांगितले नाही? प्रभूंचे दर्शन झाल्याशिवाय मी जगणार नाही. नारदांनी माझ्या मुलाला घरी न्यावे, आणि माळव्यात त्याला राज्याभिषेक करावा. मी स्वतः इथेच राहीन, आणि प्राण जाईपर्यंत उपोषण करीन. ओडिशाचे लोक हा भाग वेगळ्या प्रकारे सांगतात. त्यांच्या कथेत त्या ब्राह्मणाला शबराच्या मुलीशी जबरदस्तीने लग्न करावे लागले. वाट कळू नये, म्हणून त्याला डोळे बांधून देवाकडे नेले गेले, आणि वाटेत तो मोहरी टाकत गेला. आणि देव नाहीसे झाले, कारण नीलगिरीला पोचल्यावर राजे गर्वाने उद्गारले, “माझ्यासारखा कोण आहे?”
इंद्रद्युम्न आणि लपलेला देव
आकाशातून आलेले वचन
पुराणात नारदांनी रडणाऱ्या राजांना उठवले. ते म्हणाले, या चर्मचक्षूंनी प्रभूंचे दर्शन होणे, हे शंभर जन्मांचे फळ असते. ब्रह्मदेवांनी निरोप पाठवला होता: इंद्रद्युम्नांनी इथेच राहून एक हजार अश्वमेध यज्ञ करावेत. ते पूर्ण झाले, की त्यांना आपल्या डोळ्यांनी विष्णूंचे दर्शन होईल, लाकडाच्या देहात. ते पायी नीलगिरी चढले. रानटी हत्तींच्या चित्काराने अरण्य दुमदुमत होते. कृष्णागरूच्या एका झाडाखाली त्यांना नरसिंह दिसले: नर आणि सिंह यांच्या रूपातले विष्णू, नखांनी एका दैत्याची छाती फाडताना. मग मोठ्या वटवृक्षाशेजारची ती जागा नारदांनी राजांना दाखवली, जिथे प्रभू सोनेरी वाळूखाली होते. “केवळ तुमच्यावर कृपा करण्यासाठी,” ते म्हणाले, “ते इथे पुन्हा प्रकट होतील.” राजांनी जमिनीवर साष्टांग नमस्कार घालून देवाची स्तुती केली; त्यांचे डोळे अश्रूंनी भरले होते. तेव्हा आकाशातून एक वाणी आली, वेदांच्या गायनासारखी मधुर: “राजा, शोक करू नकोस. मी तुझ्या डोळ्यांसमोर येईन.” राजांनी त्या वाणीवर विश्वास ठेवला. त्यांनी आमरण उपोषणाचा निश्चय केला होता; आता त्यांनी आपले मन अश्वमेध यज्ञावर लावले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील पुरुषोत्तम माहात्म्य (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय ७-९, १४ आणि १५; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’, खंड २ (१८८०), पृष्ठे १०१-१०३; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठे १५४-१५५; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे ८९-९१, त्यांच्यासाठी ओडिशात लिहून घेतलेल्या ‘दारुब्रह्म’ या लोकभाषेतल्या लोकप्रिय ग्रंथावरून; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे ८९-९०. छोट्या तपशिलांतही कथनांमध्ये फरक आहे. पुराण सांगते, मृत्यूचे देव यम यांच्या विनंतीवरून देव लपले. शबरांच्या जुन्या वदंतेत शंभर अश्वमेध आहेत, नारदांच्या सांगण्यात एक हजार. मित्र यांच्या सारांशात विद्यापतीला वाटेत तीन महिने लागतात. स्टर्लिंग यांच्या हकीकतीत शबर नाहीच; तिथे देव स्वप्नात राजांचे सांत्वन करतात, आणि दारुब्रह्म, म्हणजे लाकडातले देव, म्हणून पुन्हा येण्याचे वचन देतात. हंटर यांच्या कथनात एक कावळा देवापुढे पडतो, आणि उडत विष्णूंच्या वैकुंठाला जातो; आणि रानातल्या फळांना कंटाळलेले देव शिजवलेला भात मागतात. ओमॅली देतात त्या मंदिराच्या इतिवृत्तात, मादळा पांजीत, शिजवलेला भातही आहे, पण लग्न नाही; आणि विद्यापती निघतो, त्याच दिवशी मूर्ती वाळूच्या वादळात सापडते.