प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
चोडगंग आणि अनंगभीम यांनी बांधलेले महामंदिर
दरबारातून हाकललेला ब्राह्मण
बासुदेब बानपती नावाचा एक ब्राह्मण ओडिशाच्या दरबारात मोठा अधिकारी होता. राजांनी त्याचा अपमान करून त्याला आपल्या समोरून हाकलून दिले. ओडिशाच्या एका जुन्या इतिवृत्तानुसार त्या अपमानामुळेच गंग राजे ओडिशात आले. पुरीचे जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, महामंदिर याच गंग राजांनी बांधले. बासुदेब दक्षिणेत कर्नाटकात गेला, आणि चोडगंग नावाच्या एका पुरुषाला त्याने ओडिशावर स्वारी करायला चिथावले. दुसरे इतिवृत्त वेगळेच सांगते. जुन्या केसरी वंशातले शेवटचे राजे निपुत्रिक वारले. तेव्हा देवाच्याच सूचनेवरून बासुदेबाने कर्नाटकातून एक नवे घराणे आणले, आणि त्याला गादीवर बसवले. चोडगंगांच्या राज्यारोहणाची तारीख मात्र दोन्ही इतिवृत्ते एकच देतात: शक १०५४ (इ.स. ११३१) मधला एक शुक्रवार. पहिल्या इतिवृत्तानुसार त्याच दिवशी त्यांनी कटक जिंकले. केसरी राजे शिवांचे उपासक होते; गंग राजे मात्र विष्णूंचे निष्ठावान भक्त होते, असे दिसते. त्यांनी ओडिशावर सुमारे चार शतके राज्य केले. दंतकथा चोडगंगांना गंगा देवींचे आणि शिवांच्या एका रूपाचे पुत्र मानते, आणि ते कुशल जादूगार होते, असेही सांगते. त्यांनी वीस वर्षे राज्य केले. मंदिराचे स्वतःचे इतिवृत्त, मादळा पांजी, त्यांनीच सुरू केले, असे म्हणतात; आणि पुरीतल्या एका पेठेला आजही त्यांचे नाव आहे.
चोडगंग आणि अनंगभीम यांनी बांधलेले महामंदिर
राजांचे प्रायश्चित्त
इ.स. ११७४ मध्ये गंग राजांपैकी सर्वांत थोर राजे गादीवर आले: अनंगभीम, “गजपती”, म्हणजे हत्तींचे स्वामी. त्यांचे राज्य हुगळी नदीपासून गोदावरीपर्यंत पसरले होते. ते सगळे राज्य त्यांनी काठ्यांनी मोजून घेतले. पण या वैभवाच्या ऐन भरात त्यांनी एका ब्राह्मणाला ठार केले. त्यानंतरचे त्यांचे सारे आयुष्य म्हणजे “त्या पापाचे एक महाप्रायश्चित्त” ठरले. परंपरा सांगते, त्यांनी दगडाची साठ देवळे बांधली, दहा रुंद नद्यांवर पूल बांधले, आणि चाळीस मोठ्या विहिरी खणल्या. मग जगन्नाथ त्यांच्या स्वप्नात आले. पुरीच्या वाळूवर जा, आणि तिथे माझे नाव घे, अशी आज्ञा त्यांनी दिली. म्हणून आपल्या कारकिर्दीच्या बाराव्या वर्षी राजे पुरीला गेले, आणि मोठ्या थाटामाटात त्यांनी प्रार्थना केली.
चोडगंग आणि अनंगभीम यांनी बांधलेले महामंदिर
“सरदारांनो, राजपुत्रांनो, ऐका”
मग त्यांनी आपल्या घराण्यातले राजपुत्र, मांडलिक सरदार आणि राज्याचे मुख्य अधिकारी यांना भोवती गोळा केले, आणि ते त्यांच्याशी बोलले. पुरीच्या मंदिराच्या इतिवृत्तात त्यांचे ते भाषण जपलेले आहे. त्यांनी सगळ्यांना आठवण करून दिली, जुन्या केसरी राजांना आपल्या देशातून सोन्याची पंधरा लाख मापे मिळत. जगन्नाथांच्या कृपेने गंग राजपुत्रांनी उत्तरेला, दक्षिणेला आणि पश्चिमेला आणखी प्रदेश जिंकला होता, आणि आता त्यांचा महसूल पस्तीस लाख होता. त्यातून त्यांनी आपल्या सेनापतींसाठी, पुजाऱ्यांसाठी आणि देवाच्या पूजेसाठी ठरावीक रकमा नेमून दिल्या होत्या. “माझ्या व्यवस्थेचा मान राखा,” ते म्हणाले. आपण दिलेले दान कोणीही कधीही परत घेऊ नये, कारण दिलेले परत घेणाऱ्याला शास्त्रांनी शिक्षा सांगितली आहे. “आणि सर्वांत महत्त्वाचे,” ते म्हणाले, शेतकऱ्यांशी न्यायाने आणि दयेने वागा, आणि त्यांच्याकडून ठरलेल्या दरानेच कर घ्या. मग ते आपल्या मनातल्या मुख्य गोष्टीकडे वळले. त्यांनी मोठा खजिना जमवला होता: जिंकलेल्या सरदारांकडून घेतलेली सोन्याची चाळीस लाख मापे, आणि शिवाय रत्ने. त्यातला काही भाग जगन्नाथांना अर्पण करावा, आणि त्यांच्यासाठी शंभर हात उंच नवे देऊळ बांधावे, असा त्यांचा विचार होता. “यावर तुमची मते ऐकू द्या.”
चोडगंग आणि अनंगभीम यांनी बांधलेले महामंदिर
चौदा वर्षे
मंत्री आणि दरबारी सगळ्यांनी एकमुखाने उत्तर दिले, इतके पुण्याचे काम सुरू करायला उशीर करू नये. परमहंस बाजपेयी नावाच्या एका अधिकाऱ्याला ताबडतोब काम सुरू करायला सांगितले गेले. त्या कामासाठी सोन्याची साडेबारा लाख मापे आणि रत्ने वेगळी काढून ठेवली गेली. राजांनी भुवनेश्वरच्या मोठ्या शिखराला नमुना म्हणून घेतले; त्याची नक्कल करायची, आणि त्याला मागेही टाकायचे, असा त्यांचा हेतू होता. चौदा वर्षे कारागीर राबले, आणि इ.स. ११९८ मध्ये मंदिर पूर्ण झाले. अनंगभीमांनी त्याच्या भोवतीची पवित्र भूमी धर्मस्थानांनी भरून टाकली. देवाच्या सेवकांत त्यांनी पंधरा ब्राह्मण आणि पंधरा शूद्र सेवक वाढवले, आणि नवे भोग आणि नवे उत्सव सुरू करून पूजेला नवे वैभव दिले.
चोडगंग आणि अनंगभीम यांनी बांधलेले महामंदिर
पवित्र मंदिराचे झाडूवाले
हे मंदिर नीलगिरी म्हणजे निळा डोंगर नावाच्या, वाळूच्या टेकड्यांच्या एका ठेंगण्या रांगेवर उभे आहे. त्याच्या भोवती दगडाचा उंच कोट आहे. त्याच्या पूर्व दाराचे रक्षण दोन प्रचंड सिंह करतात, आणि त्याचे मोठे शिखर जमिनीपासून सुमारे दोनशे फूट उंच जाते. सगळ्याच नोंदी हे मंदिर एकट्या अनंगभीमांचे मानत नाहीत. पुरीचे गॅझेटियर म्हणते, शिलालेखांवरून दिसते की ते खुद्द चोडगंगांच्या आज्ञेने बांधले गेले. मंदिराच्या नोंदी तिसरीच गोष्ट सांगतात: अनंगभीमांच्या वडिलांनी जुने देऊळ पाडले, आणि नवे सुरू केले. मग अनंगभीमांच्या थोरल्या भावांनी ते थोडे पुढे नेले, आणि अनंगभीमांनी ते पूर्ण केले. अनंगभीमांनंतर आलेले सगळे राजे जगन्नाथांचे निष्ठावान भक्त होते, आणि त्यांच्या काळात मंदिराचे वैभव वाढत गेले. अनंगभीमांनंतर त्यांच्यातले कदाचित सर्वांत नामवंत राजे म्हणजे पुरुषोत्तमदेव. त्यांनीही, आधीच्या सगळ्या राजांप्रमाणे, स्वतःला “पवित्र मंदिराचा झाडूवाला” म्हणवले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठे १०६-११० आणि १५३-१५४; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे ८५ आणि १००-१०२, आणि खंड २ (१८७२), परिशिष्ट ७, पृष्ठे १८७-१८८; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’, खंड २ (१८८०), पृष्ठे १०९-११०; एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे २८ आणि ७६; आणि जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठे ४२८-४३२. ती दोन इतिवृत्ते म्हणजे स्टर्लिंग यांनी दिलेली ‘वंशावळी’ आणि ‘राजचरित्र’. चोडगंगांनी कटक आश्विनाच्या १३ तारखेला, शुक्रवारी जिंकले; आणि दंतकथेतल्या गंगा देवी म्हणजे धाकटी गंगा, गोदावरी. ओमॅली म्हणतात, शिलालेखांनुसार हे मंदिर बाराव्या शतकाच्या पूर्वार्धातले आहे; आणि फर्ग्युसन लिहितात, गंग राजे सत्तेवर येताच त्यांनी ते बांधायला सुरुवात केली. मित्र वडिलांचे नाव कामदेव देतात (डोक्यावरच्या जटेच्या एका बटेमुळे त्यांना एकजटा म्हणत), आणि थोरल्या भावांचे नाव मदन महादेव. ते शक १११९ (इ.स. ११९७) मधला एक शिलालेखही उद्धृत करतात; त्यात हे मंदिर अनंगभीमांनी “बांधवले”, असे म्हटले आहे; जीर्णोद्धार केला, असे नाही. ब्रजकिशोर घोष यांचा ‘अ हिस्टरी ऑफ पुरी’ हा ग्रंथ सांगतो, अनंगभीमांनी वाळूत गाडलेले जुने देऊळ खणून बाहेर काढले, आणि त्याचा जीर्णोद्धार केला; मित्र याला एका जुन्या दंतकथेची दुसरी आवृत्ती म्हणतात. स्टर्लिंग मंदिर पूर्ण झाल्याचे वर्ष एका ठिकाणी ११९६ देतात आणि दुसऱ्या ठिकाणी ११९८; खर्च तीस ते पन्नास लाख; आणि शिखराची उंची त्याच्या चौथऱ्यापासून १८० फूट. फर्ग्युसन ती १९२ फूट देतात; त्यांना हे मंदिर उत्तरेतल्या मंदिरांत “सर्वांत निराशाजनक” वाटले. हंटर यांच्या राजसूचीत चोडगंगांची कारकीर्द इ.स. ११३२-११५२ आणि अनंगभीमांची ११७५-१२०२ आहे. हंटर असेही लिहितात, जगन्नाथ इतिहासात पहिल्यांदा इ.स. ३१८ मध्ये दिसतात; त्या वर्षी रक्तबाहू नावाच्या आक्रमकापुढे पुजारी मूर्ती घेऊन पळाले.